Literarishe bleter · 1929-09-27 · 39 (27.9.1929) · p. Seite 759

דיס 759?יםסר$ר'ש2 ב?סםסר נום 32 (282) כוארנדיק די נויט פון די ״אופטטענסיטן״, •צר״בט דער דחבר, אז ק״ן קראסנקעגנזאצן האבן צװ״טן רי נאריצ״טע ײדן נייעט עקזיס- טירט. די דאזיקע ט״נונג איז אחרוטין פאר׳פ. הױת די ײדייטע בא- פעאקערוננ א־ז בא׳טטאנען דער עיקר פון קאײנבידנעדרעכע ערע- דענטן, איז פאדיטטענדרעך, אז קײן קאאטנקאדפ אזעאכער, ווי, רד״בא, בײ די עננרי׳צע ויעבערס האט נ־׳סט עקזיסטירט. די באציא- רע קעגנזאצן צװי׳טן רײכע און ארעדע זענען אבער נעװען. ק פא-־נעקודען קאדפ;, דעי עיקר אװדא• װענן יעדן-ראסט ארויפגעװאדפן נאנצע האבן עז אן־ך אז כ־זענ ונקענגאנג פון ׳טט״ערן־פ* יער ־ד־ראצ־ע פ״ ע~ װערכע דיט א־־י איז די ארעדע א״ה ט נײטט ברויז אין דאכ א ־עז י דאך איז די ז׳יער א ׳טאי־פער פארב, דיט דסירות. תפיסות. נ״טט צארן קײן ׳צט״ער;, נע׳ס׳רענן, בראיצורן א ד נך אינב אז-טן -ה א׳ן פויר;. אדת, רעי דהבר ״כ־״בט אויך װעגן רער ־אזיקער ׳טטייער- פאייט־ק פון די גאר־צי׳סע ״בער־-טאקסע״, עד פטרט עס אבער אפ א־ז א באדערקונג. אבער װענן דעס, אז קי־ן קראסנקעננזאצן זענען נ־׳עט געװען, צע׳ער־־בט ז־ך רעד דהבר גאנץ בר־יט־רעך. או־ב ד־ר רערן ׳ע־ו־ן װעגן רע־ ׳עט־יעד-פאי־ט־ק פון ר־ נאי־צ־׳עע קהיה- פאי־װאיטונגען, װעריע פיעגן ז־ך נ־׳עט ב־־טן א־ן ד׳עך פון נאנצע ־אי-צענדר־קעך זאי נאך אונטערגע׳עטראין װערן אן א־נטערע- סאנטע־ פאקט, אז בעת דען האט א־ן 1848 אפנעיעאפט ד־ ספעצ־ע- יע ײר־׳ע־ע ״עט־־־עין, האבן ז״ ר־ קהרות פונדאסנ״ א־־ננעפ־רט, א־ן רעיבײ אזו־ קונצ־ק נעדאבט, אז ר־ גאנצע הבנסה פון ד־ קהרות האט דען גילצו־גן פין אודר־׳־עקטע ׳עט־־עד;, וו־ פון ביער פר״׳ע, זאיץ, ה״וו;, דער א ך גך ד־ט א־־ן װאיט פ־ן ׳עפ־־זא־ט־קרען פ־ן געגנ־עטאנ־ן פ־ן עי״עטן נעירו־ך. או־י אזא א־פן האט יע־ א־עדער געטיאנן גי״ך ר־ ראסט, װ־ רער ר־־סער*ו. נאך א יאפ־טר פארר־נט־ אב־סא או־פדע־קזאדק־־ט. א־ן רע־ צ־־ט פ־ן י81ו-8;וי1 האבן ד־י י־ עי־עטע ״ד־״עע דעפיטאט;. ד־ פאדג״ע־ס פון אונזעיע ה־־נט־קע ר״בס װ־ זעט א״ס ד־ פא- י־ט־ק :ון ר־ ראז־קע דעפ־טאטן א־ן א צ־־ט, ווען סי־וערט רעצ־ד־רט רע־ נ־ר פון ־ער ײר־יעער דאסע, װען סיג־־ט א קאדי װענן ר־ עיעדענטא־סטע רעבט. ד־ י־ד־׳עע רעפ־טאטן האנדרען פהדנ־״ע א־ן ק׳־־כער־יע. זאי עס א־רוסט׳רירן רער װ״טע־ד־קער בײ״עפ־ר; בעת דען האט א־ן ־אר;ו;ןן;ן אד״ננעטראגן א־ן נאי־צ־־ע; ס־־ס א פאר- יעיאנ. אז א־ן ר־ ׳עטאטי־אטן זארן ר־ ״ר־׳עע ־אטדענער נ־׳עט האבן ק־־; יעבט צו ־עצ־ד־רן װענן פ־אנ;, װאס זענען ׳ע־־ך דער קר־סט- יעבע־ באפערקעי־וננ, האבן ד־ ״ר־׳עע יעפוטאטן נע־עװ־ג;. אזערבע ב־״עפ־רן זענע; א־; בוך פאראן עטיעבע. בברר האבן ר־ י־ד־׳עע רעפוטאט; א־ן נאי־צ־׳ען ס״ס ני־עט געפ־י־ט ק״ן זערבסט״עטענרי- רע פאי־ט־ק, :אי א־נטעי־נע׳עטיצט די פאריטיק פון די זערבע פי־י־׳עע פי־־צ־ס. ו־אס האב; א״ננעפ־רט ברעררײ באני־ענעצוננען פאר ״רן ־ער רעפוטאט ר״ר קענ־גסדא; האט פון דער נאי־צ־- יעעי ס״ס-טי־־בונע דערקרערט: ״ג־ט ד־ ״ה; ארע רעכט און יעו־ן א־ן צ־ו״טן רור װעט א־ר ני׳ע־ט־ האב; ק״; ײרן א־ן פרט פון נא- צ־ע״. ד־ט א־־ן װאי־ט; פא־ן טאפ רינז; פו; נר״כבארעבטיקונג, זענע; ר־ דא׳עקעס ני״ט נעװע; צ־ פא־קו־פ; אפ־רו ז־־ערע נאצ־א- נאיע געפ־ר;. ברי־ך-ברי א־ז ר־ סאר־רע, װ־סניעאפטרעך-או־סגעהאיטענע א־בעט פ־; ד״ד פ־־רדא; א װ־בט־קע רערגר״ב־נג א־; א־נזעד נע- ־צ־נטע-װיטג׳צאפט די טאטעייארן. פרן יאט יעב י:ו ייײ זצ-וין. זענען פא יעי טהכי גענ״ט ז״ן א־ —דך יעי פינדאציע א פין י■ :װ; א־ז דער דדיטעד נא;־* פין יע עכ רוארט טאקע גערוען א רעכט רועדן אין ״דײט נע׳טעפט, זענעז האט בע דער דהבי נער פדאאעג׳אר- ־ו; װ־ אײפ״טטאנד : ד־ איביװ; פ׳; נװאר; פאי־ברענט ״, ז־־ער הדך האפ או־ר־ ובט־ץ. װאב בגענעבן נעײא־; אדו־ . דאב בי־ך א־ז ארנעיט זינפריד נעטטעריײנ דאזיקער כעריע. ייצ; יי אינעט זאי־ פאיעפנט־ פא-א מצ אוי־ אז סערטסאנדעס, אין דיע סיעפערען פאאיןסיטיכטען דראנג ער יעדאך ניכס אײן. דענן טיעה אין עטפפינדן דער ײרײנן כיאסםען גליטטע־ טע דער פונקע דעס ײרי״ען נאציאנאליזטוס״. דאכ ״די׳עע בירנער־ טוכ האס זיך דעטארט נײנס אסיטירירט נייטט צוריב די ״הײרייזע בענדער־־, נאר פ־נוט דערפאר, װײר דעדארט איז;אך :י*נט אויכ־ נעװאקסן די קאנקורענץ פון דער הײטײטעד באפערקערונג אין די יצטעט, טכײרא האט דעד ײדײעער בירנער נײטט נעדאט די עקאנא״ דײעע באדערפעני״ט זיך צ־ אסידירירן. רויט דעכ געד: טהבר װאאט אויםגעקודען, אז ה״נט דאר־־ די אנ בירגערטוכ זײן א *טװאכערע, װארוכ די פאדב־נדוננ ־אך א סך א רעבעדיקערע, די העברעײטע •טפדאך הא פארקסיעורן, נײערט אפירו אן אוניװערסיטעט -- או אסיכויראציע בײב בירגעדטוב א נאנץ *טטאדקע. דעד ר״ן בייגער־ לעך-אידעאריסטי״יער צוגאנג. טיט װערבן דער כוהיר איז גע־ יעטרויכאט געװאדן, װ״זט זיך אדו־כ דארט, װו דעד דהב אן אױיכצ־ען;עװיכע ארגעבוײנע קאנכעקװענצן. אזוי, יערײבט ד״ פרירטאן אוי־ ז.;וו;ן, אז רי נײטי־ארטעררעכע ״דן־ יענאה, טיט װערכעי גאנץ א־יראפע א־ז ככיעט א; אויכנאכ נעװען אדורכגעדרונגען, איז אױרבנעבראבן. נעװארן אין או־טן און וװ־טן י״ה די האזיקע באהויפטוננ איז יצטארק איבערגעטריבן. די טא־ דערנע היסטאדיאגדאפיע באװײזט, אז די *ענאה צי ״הן איז :ײצט נעװען ק״ן ארנעטײנע העריטײנונג. ײ־ן האבן פארקערט טיט קדיססן, גערעבט נײט זײ צוזאכיען, געטױנקען און געװ״רט זיך אפירו, צוזאדען נעזינדיקט א ד ירי די אנטי-ײױ״־ע נאװעגוננען ־עכ ״פארקכצאר;־'. -ירגעיסוכ אוי־ צו :עיעכן, דעיבײ איי הײײי* ר•,••••••■> זענען נײטט געװען קײן װורקאן־אויכבי נאר ער־פי־ױב א ציא־באװוסטע אקצי< -י דערגרײכן די אדער יענע עקאנאבײיעע אי ־טטארה בײהירפ־ק נעװעץ דער קרעד דאכ, װאכ די ״דן-יטנאד איז אפנעיעװאבט נעװארן אין או־טן אין וװ־טן י״־ :עכוט זיך נייעט פין אויפנעקרערטקײט, :אר פון דעי־ יצטרעבדנג טצד דעי־ נױיכ-בורזיעיאזיע פדײ צי דאכן די ארע כוחות. װאכ זענען נעפענטעט געװען אין כײטך פון גאנצע יארהונדערטעד דודך ברעררײ באגי־ענעצינגען. פונקט װי יאכ ײירגערטוכ דאט א״פגע־נ־יבן אײה איר פאן די באפ׳יײוננ פון פזיערטוכ :ײסט טהכ־ת רעי־ ריביכ־אפט צוכ פי־עי נאר ברי פרײ צו טאבן הי פײערן, װאכ זענען צוגעבונדן געװען צו דער ערה בבהי צו קענען זי־ אויכנוצן איב איבעטער א־ן די פאבריקן, װערבע האבן זיך ־כטארק נענויטיקט אין ארבעטכ-הענט. הי ײדן-עכיאנציפאציע. און בברר יי געענדערטע באצײנב צוכ ײרײסן קאפיטאר, דערקרערט זיך כײט די אינטערעכן פון קאפיטאי־־זב, װאס האט זיך יבטארק גענויטיקט א־ן די באפ־ײטע ײדי־בע קאפיטאין. טיט אײן װארט, דארט, װו רעי טדב־* נ״ט איבעד צו ״ה־כ- רט, צוכ גריק אבער פאױעטט :עכ אי־ס א־ן דער אי־בעס פין ד״ד פדידטא;, און ־אכ א־ז סאקע די כיערה פון רער דאזיקער א־ן תוך נענוכיען נוטער ארבעט. דאכ בוך הארט ז״טן און סײרט זיך אײ־ ח קאפיטרעך: דער עריסטעד קאפיטר, א בר״טע אײנרײטונג באקענט אינז ט־ט רי װירטיגזאפטרעך-קורטורערע פאדהערטענײען פון דער ײדייצעד באפערקעױננ אין נאי־ציע א־ן דעי ט־ט חן-סן י־־ה כ־איז דא אנ- געזאכירט נעװאין א יכ פון פא״עײ־ענע קײער;. כ־פערט אבעי אן ארנעכוײן ב־רי פון װירטיצאפטרעכן טעכיד פון ־־;אריצײצע ײדן, כיאטעייארן פון די רבר-הפהות עטרעבע נאי״צ״טע יטטעט. איך בין איבערצ״גס, אז ־אכ אויכפאריטן די כיאטעדיארן פון אי־נער פײ די גרעכעדע נאריצײטע קהרות. ־אס פעסטיטסערן דעב סאציאר־ צוזאכיעניטטע,* בון די ײדן אין איין אײנציקער יטטאט. װארט אונז א כד דערער נענעבן, װי יע־ כארג כיאטעייארן, װאכ דעד דהבר ברעננס א־נז, הי ארע דאטעריארן *טװעבן אץ דער רופט;, ביהכיר סיפערט די סטאסיסטייטע באזע כו־־ביי־כו־ װייכן כויר נ־יטס נאך הי ארע כיאטעדיארן, װי גרויס איז נעװען יעי אנטײר פ־ן הי סאריאזאפיעס״, װערט עי־ נעיטטרײױי-ײ די ״היבסארגראפיע״ א גא׳י• קרי האניי, אינדובטריע. אקערבוי א א 1 1 װאס הײסט. אכײטי ״רי צאהר דער יירײטן איבײטער װאד פעריטװענדענד קיײן״? און פון װאנען װ״סט דער כוהבד אז הי צאר ״דײטע אי־בעסער איז דעכוארט געװען קרײן, אז ק־ין כטא־ טיססײטע כיאסעייארן, װאס זאין עכ באנדינדן. ברענגס ע־י;ײטט. ׳טרײבנריק װעגן די װידטיטאפטרעכע פאדהערטנייטן אין