Literarishe bleter · 1929-09-06 · 36 (6.9.1929) · p. Seite 697

זײם 697?'םזזריזריי&ע ב^סםזזר נזם. 26 (279) ײד״ש־פויאייטע פיעסעם נעבן א דענלעכרןײט אױך דעפ פראוױנ־ צער עולם (פאר׳עטײט זיך, דעם ײד״ען!) צו זען א נײעם ״ארט ׳כפיין״, און רער עיקר דיטהעיפן אזוי-ארום די איניצ־אםארן פו; ״נ״עם ארט טעאטער״ פארטצוזעצן ״דעם קאנ״י פאר (קענןי— '. ט.) אנערקענוננ פון דער ײד׳עער קויטור״... װאם װעט דעטאאט װערן נויט די םובםיךיעס 2אר די ײד״״ע ׳טואן, װיםנ׳םאפטקעכן אינסטיטוט, ׳םוין ני׳טט רעדנדיק װענן סוב־ װענציאנירן דאם ײדי׳עע טעאטעמ1... דאפ נע׳עאפענע ײר־׳ט-פויישע טעאטער אין װאר׳טע, צו װעיכן ם. ארנ׳שטײן האט אויך א גרויםן ים״כות, ארנאניזירט שוין — װי נ׳יר הערן — אן עקםפאזיטור פאר דער פראװינץ, װאם דארף טיט ד.?עד׳דעד/גגדיסע? ײדיש טעאטער אין בעלגיע מיט פערציה יאר צוריק*) רעם אויפגענוטען און געהאלפן ־טפילן צום עריעטן טאא אין בעל- גיע ״דייע טעאטער. װי אזוי האט טען דאן נעשפילט? דאם א־ז א זײער אינטערעפאנט קאפיטל יידישע טעאטער- נעשיכטע. פיל פר״לעכע און ביטערע קוריאזן זענען פארבינדן טיט דעם, לײדער א־ז נאך אלץ צעװארפן, פיל ידיעות זענען פארלוירן נעגאנגען, און קײנעם איז נישט אײננעפאלן דאם צענויפצוזאטלע;. און גראד זענען דורך אנטװערפן אדורכגעפארן פיל פון דער אלטער גװארדיע״ פון ײדישן טעאטער, װאס דאם רוב פון זײ נעפ־נט זיך שוין אויפן עולם-האטה. דער ישוב איז טאקע נעװעזן קלײן טיט א 30—35 יאר צוריק. מיהאט אבער דאך געטוזט זיך באטיען צו רופן דעם עולם, אים צװויסן נעבן, אז ״ײדי׳ע טעאטער איז נעקוטע;״. װי אזוי האט טען עם נעטאכט? ק״ן ײדישע דרוקערײ איז נישט נעװען ןדי עלטסטע ״דישע דרוקערײ א־ן אנטװערפן א־ז קוים אלט אן אכצן יא,־), און םיהאט אויך נישט נעלוינט. איז ״עולם״ ארויפ אין נאם ט־ט םפעציעלע הויכע צילינדערם. דאס האט זיך נעװארפן אין די אוינן. אין דעד ײדישער גארקיך פלעגט טען נעבן ״ײדי׳עע נוטערן״ אויך פראבע. אין עטלעכע שעה האט דאם גאנצע ײרישע געםל געװוםט פון דעם. מיט פרײד איז טען געלאפן אװנט-צ״ט אין טעאטער ארײן. ראם זענען געװעזן — און פארבליבן ביז הײנט דא — די אײנציקע געטרײע באזוכער פון ײדישן טעאטער אבעד דאם אלץ האט נישט נעקלעקט. פון די ארעטע פאלקם-נראשנס האט טען נישט נעקאנט זאט װער;. האט טען נעדארפן זוכן נאך הכנםות דא האבן ז־ך אננעפאנגען די אטתע פלאנ;. פיהאט געטוזט גײן צו די גבירים. דאם האט טען דאן דא גערופן ״פורים-מעאטער״. טען פלעגט ״פארבעטן״ װערן צו נעקליבענע עשירים, און ב״ זײ אין שטוב ״זאגן״ טעאטער. מיפלענט טאקע דאן אויפפירן פארשידענע ״נוטער;״, װאם האבן נעהאט א ש״כות טיט די אלטע ״דישע פורים-׳עפילן. פאר דעם פלענט םען שײן באצאלן, פארשטענדלעך, אז די טער-נעש־יקטע ארטיסטן פלענן פאר כעפ דעדבײ ארײנװארפן אנצוהערענישן, װערטלעך אויפן ־שבון פון נביר. און דערבײ — װערט דערצײלט — פלעגט זיך קײנטאל קײן גכיר ניש׳ט כאפן װעטען טיטײנט... דא װערט, פארשטענדלעך, דורך אן אוטדירעקטן װענ אויסנענאפן רער כעם אויך די נבירים, װעלכע פלענן טאקע שטארק טרײבן פון זיך ״די צינײנער״. אזוי-ארום פלעגט עם צוגײ;. טיהאט נעשפילט, פרײלעך און לוםטיק, טעאטעד פאר די א״נענע געטרײע ה״פישע ״יאטן״, און צרות כאפן פון ״פור־ם-טעאטערי בײ די עשירים. ארום 1900 האט שוין אנטװערפן נעצײלט עטלעכע הונדערט ײדן. אבער נאך פריער שוין האט מען נעקענט צוזאטענקלויבן ב״ א 150 טענטשן אויף א פארשטעלונג. דער גאנצעד ישוב פלעגט ג״ן. כטעט, אין טעאטער ארײן. םיהאט געשפילט אטת פאלקם-טעאטעד עװישן פובליקום און ארטיםטן פל־יהן זיך פירן בשיעת־ שפיל גאנצע דיאלאנן. מיפלענט טאבן אויפטערקזאם אויך נ־שט געלונ- גענע סצענעם. לידלעך פלענן בכלל מוזן װערן איבערגעזונגען עט- לעכע טאל. םירוכ פלעק אויסנעטען הײפ-לידער, טאטע-לירער און ארבעטעד-לידער ש־פ־לן פלעגט מן םירוב נאלרפאדנפ פ־עםעס, או־ך נודנערע פיעסעם אין סטיל םון ״םיליאנער אלם בעטלער״. װיפיל אנעקדאטן און קוריאזן דעצײלט טען זיך אן פון יע- נער צײטן לאמיר כאטש דא איבערגעבן עטלעכע, װאם װעלן כא- דאפ װיגעלע פון נײעם ײדישן ישוב אין בעלניע איז אנט- װערפן. דא האמ זיך אננעהויבן צו שאפן דער נײער ײד־שעד ישוב פון רי אזוי נערופענע ״פזר־-ײד;״ , רוםיש-פויליש און נאליצ־שע ײדן. ײדיש גענומען אױ טאקע הײנט אנטװערפן רי הויפט-שטאט פון בעלניע. דאם איז געװארן דער נרעסטעד און אנזעעװדיקפטער ײרישעד ישוב אין לאנד: איבער פערציק טוינזנט ײדן זענען פאראן הײנט אין אנטװערפן. פאר דער דאזיקער קל״נער שטאט — דרײ הונדערט טויזנט נפשות — א־ז עם אן אנזעעװדיקע מינדערהײט. און בפרט װען דאס איז א ײדישע מינדערהײט... דער דאזיקער ישוב איז בכלל נאך א ױננער, קײן פינפציק יאר נאך נישט אלט. די ערשטע פויליש-גאליצישע ײדן האבן זיך דא באזעצט ארום 1885. ראם איז נעװעזן קוים א צװײ מנינים ײדן— די ערשטע פיאנערן פון נײעם ײדישן יש־וב א־ן בעלניע. געײעזן שוין ײדן פאר דעם אױך. די דאזיקע ״דן רופט מען דא ״האלענ־ דישע ײדן״, הנם צװישן זײ נעפ־נען זיך אויך שפאניש־פארטוגע־ זישע, איטאליעניש און ד״טשע יידן. די דאזיקע ײדן האבן אבער נעלעבט — און לעבן נאך ביז ה״נט — אן אײגן אפנעזונדערט- געשלאסן לעבן. די דאזיקע אפגעזונדערטקײט האבן זײ נאך מער פארטיפט מיטן אנקומען פון די עריםט ״אםט-״ד;״. מיהאט דער- פילט אין ז״ א מער באװענלעך־לעבעדיקן עלעמענט, װאפ פאר־ מעםטן זיך צו װערן די קינפטיקע ױר׳עים פונם ״דישן ישוב דא. אזוי איז טאקע געשע;. אנטװערפן איז א באקאנטע האפן-שטאט און נאך מער באקאנטע האנדלם-ש־טאט. רוסיש־ע און נאליצ־שע ײדן פלענן אהערקומע;, כדי צו עמינרירן װייפ־ער, פירוב ק״ן אמע- ריקע, און די מער-פארמעגלעכע — צו פירן ז״ערע מםחר־ם, סירוב אין דיאמענטן-האנדל. פון די אלע האבן נעמוזט פירוב בלײבן דא צוליב מאטעריעלע טעמים. אזוי איז נעבוידן נעװארן דער ײדישע, ישוב אין בעלגיע. דער ישוב האט ז־ך פארגרעפערט מיט דער צײט. די אלע, םירוב דער נישט-פארמענלעכער טײל, האבן נעזוכט זיך אויםצולעבן אין זײער אײגן ײדישן פאלקם-לעבן. דאם פרעמדע לעבן ארום האט נעטריבן אלעמען צוזאמע;. םיזענען געבוירן געװארן ״יידישע קרײז־ לעך״, און װי לויט א באפעל האבן זיך באװיזן אויך ײדיש־ע שפי- לער אין ש־טאט... אנטװערפן איז געװעזן דאם ארט, פון װאנעט מיהאט געקענט ל״כט זיך אריבערכאפן קײן אמעריקע. האבן זיך אויך עמינראנמן־ליבהאבער פון ײדישן טעאטער כסדר נעמערט זיך אין שטאט. םיאיז נעײען שטארק דער פארלאנג צו ש־אפן די אלטע ײדישע הײם דא. אײנענע ײדישע זיננער זענען צונענעפן געװארן. אפילו אײנענע קל״נע ״פורים-שפילן״ צװישן זיך האבן מער נישמ נעצויג; דעם קלײנעם עולם. פאלקס-מענטשן האבן געלעכצט נאך זײער אײגענער פאלקס-קולטור. האבן זיך ארום 1890 באװיזן פאר־ הונגערטע, װאנדערנדיקע ״דישע ארטיםטן אין דעם קלײנעם ײדישן ארעמען געםל, און אין דעם נאך-קלענערן ״ד־שן נארקיכל פון יע- נער צײט אין אנטװערפן. םך-הכל האבן זיך דאן נעפונען אין אנטװערפן קוים א הונ- דערט ײדישע אײנװוינער, צװישן זײ פיל נעטר״ע חםידים פון אלטן ״מוראנאװער טעאטער״. אט די דאזיקע האבן עס די ערשטע זיך אננעהויבן אפגעבן מיט די דאזיקע ״אײנזאמע נעםט״, זײ ײא- .) איך דאנק דא די ה״ה נאמאװיץ און האפמאן, די עדפפע בא־ דעבאםיפ אין ״די־צן אנטװערפן, פאר די אינפארמאציעס, װאס ז״ האבן מיר געגעבן.