Literarishe bleter · 1929-09-06 · 36 (6.9.1929) · p. Seite 696

?'םסר&רישס 3ל£םטר נןם. 26 (279} זייס 696? נאנץ קנאפע נוצ;, אדער אפייו אנואי — א גרויםז סאד;, נו, איז דאך טאקע?יתר-גטחו; נילײכער, אז די זעיביקע זאין כאט׳ע פון צ״ט צו צײט זען א נוטע ײדי׳עע פיעםע, אויפנעפירט רײן און ציכ- טיק אויך פוילי׳ט״... איזא, װי אזוי זאלן טיר דאס פאר׳טט״ן, הי ארנ׳טט״ןי אין אנהויב פון אײער ארטיקר ׳טרײבט איר, אז איר זענט קענן אזא טעאטער און איר פאחטטײט ני׳טט ״װער קאן דאם יא װערן׳ין״ און דערנאך ׳טרײבט איר איײן, ״אז פיט אזערכע אויפ- פירונגען װייט איר געבן א נ׳עניעכקײט דעם ײדישן עורם צו זען פון צײט צו צײט ריין און ציכטיק אויפנעפירטע ײדישע פיעסעם״, װערכע דער ײדי׳םער עוים קא;, רויט אײער טײנוננ, האבן די רעג־ יעכקײט צו זען נ א ר אין פוירי׳טן טעאטער, — װײל בײ דעם ״ארט יכפירן״ פון ײדי׳םע ארטיםטן און ז״ער רעפערטואר, איז אזא טענרעכק״ט אין ײדי׳ען טעאטער ני׳עט בנטצאן... אן אנדערים נ׳אל זאנט איר, װידער, אז נויט די אויפפירוננען פון ײדייםע פיעפעם אױף פוייי׳ם, װירט איר ברעננען צו פארברי- דערונג פון בײדע פערקער אןיך דעם װעי איך אײך ענטפערן נויט די װערטער פון נו. פרי׳ערענדער, װעיכער ׳םרײבט צװייםן אנדער;: ״װען א נעװיםער דירעקטאר דעררויבט זיך װען עפ איז אויפצופירן א פיעםע, אין װעיכער .כאט׳ם נאנץ צופעריק) דעד ײר װערט נ״םט נעיטירדערט נעגאטיװ, טוז די פיעםע, אונטערן דרוק און טעראר פון דער אנטי- פעכויטייםער פרעפע ןאון טײינואי אויך פון א הײפל אװאנטורני- קעפ), ־םנער אראפ פונם רעפערטואר... אין טיטן נרעםטן דערפאינ. אזוי, רכרםי, איז געװען טיט ״ראיארימעט״ פון נארםװארטי״... טא, װאם איז עם פאר א פארברידערוננ און קעננז״טיקע ליבע פון פעלקער און ראםן? און אויב איר װירט, װעל א־ך אײך ברעננען נאך א ציטאט װענן פארברידערוננ אויפן נעביט פון קונסט. אין ״טייםר נאראדאװא״ איז טיט א פאר חדישים צוריק גע- ׳םריבן נעװארן; ״אין די אנאנםן פונם פילם אין ״די פוירי׳עע װער- דער״ (פירם-קונסט, הי ארניםטײ;, האט נאר אײן יעפראך,—זי איז א קונםט פאר זיך, קאן אלזא ני׳םט זיין קײן ר״ד װענן קאנקו- רענץ נויטן טעאטער — אלם ענטפער אויך אײער באנוערקונג), װעלכע װערן נעדרוקט אין דער פוירייםער פרעםע, װערט טיט אן אויפערנעװײנרעכער בא׳ם״דנק״ט פאריםװינן א װיכטיקער פרט, אז די היםטארי׳םע דערצײרוננ פון י. אפאטא׳םו, װעלכע דינט אלם פא- בול צום דאזיקן פילם, און אגב אננעיםריבן אוי־ ײדי׳ע, איז פארזען נעװארן די נאציאנאריטעט-פראנע פונם רעז׳םיסער... א. א. װ.״ װי איר זעט, אמא, ט. ארניעטיין, װארטן מיר — װען מיר זאלן נײן נאך אײערע ״עצות״ — געמוזט אויך ענדערן די רובריק פון נאציאנאריטעט אין אונזערע פעסער... און אינטערעםאנט: די קאנצעפציע פון ׳םאפן א ײדיש טעאטער אין אן אנדער יםפראך ׳עװיטט שטענדיק ארוים אין א צייט, װען טיטן ײדי׳שן טעאטער איז ׳םרעכט. אויף די חורבות פון זײן עקסיסטענץ פרוװט טען אויפ׳םטערן אט די פרעטדע ײדי׳טע מעאמער-בײדרעך און טעא- טער-קרעטרעך. אזוי איז נעװען אנדיויב טרחטה, װען טען האט אין װאר־צע ני׳םמ נעקענט ׳םפירן ײדי׳ע. די ״די׳םע נעזער׳עאפט האט אײננעזע;, װי ׳םעירעך עם איז דער פראיעקט, און דער ענין האט זיך אויסנעראזט טיט נארני׳םט. און אזוי אויך אין רוסראנד בימי ניקאלאי ניקאראיעװיטש, װען ײדי׳עע ארטיסן האבן נעטוזט באין- ברירה ׳םפירן ״דיש טעאטער אין רוםיש. האט אט דער טעאטער טיטנעהארפן דאן די פארברידערוננ פונם רוםישן און ײדישן פאלק? עם איז קלאר: אלע א״ערע װענן פירן נאר צום אונטערנאננ פון ײדי׳שן טעא- טער, און בטירא צו אסימיראציע. א טעות האט ט. פרישרענדעד, א טעות האט ט. ארנשטײן, אויב זײ טײנען, אז טיטן אנט׳שטײן פון א ײדיש-פויריש, צ־ פוי- רי׳ם-״דיים טעאטער, װעט טען איבערצײנן די פרעטדע װערט, אז דער ײדייטער טעאטער פארדינט אונמער׳עטיצט צו װערן. פאר־ קערמ, טיר װעל; נאך געבן דערטיט אונזערע שונאים נעװער אין האנט: ײדיש איז נישט קײן שפדאך, ײדן אין פוילן קאנען זיך באג״ן אן דעם ״זשארנאן״, און טיר װעלן װערן ״פאריאקן װיזנא- ניא טאיזשעשאװענא״. לאם הייסט בײ אײך, אז ״ײדישע ארטיפטן זענען א־ן זײער גאנצער קינםטלערייעער השגה געבריבן כטעט די זעלביקע, ווי טיט צענרל־קעד יאן צוריק?״ און יאך זעגען ײרישע אדטיםטן גאםטפרײנטרעכער פון אײך. נייםט קוקנדיק אוי־ א״ערע אפטע ״איבעררויפן״ פון די ײדייםע צו רי פוײישע ״פאזיציעס״, געבן זײ אײך דאך א טקום-טקלט, אוז נאכטער — אדטיםטן, װערכע זענען פאר אײער ׳שאפוננם-נעביט זיכער נ״םט צוגעפאכט, איך טיין ארטיםט;, װאם שפירן זײער גאנץ לעבן אפע־עטעם, ארטיםטן, װאפ רעפרענזענטירן, װי םינעהער צו זיין, ״טשארדאש-פירשטינס״ און ״באיאדעראס״, קוטט איר און טאכט זײ ״נורטם״... באטה, אן עולה פין אײךן ט. א־נשטײן האלט אויך, אז אונוער פרעכע איז יכירדיק אין דער ירידוז פונכ יידייכן טעאטער. כזיט װאכץ — בייט דעכ״ װאכ ״זי רויבט אין הירר ארײן ארט־כטן ארן ״טרײבט װענן זײ ערכסטע אבדאנדרונגען. דערטיט — זאגט ט א. — פארטרייבט כיען דעב בעםעלן עילם פונם ײרישן טעאטער״. און ײי װאלט איר זיך א שטײנעד געפ־רט, װען די זעלביקע פ־עםע װאלט װעגן א״ך, ארער װעגן אײערע אויפפירוננען טיט אפערעטע-ארטיםטן, נישט געשריבן ק״ן ״ערנסטע אפהאנדלוננען״? ד• יי־ירה פונם ״רישן טעאטער רינט נישט אין די פיבות, װאם די ה״ה אדנשטײ; און פלישרענדער רעכענען אויפ. די הויפט-םיבה פון דער ירידה איז, װאם ני׳םט די רענירוננ, נ״םט רי ׳םטאט-פארװאלטוננען אין פוילן אונטעריםטיצן נישט רעם ײרייםן טעאטער רי טעאטער-ירידה איז נ״םט קיין צופעריקײט. יםולדיק אין ריער ירידה איז, נישט דער ארטיםט, ני״םט דער רעפערטואר און נ״םט די פרעםע. אײך ר• ײד״םע געזעליםאפט באנ״ט א יםװער פאדברעכן יגבי דעם ״רישן טעאטער, דעם זערביקן טעאטער, װאס האט פאר ז ך א־ן פוילן א טעגרעכקײט פאר גרענצנדיקעד אנטװיקרוננ. פאראן כ״ א־נז עדיםטקלאםיקע ארט־סטן, רעזשיםער;, טארערם, טוזיקער, אבער םיפעלט אונז דער ארבעטפ-װאו״םטאט, װערכער זאל זיין פארזען טיט אלע אקםעסואר;, װאס פאדערן זיך פאר אן אײראפעייםן טעאטער אזו• לאננ װי רי איניציאטױו װעט ר־־גן אין רי הענט פון אקט־אדן-ר־רעקטארן, װעלכע אפער־רן נ״םט טיטן נויטיקן קאפיטאל ־און טוז;, נאך יערן נ״םט-נעלונגענעם ־רװו, רי ארבעט אויפנעבן; אזײ יאנג ײי די געזעייםאפט װעט נ״םט דערפירן לנבי דעם יירישן טעאטע־ א־ר חוכ — פונקט װי עם װערט נעטון בײ די פרעטדע פעלקער — און װעט נ״םט פארזיכערן דעם ײדייםן ארטיםט א טענ- לעכקײט פון רויקע־ ׳םאפנד־קער ארבעט אן קאםע-דאנות, קאן נ״םט ז־־ן קײן ר״ד װענן רינדערן דעם קריזים פונם יידישן טעא- טער ט־טן יםפ־רן א־ן בעםטן פאל א םעזאן רא און דארט דורך געװיםע טרופעם, קאן נאך רי פלאגע נ״םט נעלעזט װערן. א־יפן היםבון פון דער ײדישער נעזעליםאפט טיט אירע פאר- יםט״ע־, וועט פאדיםריכן ווערן ד• טרויעריקע ירירה פונם ייד״םן טעאטע־ א־ן רער אונטערנאנג פון א כך אדטיםט״םע מארענטן. אכע־ א־־ך או־פן היםכון פון רי, װאם העלפן טיט צו פארנרעםערן דעם ההום, װאם טײרט אפ די י־ד״םע נעזער״םאפט פונם ״ד״םן טעאטעל — א״ך ט״ן די בויער פונם ײדיים-פוירישן טעאטער — װעט ר־ נעש״כטע פאר׳םר״בן רעם שאד;, ײערכן זײ ברעננען ״אינם קאט־ פא־ אנערקענוננ פון דער ײד־יםער קורײור״. ט. פדי־םרענהער, אלם פראפאגאטאר פון דער אידעע פון א ייר״ם טעאטער נע״םפירט אוי־ פויריש, װיקרט פונאנדעד זיין נע- ראנק אין ״נאים פיםענראנד״, עם קוטט אים צוהימל — נאר פון אן אנרער זײט טאהק ארנשטײן. ציטירנדיק אײניקע זאצן פון טײן ארטײקא, װירן ז״ כאװײזן, אז איך בין ז־ך אריין ״םותר״. ײייא אויב איך יםרײב אריין — צ־טירט מארק ארנשטיין, — ״אז די פויא״םע אויפפיריננען באזוכן סס פראצענט יידן, די זעלביקע ײד;, װאפ בירדן ם״-װי דעם הויפט-קאנטיגענט פון טעא- טער-באזוכער אין םרעטדע טעאטערם״, איז הי ט. א. ״אבסארוט שװער צ■ פאר׳םטײן ט״נע טענות״ן ״ײי־ר אויב די זעלביקע יידן — שרײבט ט. א. װ״טעד — ״נ״ען םײ-װי אין פרעטדע טעאטערם, װו טידעדראננט זײ אפט פיעםעם, װעלכע ברעננען זײ—אלם ײדן,