Literarishe bleter · 1929-08-30 · 35 (30.8.1929) · p. Seite 679

ז״ס 6/9 ,?•םערזזרישס ב7זזםסר נזס. 35 (178) 7 א געװיסע צייט איז ער נעװע; פרעײדענט פון דער ״פאר■ װערטס־אםאציאציע״ — פון דער נעזעריטאפט, װערכע ניט ארויס דעם ״פארװערטם״. נאכדעם, װי ער איז צונעיעטאנע; צו די קאכװניסט;, האט ער זיך, נ״טט קוקנדיק אויך די גאיד זיבעצירן יאר זיינע. זיך נע- קריבן אי; רוםראנד אבער דער טויט איז נעקוטע; פריער * * א־ך האב די צי־ט; נערײענט א אנאנס, אז סיװערט :ונ*־ נדײט א םורישטענדיקע אויסגאבע פו; דוד פר־יענואנס װערק א־; ײדייכ עס איז באטת יעו־; צײט צו האבן רעס גאנצ; יידײע; פרייע־ טא;: װי כויזאר זיך נייעט באציע; צו זײן ריטעראר״צעד ירי׳טה אין דער יעפראך, װערכע איז ני־טט נעװע; די הויפט־יטפראך פו; זײן יעאפן, איי פר״עטאן דאך געװען אײנער פון רי ערשטע הע- ברעייצע נדור־ס. װערכע האג; אויך נעפרײוט זײערע קרעפטן א־; העם רא; פארהאסט; און פאראכטן ײדי׳ט. או; א ט־יר פון דעס. ײאס ער האט אין א דיעך פון קנאפע 40 יאר געיעריבן א-; ״ד״״ האט עד־הױס אפיער נייעט נאר א ריטעראטור-ה־םטאר״ש; װערט־ אויך ײאס איך וויא איצט אויפטערקזאס טאב;, א־ז דאס בוך ייד־ישע רידער, װאס דארי־ זײן איז םרי״״יטאנם עזבו; נאך אי; כתב־יד ײי באװוםט, האט דוד פר״עדא; פו; צײט צו צ״ט פא־ רעפנטאעכט אידער אין י־ד־יע, זײער צאא איז אבער נ״שט איבע־ ריקס גרוים, הנס צװיישן זײ נעפינע; ז־ך עבטע פעראע;, ײאס זענעז באקאנט ־עד; קענער םון דער ״ד־יעער איר־ק דערטא; איך ז־ך, אז אײנטאא ביעעת טײנעס א באזוך בי־ דוד פר־יעטא; א־ן וואר־עע (דאס איז נעװע;. נאויב איך. אנהויב זזסזן, האט ער ארו־סנענוטעז א נאנץ ה־ביע בוד נעישריבענע א־דער און האט ד.־ר אײנ־קע פאר־ נעאײענט או; דערבײ נעזאנט. נאכרעב װ• א־ך האב אײסנדר־קט טײן התפעאות א־בער זיי: — די ־אזיקע ל־דער האב איך נע״פריב; נאך אץ רי וויז־ע־ יאר;, א״דער טיר האב; נעהאט אץ ״דייע ד־ לידער פץ •ע פ־ונ און די אנרערע. ײעלכע האב; נעל״נט דעס יסוד פאר דער נײער ײד־שער פאעזיע. — פארװאם־זשע ניט א־ר ז״ נייטט ארו־סי■ — האב א־ד נעפרעגט א פארװונדעטער איבער דעס אוצר, װאס װאלנערט זיך צענדליננער ־ארן אץ רעס טי״״י־קעסטל פון דעס באר־טטן העברעייס־ ײדישן דיכטער — אדרבא, ניט טיר א פארלענער — האט פר״טטא; ד־ר נעענטפלרט איך בץ נעװע; אזוי באגײםטערט פון הער אנטדעקוננ. אז איר האב ק״ן םינוט נישט נעצװ־יםלט, אז או־ד ד־ פארלענער ־• א״ננטי״ער פץ ״צענטראל״ לכי״״יל, װעל; זיך אנבאפ; אץ דעס נעפינס און װעלן עם תיכר פארעפנטלעכ;. — א קל־יניק־־ט א באנד לידער פץ דוד פרי״״־טא; אץ ײדיש. נאך קײנטאל ני״״יט נעדרוקטען א־ר נעדענק אז איר האב טאקע דעטאלט ײענן דעס פאר־ טייזלט צױי״״יז ״צענטראל״ אץ דוד פרי״״־טאז. בעת ער האט אײנ־ טאל באזוכט דעס פארלאנ אויר נאײאליפקי ך דאבט זיך, אז דער אויסבראד פץ דער װעלט־טלחטה האט עס נעישטזןרײ. אז דער באנד ײדייעע ל־דער פץ דוד פרי״״יטא; זאל דערזעז ר־ ׳'יכטיקע **♦ריץ א־צט אבער אץ ,קז ־אר ארוס ײאלטז טיר נעטעניז האפ• אי צװ״ען אלײ ווערק איז ײד״ש פץ רוד פרײצזטא; ײעט אײר זײז דאם בוד לידער װאס דער ד־רטער האט נע־ער־בז אץ י־ד״ט נא־ ראן, װען די ״רי״״יע ליריק האט נעשטעלט א־רע ער״״־טע טרייי אבער װער װײםי די אלטנה פוז רעס דיכיזער ד• אוטדערטידלעכע ליר־ ״ו■־״•- טאי אז איד האב זי נעפיעגט אוי־־ רעס דאז־קז בוד לידער האט ״יר טיט באדויער נעענטפערט אז זיס א־ז פארלוירננענאננעז אי־ תזי ט^חטה-צײט טיר װילט ז־ײ טס ני״זמ נלויבז אפיער לינט דזו־ ייתב-יד איז ..דענטראי1״ זינט יענער צייט װעז די דאזיקע פא־- ׳׳אנסגעזטי׳שאפמ האט זיד םאיאיני״זרעסיריז טיט אױיסנע— ײר ״איס יידי״זע 'ירטרי אוי אײר :■׳׳״׳ט — אזיסר ײײס עטעצעי אנדטר״״• ווטײ רטס דאזיקז בוד טה ײאלט נטװעז אזא ״״•אד רײ פאר דער י־ד־״״־טר ייי״טדא- טור-נט״״ייכטע םיי פאר ־עס אנדענק פיז דטס ײד״נזז י״ר־״״־טא■ ײעז אזא װיכטיקער אץ נאי נייסט באדאנטעי טייל פיז ז־־ז ״יאפל װאלט פאר״״יוײנח אז א יעפורי פראנראם םץ די דאזיקע נרופעם איז נעװען צו נרינדן אץ אטערי- קע קאפוניםטי׳עע קאלאנ־עס — אונטער דער ה׳עפעה םון טיעער־ נייעעװםקים טעאריעס. זוטער 1882 האט די גרופע טיט קאםפערן אלם נאט; פארלאזט רויםלאנד, אץ אויםלאנד זיך נעמראפן ט־ט די דרוטדיקע גרופעס ״עם־עולם״, אבער ב׳עעת ײען ד־ װילנער א־ז באיטטאנען כטעט דירכאוים פון רעײאלוציאנער;, איז צװי׳ס; די דרוטדיקע נעװען אן ערב־רב. דאס האט נעפירט צו רײבונגע;. אץ אויפ דער ׳טיף קיץ אטעריקע האט טע; אים יטיער נייעט בארויבט די קאסע. די װילנער האבן נעפרוײט גרינד; א קאלאניע אץ נױ־ י־ארק, נאר זי־ טוז; אײנזען די שװעריקײט; פץ לאנדװירטשאפט־ לעכע קאטונעם, םיבל״בן בלויז יחיד־ס אץ צוזאטע; טיט א ט״ל דרוטער ארנאניזירן זײ א קאטוניםט״עע קאלאנ־ע אץ יעטאט ארענאן, אץ קאםפע בלײבט אץ נױ-־ארק, ארבעמ ׳שװער, טוט כל עבודת פרך, אויף פאבריקן. ב״ס אנלאדן אץ אויםלאדן יעיפן א. א. װ. אלם ארבעטער בײ א קאנאל הינטער עליזאבעט צוזאטע; טיט נאך ס<ח ״נרינע״, איז אים אגב אויסנעקוטען צו ארגאניזיר; אײנעם םץ די ערשטע ״דישע םיטפאטיע־יעטרײקן אץ אטעריקע. אין נױ-יארק איז קאםפע באקאנט נעײארן טיט דער פראק־ טישער ארבעטער־באװענוננ, מיטן םאציאליזם אץ אנארכ־זם. אבער נאך א יאר טאטערניש, אנטוי׳עט אץ זײנע פלענער פץ קא־ אפעראטיײע ײדייעע קאלאניעס, איז ער צוריקנעפארן קײן רוםלאנד, אויױ דער נרענעץ ארעםטירט נעײאח, אפנעיפיקט נעװאר; אץ זיץ ״פטעטל אונמער דער אויםזיכט פץ דער פאליצ״, אויך געזעםן אץ ײילנער טורטע אלם פאליטישער פאררעכער, ביז אים איז ער׳־״־ט איז 1884 נעלוננען אנצוקוטען אץ פעטערבורנער אונױוערם־טעט אץ 1888 האט ער נעענדיקמ דעס נאטורװיםנ׳עאפטלעך־טאטעטא־ טי׳ען פאקולטעט אץ אייאר ארום האט ער באקוטע; זײן דיפלאס פץ א קאנדידאט פץ 'נאטורײיםניטאפטן םאר זיץ דיםערטאציע איבער עלעקטראליז, ד״ה די װירקוננ פון עלעקטרייען ׳עטראם אויױ די כעטישע שטאפ; אץ זײער אויםלײזוננ. זוטער 1880 האט ער װידער פארלאזט רוםלאנד באזוכט די פאריזער װעלט־אויפ׳שטע־ לוננ, בײגעוײינט דעם אינטערנאציאנאלן םאציאליםטישן קאנגרעס און געקוטען אץ הארבםט קײן אטעריקע. װו ער האט לכתחילה געװאלט טטשיך זיץ זײנע ׳עטודיען אין כעטיע, צו דעם צװעק ׳טטודירט אויח דעס טעכנאלאני׳שן אפטי־ל פץ רעם קאלוטביא־ אונױוערםיטעט, אבער ׳עעפטער נעטוזט זיך נעטען צו םעדיצץ. זיץ ליטערארישע טעטיקײט האט ד״ר אברהם קאספע אנ־ נעהויבן אץ רוםי׳ש נאך אין פעטערבורנ, װו ער האט צװי׳שן אנ־ דערן איבערנעזעצט םץ עננליש הענרי דזשארדזש;. אויף דער בק׳שה פון אב. קאהאן, האט ער אננעשריבן זײן ערשטן ארטיקי פאר דער ״צוקונםט״ נאך אין רוםיש, ״דער אנה״ב פץ כעטיע״. אץ אב. קאהאן האט עם איבערנעזעצט אויף ״דיש. די א־בערזע- צוננ איז קאםפערן נישט נעפעלז נעײארן אץ א פאר יאר האט ער ני׳שט נעשריבן, דאן באשלאםן אל״ן אנהײבן צו שר״בן אץ ״דיש (זײן ערשטער ארטיקל אין ײדיש איז אויך נעװען אין ״צוקונפט״ — ״װי אזוי זאכן םאלן״). ער האט זיך אויך באטײ־ ליקט אץ װינטשעײםקים באריטטן זשורנאל ״דער אטת״ ((־.180). אין דעם חודש־זשורנאל ״די נ״ע צײט״ 18084), װו ער האט, אנב, אין אײנעם םץ זײנע ארטיקלען ײענן די םיזיקלישע יםודות פון םאנאנראפיע, פארויםנעזאנט די פעגלעכקײט םון טעלעװיזיע װען די ״צוקונפט״ איז נאך אן הפםקה םון ה יאר באנ״ט נעװארן אי! ״ססו (זינט דעטאלט דערשײנט זי רעגלטעסיק אלע חודש — עד־הױם), איז קאםפע נעװען ח חדשים איר רעדאקטאר, און אין סן יאר ארום איז ער אויך נעװען טיטנליד פון דער רעדאקציאנע־ לער קאלעגיע םון ״צוקונםט״ ער האט זיך אויר באטײליקט פון צײט־צו־צײט אין אנדערע סאציאליסטישע צײטוננען םון אטע־ ריקע — מיט סאציאליסטישע און נאטורװיםנשאםטלעכע ארטיק־ לען. ער האט פארפאסט אויף ײדיש א רײ ביכלעך איבער נאטור־ ײיםנשאםט, װי ״טעכאניק״, ״אסטראנאטיע״, ״אנפאננ פון כע״יע״. ״םיזיק״, ״נעאלאניע״ א א וו יוערשט אן אקדױוער טיטנליד םון דער סאציאליםט״י״׳ער פארמיי, איז ער די לעצטע ־ארן אר־בער צו די קאטוניסטן און האט אין דער ״פרײהײט״ נעדרוקט זײן װערק ״די היםטארישע אנטײיקלונג פון קלאםננעזעלשאםטן״, װאס איז. נאך זײן רזויט שוין, ארוים אויך אין בוכפארם ער איז אויך נעײען טעטיק אלם רעדנער און לערער, נעװען לעקטאר אין ״דישן לערער-סעטינאר. ארבעטער־אוניײערסיטעט א א. ײ.