Literarishe bleter · 1929-08-30 · 35 (30.8.1929) · p. Seite 678

י5יםזזר ב9סםסר נוס. 35 (278) זײם 676 ז? ם ן רייזזזןןווילנזז א ביםל צושטיי&ר?עקסיקאנראפישע נןןסיצן אב-הס םענדל םאהרס ״*״מונג". — װעגן אברהם קאספע. — דוד פרישםאנפ ״די־גע יוגנט־לידער. א. קופרין װעגן ׳בלוס עליבם. — עיםטע ״דישע איבערזעגונג פון פושקינס א ליד. נ״םט צו אנדערע מינצם בכרל, װ״ל קאםפע איז געװען זײן אמתע פאמיריע. י אין מ״ן נ״עם רעקסיקא;, צ באנד, 1929, איז דער דאזיקער טעות צורעכט נעמאכט, אבער איך מוז אונטער׳םטר״כן, אז אויך פאר דער נייער אויפנאבע פון דעם רעקסיקאן האב איך באצייטנם ני־טט נעקענט ארויסבאקומען פון ד״ר א. קאםפע ז״ר ז״ן אויטא- ביאנראפ-ע. עריעט נאכדעב, װי די נאטיץ װענן אים אין רעקםיקאן איז יםוין נעװען אפנעדרוקט, איז מיר א דאנק דער מיטהירף פון פר״נט קרמן מרמר, װערכן איך האב בכרר צו פארדאנקען אן א ׳טיער מאטעריארן פאר מיין רעקםיקאן, נערוננען צו באקומען אויטענטי׳טע דאטן פון דעם רעבן און װירקן פון דעם דאזיקן פיא;ער פון דער ״די׳שער פאציאריסטי׳שער און קולטור-באװענוננ אין אמעריקע, ״איינער פון די ער׳שטע, פון די אײדרפטע און די בעםטע״, לויט דער כאראקטעריםטיק פון א. רןיעםין?) אין ױאי- גוםער ״צוקונפט״. און אזוי װי פיאיז אין ערנעץ עד-הױם ני׳עטא ק״ן פינקט- לעכע ביאגראפי׳טע נאטיץ פון דעם דאזיקן װיכטיקן טוער, הארט איך פאר מ״ן חוב רנבי דעם פאר׳שטארבענעם צו פארעפנטרעכן — צום ער׳שטן מאר — די קורצע דאטן פון זיין לעבן און װירקן לויט ער האט ז״ אריין מיטגטיילט קאלענע מרםרן פאר מיין רעקםיקא!: אברהם בן ױסף קאםפע איז געבוירן נעװארן אין ױלי 1861 אין ט׳שער־קאװ ןמאהילעװער נוב.), אין א פאמיליע, װאם זאיצ ׳שטאמען פון דעם ׳עפאני׳שן גערערנטן ױסף כםפי. זיין פאטער, ױםף קאספע, איז געװען באקאנט פאר א למדן און מקובל, און ישעפטער איז ער נעװארן א װאנדער-מניד ער האט אויך פארפאםט פאר׳שיירענע חיבורים, אבער דאם איז ארץ פארלוירן נענאננען, ב׳שעת ער איז דערהרגעט געװארן אונטערװענס ^דער נוי, װאם האט אים נעפירט קיין ט׳שעריקאװ, האט נעזאגט, אז ער האט זיך דערטרונקען אין א דערב״איקן טייכר). אברהם האט נערערנט אין חדר און י׳שיבות, אויך אין א רוםי׳ש-יידי׳שער פאלקם-׳שור און אין א רוםי׳שער קר״ז׳שוי פאר אראפפירן פון װענ י׳שיבה-בחורים מיט דער הירף פון רמב״ם און םמארענםקינס ״ה׳שחר״, איז ער ארויפגעטריבן נעװארן פון דער פראפאייםקער י׳שיבה, יאון דאן האט זיינער אן ערטערער ברודער אים אװעקנע׳שיקט אין דער װעטקער י׳שיבה, װו ער איז ׳שוין נעװען פארזיכטיקער אין זיין אפיקורםי׳שער פראפאגאנדע. דער װעטקער רב האט אויף אים נעליינט גרויםע האפנונגע;. ער האט אבער בא׳שלאםן אריינצוטרעטן אין גימנאייע, פארלאזט די י׳שיבה, אװעק צופוס קיין האמעל, װו ער איז ׳שעפטער אריין אין פערטן קלאם פון א פרא-נימנאזיע, אין 3 יאר ארום אריבערגעפארן קיין װילנע, װו געענדיקט די לעצטע צװיי קלאםן נימנאזיזך אין װילנע האט קאםפע אננעהויבן זיין רע- װאלוציאנערע טעטיקייט אלס מיטנליד פון דער ״נאראדנאיא װאליא״, און ביי אים אויף דער דירה אין פיר׳שט געדרויצם הויז הינטער אסטראבראם פלענן אפנעהאלטן װערן קאנספיראטױוע פארזאמצונגען. ןדער הויזװירט, א פארארעמטער פוילישער פיר׳שט, האט זיך אפילו עפעם אננע׳שטויםן, נאר איז אינערלעך נעװען צופרידןן. נאך די ערישטע פאנראמען אין 1881 נייט קאםפע אריין אין א ׳שריפטלעכער פארבינדוננ מימ דעם בארימטן ניקאלאי אלייניקאװ און די אנדערע נריגדער פון ״עם עולם״ (נענוי װעגן דעם זע אין אב. קאהאנפ ״בלעטער םון מיין לעבן״ן אוז נרינדעט צװיי נרופעס אין װילנע. א 50 פראצענט אנטיילנעמער פון די דאזיקע נרופעם זענען נעװען ארבעטער, פון די, װאס די יידישעי םאציאליםטן פלענן מיט זיי לערנען אויף דער נעהייעמר קװאר- טיר אויף פאהוליאנקע ביי אן אםיציר אין װוינוננ, די איבעריקע העלםט איז באשטאנען פון נימנאזיםט;, םטודענטן, מ׳שכילים. די װ• לאננזאם עפ דרינגען דורך ביבליאנראפי׳ש׳ע ידיעות אפילו אין ד• קר״זן פון אונזערע פאדינטערעפירטע — איז נאך א ביי- ׳שפיל -ער ארטיקל פון א נעװיםן ח״ם קליין אין נומער 929 פון דעם רעמבעדנער טאגבראט ״רער מארג;״, אונמערן טיטל ״די ער׳שטע ״רישע צ״טוננ אין נאליציען און איר רעדאקטארי. אין רעם -אז-קן ארטיקר דערציילט הי קר״ז, אין צוזאמענהײננ מ־ט דעב ״א-יעריקן ױביל״ פון רער ע-שטער ״דיישעד צ״טוננ אין נאריציע. װענן אביהם-מענדל מאהרם ״צ״טוננ , איר אנט׳שט״- איננ א.׳; ר• פאר׳ש״ דענע נילנולים, װא^ זי האט דידינעמאדט מירא, ק״ן נ״פ איז הי קליין נישט מחו״ב צ ברענגען אין א גע- רעננה״טפ־ארטיקר אין א צ״טוננ. אבער װען ער ישדייבט אין םי־= פזן ז״ן ארטיקל, אז ״מיד באז־צן ה״נט נ־׳ש׳ט ק״ן שיב ו-.יבער- געבריבענע עקזעמפלארן פון מאהרפ װאכנבראט, כדי צי קאנען ״אורט״לן איבער דער פארם, אינהארט און גייםטיקער מררנה״ פון איז ראפ ׳שוין בפירו׳ש אן עװלה, בשעת װען אין דער נאטיץ װעגן אברהם-מענרל מאהד אין מ״ן לעקםיקאן װאלט ער נעקענט נעפי- נען נאנץ-נענויע פרטיב װענן מאהרפ ״צײטוננ״ און אין דער ׳שטרא־שון-ביבריאטעק אין װילנע זעגען פאראן א״ניקע יארנענג פון דער דאזיקער זעלטענער אויפגאבע, אמת. אין איר דריטן נילגור;פאר ד• יאח 1893—!>(>18). און אויב הי קריין האט נישט אויפנענוצט אפילו ק״ן ידיעה פון א לעקסיקא;, װעלכער דארי־ ראך זיין דא:ס ער׳שטע, װוהין מיקוקט אריין, װען מי׳שר״בט װענן א צונעהעריקן ענין, — װאלט שוין ז״ן צופיל פארלאנגט פון אים, אז ער זאר אויך װיכ;, אז פון אברהם-מענדל םאהרפ ״צ״טוגנ״ פון יאד 1848 איז ביי הײנטיקן טאג ׳שוין פאראן א פולשטענדיקער עקזעמפראר, אפישר דער א״נציקעד אין דער װעלט, אין דעם אר- כױו פון דעם יידיישן װיםנשאפטלעכן אינםטיטוט אין װילנע. װי װ״ט די דאזיקע אויסנאבע איז זעלטן, איז, אגב, אויך א באװ״ז, אז אפילו אין דער װינער מלוכה-ביבליאטעק נעפינען זיך נאר א״נ- עיקע נ־ר־עדן פון מאהרה ״צ״טוננ״ פון יאר 1848—1849. די ראזיקע נומערן האט בא׳שריבן אין ״ביכער-װערט״, װאר׳שע, 1923, פראפ. מ. באראבאן, און רערפון האט אויך נעמענט װיסן ה• קליי;, ראן װארט ער נישט אזוי קאטענאריש פארזיכערמ. אז מיקען נישט אורט״לן איבער דער פארם, אינהאלט און נ״םטיקער מדרגה״ א באמת-היסטארי׳שער אויסנאבע פון דעם פיאנער פון דער ״די- שער פדזןסע אבדהם-מענדל מאהר אן אויםפירלעכע באשרייבוננ פון דער דאזיקער זעלטענער צ״ט׳שר־פמ רוימ די עקזעמפלארן פון יידישן װיסנשאפטלעכן אינסטיטוט און ״שטראשון-ביבליאטעק רייגן מיר אפ אויף אן אנ- רער׳ש מאר. ♦ * * אבער אמאר קען שטארק אר״נפארן אפילו א לעקםיקאגראף, און דאפ איז ז״ער פארדראםיק, װייל דאן װעדט דער טעות איבער- נעחזרט פון די ארע, װאם ׳שעפן די יריעות פון לעקםיקאן. איך באדויער זייער, װאפ א פאלישע אינפארמאציע אין מיין אלטן לעק- ס־קא;, 1914, האט פארפירט א־צט די יט״א אין איר קורצן קאמו- ניקאט װענן דעם אקארישט-פאר־שטאי־בענעם יידיש-אמעריקאנישן סאצ־אריסטי׳שן טוער און ־שריפטישטעלער ד״ר אב קאספע. דער טעות בא׳שט״ט אין דעם, װאס פארראזנדיק זיך אויף א פרעמדער אינפארמאציע, האב איך אין דער ערשטער אויםנאבע פון מ״ן רעקסיקאן (1914) אננענעב;, אז קאספע איז א פס״דאנים פון ד״ר מינץ אין דער אמתן אבער האט קאספע ק״ן שום ׳שייכות נישט נעהאט נישט צו רער אין אמעריקע זײער פאר׳שפר״טער און איינ- פלוסר״כער מ׳שפחה אדוי׳סגעבער, טוער און שריפטשטעלער םינץ,