Literarishe bleter · 1929-08-25 · 34 (25.8.1929) · p. Seite 670

?יסעדעדישע ב? 1203 גום. 34 (277) זײס 670 נאכן ט1יט פון יחיאל גאלדשמידט א״ניקע פון זיי װעלן זיך דאננ געדענק״ן. אין היר־םביינס פיעסן האם ער געיםפילט אין ״פארװארפענעם װינקל״, ״די גרינע פעלדערי,, ״דעם יגםידס טעבטער״, ״די פוסטע קרעטיטמע״, ״די נבלה״; ער האט אויך גע־ יספילט אין •םלום־עליסמם פיעסן, אין גארדינס און ט-טעבןןוום פיעסן, אין הויפטסאנס אזן זודערמאנס פיעסן, אין חנא גאםעספעלדס ״אסעדידןאנעד הסידים״, אין דער קאםעדיע ״יא פארה״ראט — נייטט פארהייראט״, וואם איך און חנא גאטעםפעלד האבן אנגעיטריבן פיגותפות נאך םיט א ניין יאר גוריק. די לעצטע וויכםיקע ראל, וואם ער האט געיגאפן און ז״ער טאלענם־ פול גע־טפילם, איז געײען אין •טלום איגס ״קידוים ודטס״, וואס איז לעצםן םעזאן געגאנגען אין םארים •גווארצם יידי־טן קונםט־םעאטער. ער האם אין דער פיעסע געשעפט די ראל פון דעם ״דן, װאס טאנצט דעם בערנ־ טאנין פאר דעם פוילי׳טן ״יאסנע װיעלסאזענע פאן״, כדי דו קריג: געלם אויןא א •גול. און אין אט דער ראל האט ער געםאכט זייער א שטארקן א״נדרוק״. ווי אן אקטיאר האט איבערגעגעבן, איז ער אל״ן געװען דערב״, ווי רודאלך •גילדקרויט האט איינפאל אויכגערופן םיט באג״סטערונג: ,,גאלדשמידט •גפילט אזוי װי איך; ער איז ם״נער א תלמידך׳ יחיאל גאלדיגסידט •טטאמט פון איוויע, ווילנער גובערניע, און איז געקומען קיין אסעריקע, ויען ער איז אלם געװען 9 יאר. פון ז״ן פריסטער יוגנט אן האט ער גע־גטרעבט צו ווערן א •גו״טפילער. ווען ער איז נאך קיין 20 יאר ני־גט אלט געװען, האט ער זיך אנגע־גלאסן אן דעם פראגרעסיוו דראמאטיק קלאב, און גל״ך פון אנפאנג פון ז״ן אויפםדעטן אויף דער בינע, האט םען געזען, אז מען האט דא פאר זיך א פיל־פאר־ •גפרעבנדן ױנגן •גוייגפילער. איידער גאלדיטמידם איז געווארן אן אקםיאר, האם ער געארבעט אין א •גאפ. אפילו נאכדעם, ווי ער איז אין יאי 1900 אר״נגעםראטן אין פיאגרעסיוו דראסאטיק קלאב, און זיך דארט געלערנט •גפילן םעאטער, איז ער נאך א יגיינע עמלעכע יאר געבליבן א •טאפ־ארבעטעי וועגן ז״ן •גאפ־לעבן דערציילם אן אקטיאד פאלגנדע םעגזה: גאלדיגמידט פל־עגט אין •טאפ ליב האבן צו •גפילן טעאטער. ער פלעגט כםדר ״עטקען״ פאזירן, מאכן אקםיארי־גע העוױת, איבערקרימען דעם און יענעם און ארויםרופן געלעכטער ביי יעדן ארבעטער. איינמאל איז גאלד־טםידט געקומען גאנץ פרי אין •גאפ, ײען דעי באס איז נאך ני׳גט געווען, און ער האם זיך פאריטטעלט אלס דעי באם. עד האט זיך אזוי ממזרייג גריםירט, אז ווען די ארבעטער זענען זיך צו־ זאמענגעקומען און דערזען גאלװגמידטן, האבן זיי געםיינט, אז פיאיז דער באס און האבן זיך גענוסען צו דער ארבעט. •טפעםער איז אנגעקומען דער באס, און דערזעענדיק די ארבעטער ביי דער ארבעם, איז ער געבליבן •גטיין א פאיווונדעדטער. געװיינלעך האבן די ארבעטער געווארט, ביז ער, דער באס, און דערזעענדיק די ארבעטער ביי דער ארבעם, איז ער געבליבן יגטיין פלוצלינג האט ער דערזען גאלז״גמידםן, און ער איז געבליבן •גטיין א טויטער: עי האט דערזען זיך אלייןן ער האט א געשר״ געטון ״•גמע ״גראל!" און גענומען אנטלויפן אבער מען האט אים צוריקגעהאלטן, און עס האט גענומעז א היפיגע צ״ם, א״דער מען האט איס בארויקט און אים איבערצ״גט, אז דאס איז ני״גט ״עי אליין״. נאי יחיאל גאלװגמידט. גאלד־גמידט האט אין זיך פאימאגט א םד כאראקטער־יגםריכן פוי קעסלערן. ער אט געהאט די זעלבע רויע, פריםיטיווע קיאפט, דעם זעלבן אינעווייניקסטן פ״עד, וואם האט אין געוויםע סאמענטן געקענט אויס־ ברעכן, ווי דער פ״ער פון א ווולקאן. און ווען ער זאל געווען לעבן לעננער, וואלט עי זיכעי געײען דערגד״כט די קינסטלער״גע יגטופע פון קעםלעדן. עי װאלט געװאדן ד־ער יוז״ב פון קעסלערס קדוין. א םאג פארן טויט האט ער זיך געה״םן געבן דאם בילד פון זיין קינד — אן אייניאריק מיידעלע — און ארויפלייגנדיק דאס בילד אויך ז״ן ברוםמ, האט ער פארגלאצט רי אויגן און געמורמלט: ״גאט, נעם מיך נייגט אײעק פון איר״. ער האט זייער ליב געהאט ז״ן פרוי און קינד. ווען ער האט מיט צווײ און א האלב יאר צוריק חתונה געהאט מיט זיין פדוי, איז ער איומגעלאפז זוי װילד און האכ געהאלטן אין איין •גי״ען: ״איך האב התונה מים מיין •גטעטל! איך האב חתונה מיט סיין •גטעטל!" זיין פרוי הייםט, נעמלעד. איווא. און געבוירן געווארן איז,ג<לד־ •גמידט אין דעס •גטעטל איוויע, ווילנעד גובערניע. די בעסעדע ייד״גע בינע אין אמערירע האט געהאט א •גטארקן קלאפ. פיל אזעלכע ארטיטן, ווי יתיאל גאלדיגמידם איז אויי■ דער ״ד״גער בינע נ״גט פארבל־בן אין עלטעי פון 33 יאר איו אין ניו־יא־ק געיגטארבן א״נער פון די פעיקסטע יידייגע ארטיםטן יחיאל גאלד־גסידט. זיין פריציימיקער טיוט האט ארויםגערופן גרויס טרויער צװ״גן ז״נע פיל פריינט און פארערעי. אין דער אםעריקאנער ״ד״גער פרעםע געפינעז םיר איטיקלען, זכרונות װעגן דעס טאדענטפולן ארםיםט. װאס איז אזוי אוסגעריכט אװעק פון ז***ר ו*י*ל** ״אין זײן שוים — יצרבם מ. א־כעראמיט־כ אין ״פארמערטם,, — האם די בעסערע ײדי״גע בינע זיבער פארלוירן אײנעם פון אידע בעסצע, געטרײסטע און װיכטיקסמע *צוייספילער. נײטט אלע מײסן דאס, אבער סיאיז א פאקט, אז אין דער זוטרע־ בונג, מאס האט סוןע־כל־סוף געפירט גו דער נרינדונג פון א ײדיזון קונסט־ טעאשעי־ און אויך עי אינדימידועלעי אמביעיע פון אײנצלנע ײדייטע טו־י־ •צפילער אויפצוטרעטן אין בעסערע פיעסן, האט יחיאל גאלדעומידם גע־ הו2ילם זײער א מיכםיקע און זער א באדײטנדע ראל. נאך אין ״פי׳אגרעסיװ דראמאטיק קלאבי, וואס איז גע׳טטאנען אונ־ טערן אויפזיכט פון ױאל ענטין, איז דער פאי־טטארבענער געמארן אײנער פון די געצײלטע, בײ מעמען דער עיקר איז געמען — נײצט נאר ״ישפילן טעאםערי/ נאר *כפילן גוםע, ליפערארייסע פיעסן. נאך דארפ, אינכ ״פראגרעסימ דיאמאטיק קלאב״, ד,אע ער זיך אויסגדצײכנט אין ליפעי־ארישוע פיעסן, אין גוםע ראלן, און אײנער פון זייגע באליבטספע דראסאטורגן איז געמען פרץ הירדובײן. עפעס ווי פון זיך האט זיך דער סאמע אנפאנג פון זײן קאריערע ענג פארבונדן מיט דעם נאמען פון דעם מענטטן, מעלכעי איז געװען דער עריסטער אנצוהויבן א באמעגונג פאר א בעסער ײדייס טעאטער. ער האט אלץ געטרויםט, אז םען זז^ל אין גרעסערע יידימוע טעא־ טעי־ס, אויף דער פראפעסיאנעלער בינע, אויפפירן ליטערארייסע פיעסן פון באמוסטע?ירײבער, און נײכט פון די פאטענטירטע ״דראמאטורגן״ וועלכע ־ספיכאבען צונויף א פיעסע מיכ הבריכים־שטעך אין אײן נאכט און גיבן איר א נאמען ״א לעינס־בילד״. און מען ער איז — דוכפ זיך, אין 1919 — געמען אין מאריס *דװאי־צס טױפע אין ״אוידווינג פלעיס טעאטער״ — איז ער געווען דער־ מאס האם ״צוגעלײגט א פלייצע״ — און טאקע א גאנץ קרעפטיקע פלײ־ צע, — אז מען זאל אין טעאטער פרװון אויפפירן — דערמײל אין מיטן מאך — פרץ הירשובײנס פיעסן. די באצױנג צו די ליטעראײ־טע פיעסן איז אין יענער צײם גע־ מען זײער א כקעפטי״דע אין די ײדײדע טעאטעיי־קי־ײזן. נאך מער סקעפ־ טײד װי איצט. אפילד מאײס ׳דמאיץ האט;אך דאן נײדט געגלויבט, אז סיאיז פאראן א מעגלעכקײט, אז א ״•דטילע״ ליטערארײדע פיעסע זאל אויסנעמעז סײ או ״רלסי גאלד״דמידם אבער האט געגרדיבט, אז סיאיז דא אן עולם פאי א *דמילער, ליכעראריידע*״ פיעסע. היר׳דבי־נס ־דטילע פיעסע האט *דטארק אויסגענומען בייס עולס, די בעסעיע און סעי־אמביציעזע אקטיארן האבן זיך אויך דעיפילט ױפ־טובדיק מיט דעם נױיסן נצחון; עס איז גע־ הזאפן געמארן א קינסטלערײדע אטמאספעדע. מאס גיט צו מוט, אדן דער־ נאך האט מען *דוין אין דעס טעאטער אנגעהויבן *דפילן היר־דבײנס פיעסן און אדיך די פיעסן פון אנדערע ליטעראטורן, ני־דט דװקא אין מיטן דער ווןוך, נאר אויך פרײטיק, *דבה און זונטיק. דאס איז געװען דער עיידטער באדײטנדער זיג פון ליטעדא־ טור אויף דער ײדיידעי בינע, װײל די פייע־־דיקע אדיפפיױנגען פון ליטערארי׳דע פיעסן זענען געמען צופעליקע, צעמאיפענע. מען עי איז ׳דפעשעײ אי*י1 א,ן *דניצערס ״ײדײדן טעאטע,־", האט עייי דארט אויך גע׳דפילש אין בעסערע פיעסן. איײנגענומען אהין האט איס דעי בארימטער דייט׳ד־ײדי׳טער 1־עז׳דיפעי און ׳דוי״דפילער עמנואל ראיכער. מעלכער האט זײער ׳דטארק געהאלטן פון איפ. בײ יאי־ כערן האט גאלד׳דםידט א פך געלערנט און אין יענעי צײמ האט זיך זײן טאראנם צעװאקסן. אממעיסטן האט ער זיך אויסגעצייכנם אין גערהאיד הויפטמאנס פיעסע ,,אײנזאסע מענט״סז״. ער האש דארט גע׳דפילט די ר?ןל פון דעם מאיער ביאון — א ראפינירטן קינסטלער מיט קאפריזן. אין דעם זעלבן טעאטעי האט גאלד׳דמידט אויך גע׳דפילם מימ ױדזלס ׳דילדקױיט. כמעם אין אלע פיעםן. מאס עי איז אויפגעטיאטן צו־ זארען מיט דעפ גױיסן קינסטלעי, האט עי גע׳דפילט ד• צווײטע ראל נאך *דילדקױימן. פאי די פוםצן י$ר, וואס יחיאל גאלד״דמידט איז געװען אויף דער פראפעסי^נעלער ײדי׳דער בינע, האמ ער גע׳סאסן א היפ׳ט ביסל ר^לן׳ אוז