Literarishe bleter · 1929-08-25 · 34 (25.8.1929) · p. Seite 661

זײט /66 7?יעעד־ןדישע בלססער גזם. 34 (277) א בארעכטיקטער: איך נאויב, דאם דער נײער ײדישער טשיח — א מין הערצל צו ארגאניזיח יי ײדן םון גאר דער װעלט פאר און דורך דער ײדישער לולטור, — װעט לומען םון אמערילע און רװקא םון די אסימילירטע לר״זן. איך האב נאך נישט בארירט םאר׳עיידענע פראנן, איך װעל עם אםלייגן אויך אן אנדער נעלעגנהייט. בכדי אבןא־ ללערער צו מאכן דאס אלנעמיינע בילד ןאזוי װי איך זע עסן פון אמערילע, מוז איך כאטיצז מיט א פאר װערטער אנרירן די םאציאלע זייט. איך װיל דא נישט בארירן די סאצ־אלע סטרולטור פון אמערילע — די ״ל. ב.״ זענען נישט דער פלאץ דעיפאר — איך װיל אכער ארויס- זאנן מיין מיינונג, װי אזוי איך יטטעל זיך פאר די װייטערדילסטע אנטײיקלונג פון אמערילע, בכדי בולטער צו מאכן איר מהות. איך האב נישט פאר זיך קײן קלאר בילד, װי אזוי עם װעט דא פארלומען דער רעאיער שנוי-ערכין. װארוס איך זע דא נייסט דעס ײענ פון די קעמפנדיקע סאציאלע כחות. דער אומפארמיידלעכער קלאסנקאמי־ טראגט דא א ספעציפײטן באראקטער, עס איז מער א ר״ן־עקאנא- מישער, אן די ברייטע פערספעקטױון פאר זיך. עס איז נייסט קלאר דער װעג צו א נייער סאציאיער ארדנוננ, ׳א, אזוי איז דאס: אמע- ריקע איז נאך נישט דערײאקסן נ א צ י א נ א ל צי פיח א קלאסנ- קאמה אין טיפערן זין פון דעס װארט. איך גלויב, דאס די סאציאלע יסנוייס ײעלן פארקוםען פריער אין עננלאנד אדער רייטשלאנד עריטט דאן װעט די פראקטישע אמעריקע קאפירן און א״נפירן כ״ זיך די זעלבע ארדנוננ אין א פארגרעסערטער דאזע, גאר ײאלקנקרא- צערייס. איך האב מורא, ראס אויך דאן װעלן ד• אייראפעייסע חכריס מוזן אנקומען צו דער פינאנםיעלער הילױ פון אמעריקע א גאנץ לאננע צ״ט. אלטע טראדיציאנעלע ראלע פון םעקלער, םעקלער פון דער נאך נישט אויםגעקריםטאליזירטער אםעריקאנער קולטור. קלאר, אז איך האב ביז איצט נעמײנט יי ײדן פון די ״הע- כערע״ שיכטן, אט די, װעלכע בילדן מיט זיך בעיקר די אמתע •אהודים און טיילװײז אונזערע היימישע יהודים. די לעצטע בא־ יסטײען פון ארויפנעקומענע אויםנעגרינטע, װעלכע זענען נעקומען ק״ן אמעריקע אן א ברעקל קולטור. זיי פירן פאראלעלן צװישן דער העכערער קולטור פון די יאהודים און צװישן זײער איינענער אומ- װיםנה״ט. אט דאם זענען יענע ברואים, װעלכע קוקן פון אויבן אראפ אויח אייראפע און די זעלבע ציטערן עס פאר אפענע טויערן... עם איז איבעריק צו זאנן. דאם די ברייטע מאםן זענען געײעז און נעבליבן יידיש זיי שטייען אבער אויך א נירעריקן קולטור- נױוא און װערן אננעפירט רורך די פארינזטעלטע רעװערענדלעך ןרעװל אלא מאח, ארער דורך די האלבע אינטעלינענטן, ײעלבע נעדענקען די אלע תגים פון די היימישע ״אייזערנע״ געזעצן גארנישט קיין פריילעך בילד דאך איז נישטא קיין נרונט צו זיין פעסימיםטיש. םען דארך נאר אריינקוקן אביםל טיפער, און דאן װעט נישט שװער זיין צו דערשפירן די נייע אנײאקסנדיקע כהות. עס איז אפילו נישט אזוי-מארקםיסטיש, אבער דער ״נצח ישראל לא ישקר״ איז דאך נישט קיין פוסטע פראזע. איך האב גע- זען צײישן דער ױננט, ײעלכע איז געבוירן נעװארן אין אמעריקע, נענונ יםטאלצע און אויםנעהאלטענע ײדן אין רעם פולן זין פון פראנרעסיװערן טײל פון מזרח-ײדנטום מען הערמ אים שוין, דעם רוח, צו באנייען די כחות פון דעם ישראל-סבא, מענ עם אםילו דערװײל זיין א קול דממה דקה עם װאקלען שוין אויך די פאזיציעס פון די ערשט-דערמאנטע אייביקע מעקלעך איר קענט עם אננעמען פאר א פאראדאקם, ער איז אבער ח ײ ם ש נ ײ #? ר ן װ ר ש ע *) א ץ א ב א מ ע ץ ($ בינס7 זכר1נ1ת תטגן ר<ור .;;׳?בקנד עדן״ע״ יעדער פון אונז האט גענארט צו שפילן טעאטעך אבער ק״נער האט כמעט נ״סט נעװוסט, נישט נעהאט קיין קלארע אנונג דערפון, װאס עד אליין ײיל און קען, װאס פאר א מענלעכק״טן אלע צוזאמען האבן אלס קערפעריצאפט און װי-װ״ט יערער פון אונז קען דערניין. ב״ אזא מ•; גרופירוננ, ב״ דעם פארהעלטניסמעסיק־גל״כן צוזאמענשטעל פון כחות, האט, נאטי־לעך, די אנפ־רוננ און פא־- װאלטוננ נעמוזט זיין א קאלעקטיײע. פיסוט דערפאך װ״ל סיהאט געפעלט יענע ארטיסט״טע פערזענלעבק״ט, װאס זאל מיט א־ר אװ- טאריטעט נעוױנען דעס צוטרװ פון אלע און װאס זאל נעבן דעי נאנצער אונמערנעמונג א באיסטײמטע פארב, אן אװסדריקלעבן כאראקטעך ח י י ם?ז נ י א ו ר סיט די א״נענע קאלעקטױוע כחות און נ״סטיקע מיטלען האבן מיר זיך ארנאניז־רט. א״נער דעס אנדע־ן ״רעזיטיםירט״ א־; גרימירט, און זענען דערנאך אל״ן נעװען איבעראיצט פ;ן יעס רע- זולטאט דער ערפאלג בײס ע־לס און ב״ דער פרעסע איז נעײען איבער אונזערע באיסײדענע דערװארטוננען... איבערהייסי• ... .... ־ײטיצ״צער פרעםע, װאס רי אקופאצ־ע-מאבט האט דאן אר־־סנע- געבן אין װילנע. דער ראזיקער מאראלײצער ערפאלנ איז אינז ׳צטארק צזנוץ נעקומען, פאר דער םערה״ט פון דער טרופע א־ז האפ נעװען א פאר- גיטיקוננ פאר א היפיצ ביםל הוננעריקע טענ או־ ״לופטיקער״ קל״- דוננ. די צעלעכערטע שטױול, א־ן וועלכע א ט״ל מיטגלידער פלענן א םך אפפערװיליק״ט, ױננטלעכער ברע;, פראװינציעלע א־נ- טעליגענץ, און א נאר גרויסע דאזע אורשפר־ננלעכער טאלאנט א־ז נעײען אונזער םארמענן, װען מיר האבן אננעהויבן צו שפילז אין .־יילנער ״צירק-טעאטער״ אין 1910. דאם איז געװען אונזער נרונט- קאפיטאל, דער פונדאמענט, אןיה װעלכן דאס טעאטער האט זיך געבויט און נעהאלטן. און װייל מ־ר זענען געװען אלע אומנעפעד אין זעלבן עלטער און כמעט פון דער ועלבער שטאט, זענען מיר אויך געװען כמעט אלע גלייך פראװינציעל, נאױו און אומדערפאר;. *) תיים ־עכיאור, דעי :אקאנטער ״ד״גער ארטיםם, איז געײען א״״ אין יענעס נאסן הארבסט קומען אויה ״פראבע״. זענען נעײיס פאר- בליבן בײ פיל פון אונז אין זכר־ן... סיאיז אבער נישט נעװען קאלט. מיר האבן געה:.)ט ארוס זיך נער פון די גרינדער פון דער ״װילנער טרופע״. ער האט אדורכגעמאקט מיט דער טרופע ־טווערע צ״טן און אויך גליקלעבע מאמענטן. איצם איז חייפ ־בניאור מיט ז״ן פרוי בעלעײנע געקומען נאך א הפסק פון 0 יאי א װארעמע םביבה, די געזעלשאפטלעכע טוער האבן אונז א םך מיט- געהאלפן און פארנריננערט, די מאסן - - געשט״צט און דערמוטיקט די אינטעלינענץ האט אונז באא״נפלוםט און דערצויגן., צוריק קיין וואר־טע. לויט אוכזער בקיטה האט ח. יטניאןר אנגע-ײבן א פאר בלעםלעך זברונות. בעה סיאיז ני־טטא ק״ן טעאטער, ײו ״דייטע א־טיםטן זאלן קאנען יט 8 י ל ן, זאל מען באטיט רעדן װעגן טעאטער רעך