Literarishe bleter · 1929-08-25 · 34 (25.8.1929) · p. Seite 660

זײם 660?יפעדיעדײשע בלחםזזר נזם 34 (277) ז. ם? ם ד נ י י ־ י א ד ק אין די טיפעני׳ען פון דער נאכט, בכדי באצױבערט צו װערן. כיזפט א טיפערן און אפענעם קוק אין יעדער שעה פון טאנ, אין די פאר־ ׳עײדנסטע טײאן פון שטאט און עם ײעמ זיך אנטפאעקן פאר אײך א װונדערבארער קאא״דאסקאפ פון זעוננען. נוצט אויפ יעדע גע־ רעגנהײט אראפצוקוקן םון דער הויך אראפצו. פארנעסט אבער אויך ני׳סט ארויפצוקוקן פון דער גידער ארויך. נייעט אײנטאר איז טיר אויםנעקוטען אין די פארנאכטן אדויפצוקוקן פון דעם ברוקרינער בריק ארויס צו די ׳טפיצן פון די װאא־סטריט־טורעמם. און קיינטאא האט מיר אזוי נישט באננ נע־ טון, פארװאס איך קען נייצט הארטן קיין קינםטצער־פענזר אין האנט ארויפצוברעננען אויפן רײװנט אט די פ׳עוטע ריזן־םירועטן, אײנ־ נעװיקרמ אין א פארבארנענעם סוד און כאפנדיק א קוק צוריק צום בריק צו, אויױ װערכן איך בין נעיםטאנען, האב איך א נײעם וװנדער דערזען. די מעכטיקע נעפראכטענע דראטענע ׳טטריק האבן מיר אויפ־ נעװיז;; װי די פטרונעם פון א הארפע, ײערכע האבן נעציטערט פון זיך אריין... נישט אײנמאר אבער האב איך אויך ארויםנעקוקט פון דעס ״פארײערטם״ ןדער העכםטער בנין אויױ איםט־בראדװײ) ארוים צו דער נידעריקער טייר פון יצטאט ביז צום ט״ך צו. ײאם פאר א;עניארע העםרעבקײט׳ די פיאכע דעבער פארשטויבט, דורכנעזאפט מיט דורות־ארטן ׳טמוץ, די ײאםער־רעזערװוארן נעפארבט מיט א כאאערע־קאריר, און די קוימענם ׳עט״ען דראאציק, װי אומפאר־ יכעמטע פארזעענישן. עם האט מיר אויסנעװיזן, דאם דער כביכוא איז א דזיםאנעז*)־הענדרער און נױ־יארק איז זײן צענטראאע, װאם ער האט אויסדערווײרט פאר זײן הויפט־ראגער בכדי בעפער מ׳טינ צו זײן אמעריקע, מוז איך דאך צונעבן נאך אײן ײיכטיקן מאמענט צו די יסוין דערמאנטע. איך װעא עס מאכן קורץ. איך ײיר פ׳עוט דעפינירן דעם מ״טש פון דעם װארט אמעריקע. דאס איז ני׳טט דאס זערבע, װאם דײטשראנד. למשא. ״דײטיעראנד״ אםאציאירט זיך נרייך מיט דייטשטום װארום ד ײ ט ש ל א נ ד איז שוין נעװארן א קורטור־באנריױ. עם איז א נאנץ-באשטימטער נײסטיקער פענאמען איר פירט נרייך דעם אײננארטיקן ד״טשן נױאנס, װערכער איז דורכנעװעבט מיט א בא- זונדער רעאגירן, צונאננ און באציייג. עם שװעבט פאר אײך נר״ך אדורך די פאדשטעריננ פון א שטענדיק פריםנדער אין אירע אײנע־ נע ברענן קורטור-םובסטאנץ. אטעריקע אבער רופט אין אײך ארוים גיכער פיזישע אסאציאציעם, װי נײםטיקע. אמעריקע איז רעת־עתה מער א פיזישער באנריױ, מען דארױ אבער זײן אבםארוט ברינד נישט צו פירן, װי אמע- דיקע שטדעבט צו װערן אמעריק^ניש אויך רויט דעם ערשמ דורך אינז י־עפינירטן קורטור־באנריױ. דא שװימט ארוים פאר אונז װידער רי רערמאנטע באצײכנוננ פון זאננװיר, פון װערכעד ער ארײן האט שפעטער חרטה נעהאט. נישט דא איז דער פראץ ארײנצוראזן זיך אין טעאריעס. פאר מיר אבער איז אן אקסיאמע, דאם די מענטש־ הײט גײט אויױ דעם ײענ פון נאציאנארער אויפבריונג. םײנע בא־ אבאכטוננען אין אמעריקע האבן נישט אפגעפרענט די דאזיקע זיכערקײט. די ײידערנעבורט פון די נאציעם אין אמעריקע װעט ברויז דורכמאכן שװערע װייען. און דא ײיר איך זיך אפשטערן אויי' א מעדקװירדיקער דערשײנוננ: גראד די קינדער פון די שטארקע נאציעם האבן באװיזן צו אםימירירן זיך פיר האסטיקער נעמט, אםשר, די זערבע ד״טש;, װי אויך די פקאנדינאײישע פערקער, אדער די הארענדעד משמעות, דאם די ארע פעיקער האבן געקענט פארגינען זיך דעם ראזיקן רוק־ סוס אנב, ז״ האבן נרײכצ״טיק נענונ אײננס ארײננעטראנן אין דעם נײעם ראנד דערבײ האבן זײ קײנמאר נישט אניטירט פאר אםימיראציע, די ײדן אבער, ײערכע האבן א טבע אײביק צו אני־ טירן פאר אסימיראציע (בכדי דורכצופירן בצבור — נאציאנאר — אויך דעם אריבערגאנג),' האבן נעװארט פארבארנן דעם אײנענעם נאציאנארן כאראקטער, איבערנעמענדיק נרײכצײטיק אויױ זיך די *) *עייאנענע =ײלן פון אימע מא׳־ינען. (גװיימעי יריװ) עם איז נישט שװער צו דעדן װעגן נױ-יארק, אויב מען ײיר פירן פאדארערן צװישן נױ־יארק און צװישן די אנדעדע ני־עסטע שטעט אין דער װערט; ד• פא־שײדנאדטיקײט רינט אויבנאויױ אויױ דער האנט. נאך רײכטער איז צו פיראזאפירן װענן נױ-יארק, ארויכ־ נײענדיק פין א באשטימטן שיטאנדפונקט. בפרט פאר אונזער איינעם, װערכע־ האט מיט שיטאנדפ־נקטן די קעשענע פור. דערפאר אבעד איז מעד װי שײער ארײנצודרינגען אין -ער װידקרעכעד נשמה פון נװ־יאדק און תופם זײן א־י גייםט. איר קענט נעבן נװ־יאדק די פארשײדנםטע עפיטעט;: די שטאט פון װארקנקדאצעדם; ד• שטאט פון שטאר און אײזן; די יעטאט פון ד• נ־עםטע מענרעכקײטן; איר קענט דעדמאנען די וײנדער פון אי־ טעכניק: העננענדיקע בריקן, באנען, ײאס רויפן טאנ או; נאכט איבעד די רעפ און אונטער דעד ערד אייע מניעות כאײיטיקט פא־ דעם פא־קעד — ײעגן אויפן ױאסער, איבערן װא־ סעד און אונטער דעם װאסעד דעד דיזיקער האפן אויר מײרן װײט און נאך און נאך; איר קענט אױך זאנן די שטאט פון די נדעסטע מענטשירעכע דערנדײכוננען; ווייטער, דעד דיטם פון אימפעט; עם איז אויך ד• שטאט פון ארע פערקער־שיטאמען. מען קען זאנן דער אײנציקע־ איװעאטרעכער אונװוערםארער רעבעדיקעי עטנאנדאפי- שער מוזײ; איר קענט זיך אויך פארנינען אנצורופן נױ־יארק — דעי מאדערנער בבר. אנכ דערבײ ײעט זיך ראזן דרשענען אויױ ארע כרים; אט האט ישידאר זאננװיר נעמאכט נױ-יארק פאר א שימערץ־ טאפ, און פא־ נארקין איז דאם די שיטאט פין נערן טייײא. און אז איך װיר. קען איך אנן; עס איז דער גרעסטעי רעבעדיקער גירם, װערכן עס האט באשיאפן קאאעקטיװ די נאנצע מענטשהייט און איר קענמ מיי אויך נאינישט נישיט טון. איך וואי׳ט נאך געקענט ציען און ציען ־עם צעטר, מיר װעאן אבער דערפון נישט קרינער װערן, ־י ארע באצ״כנוננען קענען זײן ריכטיק און נישט ריכטיק, דא־ איז ניי־יארק דאס אי^ץ און עפעם אנדעיש. און אפשר גאר עפעכ אנ־ערש־ מאדנע שיאטנם ײאדפט פון זיך אפ אט ד• דאזיקע ״רויתן־ יעטאט״, אט די דאזיקע נינאנטישיע, אדערדיקע. מיט באוט־פואסירנדע א״טאמאטישיע הױבמא״ײן. װאס פאד א צויבער ריגט פאדבארנז אין זײנע סירועטן און קאנטורן ט•? אין דער נאכט ארייןן װי אייװ זענען נעקריצט ־י פא^ידן פון זײן מאנטא. לעשט אויס אין נעדאנק די נא־ישיע ערעקטדישיע רעקי^אמע־ראמפן און קוקט אריין פון א פײגר־פרי הויך אין דער סידותפו^עד שיטאט. די וװנרעיבארםטע קאמכינאציעם שיװימען ארויס אי׳יין פון זיך דייך דעם אײננאדטיקן ריכט־ און שיאטן־שפיר פון דעם מערקווירדיקן כאאטיש־-הארמאניש געכײטז ײזן-קערפער די שיטאט שיראפט מיט אײז אוינ איער װאכט זי. פיר הענט מיזן נאד דרײעז דעם ראד פון שטאט־מעכאניזם צו דעדהארט־ז איר ײפק. אין ריינע בעטן רינז די פערקעד-קינדער פון נאר דעי װערט נישיט אײנער ציט אױס די מייע בײנעי פון דעי שײערעד א־בעט נישט אײנער װעיט נעפײניקט פיז דיעם כסדידיקן ״מאכן א רעב;״. איז דאך פיר איך, װי עם ניסן זיך צונוײז די זיסע חרומות פון די קאײנע נעגעד-קינ־ע־ פון די ניכטערע יאפאנעך פארהאיעװעטע כינעזעך פון די אייטע זקנים אונזערע, צוזאמען מיט דעם רויקל יעיאה פון די שיטארצע עננאענדער און אויסנעריטע דײטשן, אין א״ן נ־ויסי ט־וים, וואס הייסט נ״-יארק איך היער דעם גרויסז כאר־ נעזאננ ״אמעריקא אי ריאװ ױ״ (אמעריקע. איך ריכ דיך׳ אץ נװיסע טײכז ריננרען ארום די שטאט, צוזאמעז מיט דעם נרויס; אקעאן, גר״ט צו דינעז דער נײער פערקעד־ה״ם. נישט קײז קײטן-דיננ פאד דעד צום הימך רייפנדיקער שטאט. נאר א פרייער װענ צ• די אייע ברעגן פון אונזער ערך עס װעט נאך קומען אמאי׳ דער נעניאאעד ד־כטעך װערכער װעט אײםנערעז א*ז ז׳יך די נרײסע דיכטעריע םיז נױ־׳יאררן אי; א װערט־פאעמע װעט באיעאפ; װערן עס איז אבעד נישט נויט־ק צו באט־ראכטן נױ־יארק דװקא