Literarishe bleter · 1929-08-25 · 34 (25.8.1929) · p. Seite 658

זײם 55% *?יסעדיאדיישע בלעםזזר גןס, 54 (2/1) און מען פון אצע ערד־חלקים װאלט געװארן אײן ערד-חקק, אוי, — װאס פאר אן ערד-הקק דאם װארט נעװעןן און װען פון אקע אנראנא״ען װאיט נעװארן אײן אנראנאם אוי, — װאס פאר אן אנראנאם דאס װאקט געװעןן און װען פון אקע איבערװאנדערער װאיצמ נעװארן א״ן איבערװאנדערער אוי, — װאפ פאר אן איבערװאנדערער דאס װאאט נעװעןן װארט נעקומען דעד גרויסער ״געזערד״ טיט דעם גרויפן אגראנאם און גענוםען דעם נרויסן איבערװאנדערער און באזעעט אויפן נרויסן ערד-חאק, אוי, אוי, אוי — װאס פאר אן אחדות דענואאט װאיט דאפ נעװעןי אין ״פדץ-פעלדער״ זענען פיטנים פון אזא אחדות שוין פאראן און דעריבער האט דאם דארו־ די נועניעכקײמ, אין א פאר גוטע יאד, אדויס אויה דעם נצײכן װעג. און נעװיס װעט ״פרץ-פערד׳׳ װערן מימ דער צײט א מוםטער- דארוי אין ■יעװפאטאריער ראיא;. שטײט אויף דער ערד. כאטש א פאר איבערװאנדערער האבן זיך דװקא נעריםן אויף די מי׳טן טאנצן. די ענגשאפט איז אנגעקװאלן. ארט און ױננ האט זיך איבערגעמישט. םען האט נענומען צוביס־ רעך םשקה די געמיטער האבן זיך בײ די ״פרץ-פעלרער-רײט״ צע- װארעמט און די אויגן האבן אננעהויבן זוכן די שורדיקע אין זײער איצטיקער שמ־ה; די שורדיקע אין זײער ערפארנ מיט רעם איבער- נאננ צו א מעכאניזירטער פערד-װירטשאפט — האט מען דערטאפט דעם הויפט-געזערדישן אנראנאם, דעם פארקפטיפ טיאמקין, אויף װערבן מען האט געמסרט אין די צײטונגען, אז ער באהאנדרט צו- הארב ־י איבערװאנדערער. ״ראמיר אים הויב;,- רארויר איפ טרײםרעןן״ נײ הויב א ריז, א דעמב א נאנצער, װאם האט זיך אין דער ענניסאפט אזוי אײנגעװארצרט צװישן די נעםט, הינטערן טיש. מען האט אים ארויםנעריםן און אװעקנעטראגן אויף די הענט ײדן זע- גען ק״ן גזרנים נישט און מען האט נעהארטן אככוד א־ם רעדעם, אז װען נישט ער. ײארט איצטער קײן שמחה נישט נעװען. מען האט זיך איצטער דערמאנט אין איע אנדאנאמען און מען האט זי־ געשרײדערט, װי פע־עררעך פון האנט צו האנט א־- בער די קעפ פון דעד ױם-טוכדיקער עננשאפט. מען האט אויפנעזונגען, מיטן נינון פון ״אקדמות״, דאם ר־ד ײאם א־ז ש־וין אויפגעװאקפן אין נײעם יידישן דארה: ״װען פון ארע געזעררן װארט־ נעװארן אײן נעזערד, א.", — װאם פאד א נעזערד ־אם ײאאט נעײעןן ▼▼▼▼▼^י־זי ▼ נ ח ם ן ס״זי? / װ $ ר ש ע פדץ דידשפײנם ״אדץ ■ יעראל״ (פרץ הירשבײן — צרץ ישרצ?, ב. קלזזצקין,?;י?נע, 1929, 238 ז.) באשרײבונגען ברעננט א־צט פרץ הירשבײן פון ז״נע װאנדערונגע;, נאר ארינינערע װערק, װאס װערן געשאפן נאך א רענגערן מיטרעבן און אוינקעבן זיך מיט דעם נײעם ראנד און מיט דעם אומבאקאנטן פארק. דאם מיטרעבן און א״ניעבן זיך קומט ב״ אים דורך שטאר- קער ריבע און דורך טיפער פאיעטענדניש. ריב באקומען און פאר- שטײ;, — דאם איז איצט די טרײב-קראפט פון פדץ הירשבײנען אין זײנע ארוםװאנדערוננע;. אט אזוי האט ער די רעצטע פאר יאר א-־רכנעשניטן כינע, יאפא;, אינדיע, אדץ-ישדאר און רעצטנם — ראטנפארבאנד מיט באזונדערע חכנות און כװנות טרעט ער אד״ן אין יעדן ראנד, נעמט עם אוי־ מיט זיינע ארע ריכט און שאטנם, מיט זײנע ארע ריידן און פריידן, — און ערשט דעדנאך פדװוט ער אויפשטערן פאר זיין אײנענער פארשטערונג דאם בירד פון דעם ראנד און פארק. ער באמיט זיך אויפצוכאפן ז״ער כאראקטער, מהות, םטיר און ריטם. נעםט הירשבײנפ שירדערוננען וועגן אמעריקע, ארנענטינע, כינע, יאפאן, אינדיע, ארץ-ישראר, — און איר װעט זע;, ווי פאר- שײדן זײ זענען, פאר א באזונדערער, םפעציערער צוגאננ צו יעדן אײנעם פון די רענדער נאר באזונדערם האט פרץ הירשביין אויפנענומען ארץ-ישדאר מיר האבן דא עטרעכע, פיר ארץ-ישדארם. די נאר אמאריקע, די ביב- רישע, נביאישע, און דערנאך — די קברהשע, מיטרארטעררעכע, די המקהשע, די חיכת-צױנדיקע, און אויך די רעצטע — די צױניפטי- שע, חרוציש-קבוצהשע. אט די ארע ארץ-ישדארם זענען אויפגע- זאםרט אין פרץ הירשבײנם דיכטערישער פאנטאזיע, און פון זיי זענען אויפנעשטערט אמ די פארשײדענע קאפיטרעך פון דעם אינ- טערעסאנטן װערק ״ארץ-ישדאר״. אין משך פון פיר־פיר יארן און תקופות איז אדץ-ישראר פארשײדן אויפגענומען נעװארן דורך ״דישע דענקער, מיסטיקעד, קינסטרער און דיכטער יעדער דור און זײן באזונדערע אויפאפוננ גאר אװי, כמעט אומבאמערקט, דערשײנט איין נײ װערק פ,־; פרץ תירשביין. און א צײ״טס און א דריטס, און נאר אוױ כמעט- אומבאמע־קט ײאקםט-אוים פאר אונז גאר א גײער פרץ הירשבײ;. פרץ הירשבײן א־ן א נײעם גיינור, פיץ הירשבײן אין נייע ניינורים. ז־נט ער אױ געײארן א ײאגרער, א װאנדערער, זענען שוין אװעק א־בער צײאנצ־ק ־אי נאך אין די ״ריטעדאר־שע מאנאטס- שריפטן״ פון אססז איז פרץ היריבבײן, — װעיכעד איז ביז דאן בא- קאנט נעײען בעיקר װי א דדאמאטורנ. — פרוצים נעקומען צו אונז מיט וײנע ״װאנ־־ער-טרוימע;״, — א מין אבסטראקטער שיוי — א געזאננ װענן װאנדערן. און םאר א װייטקײטן ער האט וינט יע- נעי צײט אדורבנעמאכטי; ער האט אדורכגערײזט א װעאט אין דער רעננ און אין דעד ברייט, װי קײנער נישט ב״ אונז ביז אים, און םאר א מהרך פערזענרעך ער איז פאר דער צ״ט אדורך. פון זיין דעמאאפט־קן ארויםפאר ביז זײן איצטיקן קומען צו אונז מיט די עטרעכע דיקע בענד — אױ אויפגעװאקםן גאר א נייער און נאר אן אנדערער דיכטער אט דער גאננ און אט דער װוקס ראזט זיך גוט דערקענען רויט זײנע רײזע-װערק, װעאכע ער האט פאר רי יארן ארויפנעגעין און האלט איצט אין אײן פאדעפנמלעכן. פריער איז בעיקר נעװען ביי אים פארגאפטקײט, התפערות. פון דעם נעזעענעם אױ דער דיכטער איבעראשט געװארן, באצװונ- נען נעװע;. ארץ איז געװען פאר אים נײ, נישט-נעדאנטם. און דאם ■״עזעענע און געהערטע האט דער דיכטער זיך באםיט איבערצונעבן אין בירדער און שילדערונגען. דאן ניט ער דערהויפט דאם אויפעריע- כע, דאם אויפמעררישע. װאכ-װײטער אבער אלץ-פארהאדטעװעטער ײערט דער דיכטער און ארץ פארטיפטער. ער קוממ שוין נישט צו צו נײע לענדער און פעלקער בלויז מימ נײגיר-אוינן, ער פארט שוין נישט םתם-כורעים צו נאטור-בילדער און צו מענטשן-אויסטער- לישקײמן. ער באהערשט שוין דעם שמאף, קנעט אים, געשטאלטיקט אים לויט דעם אײנענעם ײילן. אין באנער נישט קײן התפעלות-