Literarishe bleter · 1929-08-25 · 34 (25.8.1929) · p. Seite 657

!ײם 657?'םסר&רישס^בלעססר 013. 34 (277)7 ה$כז אנגעהויבן ארם אגרזןזנאם, װעג; אזא גרויפער ײרי׳עער א־ײער־ װאנדערונג צו ערד-ארבעמ; ״דעמארמ זענע; געװע; עממעכע ײדישע אנדאגאשע;, װאם האב; ארויפגעזע; א ײדי׳ג] פע?ד אי; פארעםמינע. איצטער פאד- מאג; מיר ׳עוי; א;רויםע צא? ״רי׳םע אנראנאמע;, װאם גיב; אװעק ז״ער ענערגיע און זײער װ־ם; פאר די ײדי׳עע א-בעדװאנדערער אויף די ״די׳םע פערדער״ . עם קוממ א; דאם װארט צו מיר קיב צו רעד; םאר ד• ײדייעע א־בערװאנדערער. הגװא• װארמ א־ך גאר אנגעקומען א•; א גומ •אד; הרוא• װארט א־ך נאד אומע- מום געפונע; א גרינג; נעמימ — װי ריב און װי גר־נג מיר װא״.מ נעװע; צו מארן פאר די איבערװאנדערעד דעם װונדער פ,־ן רער צײמ, װאס האמ געקאנמ םעגרעך טאנן דװקא אין דער אמאריקער רום- ראנד, װו א ״ד האט נ״עט געמארמ פאומאג, ק■•; ׳עמ־קי. עדד או־םערן יםמאמ, אז דװקא א•; דעם ראגד פו; םאמע פארממ_ע ג<- פ־ר; צו יירן, זאר; איצמער ״ק זײ; בירגער פו, ״.אנר, ב״וגעו •_• מ ארעמען צוגר״ך או; װו די היםמאדי־םע קרומק״מ; װער; א־צמעד מ־מ אזא פיםטות אויסנענרײכמ. מען דארך דא :אך רעד; א םך מא. צו אונזערע; צעק־יע; עס או; ארײנרײג; ז-י א; מויר אר־ ,, אז ז־י זאק עפ באגרײפ;; זײ זאק יםפ־ד; דעם מעם א־; ד־ פרײע, פאר ז״ אפגעצ־־כגמע צװאגצ־ק העקמאד ראנ;־ מ״מ יםמ״צע מצד דעד ׳״ עג־רונג או; מצד געזער׳םאפטרעכע ארגאניואציעם. מע; איז פאד- ב״מערמ און די נוימבאדערפעניים; פו; יעד; מאנ, פו; יעדער ״מעה פאריםראנ; דעם קאפ. נאר אז מען דעדמאנמ עם דעם עורם אױױ א יםמחה, האמ עפ די נוימיקע װ־רקונג: או־ג; צינד; זיך א;, פנימעד פראמע;, ארמע װונד; באהארמ; ז־ך און עם װירמ זיך אדו־םג־י; אי; א ריקודר. ־א, מע; האמ אויםנעקוקמ, װאם פאר א נאמע; דער ״ד־־םעד יםר״בער פו; אמעריקע װעמ געב; זײער דאדר — זייער קינד. פון די דרײ קראםיקער; מענדערע, ׳מרום-עריכם או; פרין, איז אי; ראמנפארבאנד ׳מרום-עריכם דער פאפורערםמער. ם״א־ז נאמיר- רעך. ׳מרום-עריכמם ״מנחכ מענדר־ איז דער פראטאטיפ או; ער האמ גורם געװע;, אז איצמער זא? זיך דער ײדישער קרעמער, אדער ׳עטרויערע-ק״ער יםעמע; מ־מ רעם מנהפ מענדרים; געיםמארמ או; זאר װער; װאם יםנערער װער; א נוצרעכער מ־מגר־ד פו; דער נעזער- יםאפמ. אויף זײן נאמע; א־ז פארא; א צענטרארער דאר־ אין כער- םאנער רא־א;. דאם איז דער ״׳םרוב-עריבם-דארף״ מימ דעם ײדי׳ע; דארפםראמ. מענדערע מוכר םפריפ יםטײט א־רעאראניימ פיר נענמעד צו די ארבעטער-מאםן אי; ראמנפארכאגד; נאד זײגע בירדער, זײנע ׳םירדערונגע; זענע; ׳שוין איצמער אויפער דער צ״ט. ׳ם־רום-עריכמפ ״מנחם מענדר״ דרײט זיך נאך איצמער אויך ארום דא און דאדמ; אי; יעהופעץ, צ־ אין א; אנדער יםמאמ. םענדערעם ״פייעקע דער קרומעד״ א־ז א; עבר בירד דאך הענגט מענדערעם בירד דא םו; אויבנא; בײם זײט מיט קארר מארקם;, צי רענינע;. אויױ זײן נאמען זעגע; פאראן א פאר דערפער. װינציקער פאפורער איז י. ר. פרין. זײ; רעװארוציאנערי׳עקײט דארף מע; נ־כעד זוכן א־ן זײן פארם, װי א־ן אינהארט. זײן רע- װארוציאנערי׳צזק״ט איז אפממאר אי; די עקםפרעם־אניםמ־יטע מע- טאדן ז״גע. די םאצ־ארע מאמױון זײנע האמ מע; דא ארויפנעיטײימ אים דערראננמ מען צום רעזער מיט נעװיםע רעזערװאציעם; זײנע װערק קר״בט מען איבער אויױ זײן נאמע; זענע; פארא; ביבריא- טעקן און ״ייטעראד־יטע װינקרע;״. קײן דערפער האבן ב־ז א־צמע־ זײ; גאמע; ניעט נעמראג;. און דא, אויױ דער יטמחה פו; נײעם, גרויםן ײד־יםן דאד־ נומער 21, ב־עעת עפ א־ז או־סנעפאר; או־ױ מ־־; כבוד אים א נאמע; צו נעב;, האב א־ך בב־װ; ראנג נעדעדמ א־; געמאי; ד־ באד־ימוננ פון א גרוים; ײדייט; קראם־קער, און אז ד־ ײד־יטע װערמ װעמ האב; א נחת רוח דערװיםגריק זיך, אז מיט זײן נאמע; האב; י־ד־יטע א־- בערוואנדערער אננערופ; זײער דארױ. איך האב אגנערופן דעם עדד- חבק 21 ״פ ר ץ - ם ע? ד״ דער עו5ם האמ עס אויפנענומעז מימ נרוים באנ״םמערוגנ און עם האמ זיך אננעהויבן יי יצמחה גרוים-יטמאטיעע ײדן האב; באװיזן, אז מע; דאדח, קא; פען םארגעם; ארטע דאנות; אז מע; װי5 קאן מען באװײז;, אז מע, אודאי םוז םע; פראװע; א יטמחה, אז — װי זאר איך זאג; — ססש א בדחן זאר נאך דערבײ זײן און אין דער ריבטיקער יעעה א באמקע טו;: ״װײן, כרהרע, װ״;, װארום איצמער ביזטו דאך ׳טוין ני׳שט מער אר״ן״... מיט דער דאזיקער ׳עמחה האט מען באנײט דאם נרעפטע הויז אין דארױ, װאס אן ערטערער איבערװאנדערער האמ נעבוימ אביסר נרעםער אויף דעם א״גענעם ח׳טבון או; אויף דעם חיטבו; פון זײ; נרוים געזינד. די חדרים זענע; נאך ני׳נזט געװען פאנאגדער- געט״רט, פחמת דאם הויז איז נייטט געװען נאך פארענדיקמ, — האט עם דעריבער גענעב; א םעגרעכקײמ ארײנצוראז; א גרעםער; עורם און מען זאר זײ; אינא״נעם. דאם, װאם דאם הויז האמ ק־ין דיר ני׳פט געהאט, און אויך ני׳טט קײ; םמעריע, װי דער עט״גער אי; די ״געזערד״-הײזער — ואם האמ נעמאבמ דעם אײ.דרוק, אז די שמחה א־ז אי; א; אויפגעראמטער יממאר. דער נרויםער עורם, װאם האט אננעפירט דאם הויז ביז צום אויפן-אוױו; או; די ױפ- מובדיקע פניםער, האבן אויױ ארץ מכפר געװע;. דער א״ן-או;-א״נ- ציקער בריץ-ראפפ האמ מער געװארעמט װי גערויכמ;, ״.יכמ־ק איז פארמ געװע;... דא האט דער גרויפ-׳טטאמי׳מעד עורם, םמארענםקער או; מאפ- קװער, נאך אפגעהיט א ׳םבתדיק; בנד און מען האמ או-ף א װ״רע געקאנט פארגעםן, אז מען א־ז אי; א דארף. אימפראוױזירמע ט״ען פ,; ראנגע ברעמער האב; זיך נעצויגן א־בער דער נאגצער רעננ פו; נ״טט-פארענדיקטן הויז — מימ ״א; אויבנא;״; מיט זײטיקע מייגג;; מיט הויפט-מחותנים או; זײט־קע נעםט. פיר מאטערשע קרעזמארים — ןצװײ פידרע;, א קרארנעט און א קארנעט! — זײ האב; ״גע- קנאקט״ דעפ אינטערגאציאנאר נאך יעדנס רעדע און ב״ם אנקומען פו; א װיבטיק; גאםט. מאכרים האט פען נעגרײט, גארנייעט װי ב״ ישובניקעם. מאכרים םיט א גירדערנער ױיך, װי עס פאפט זיך אויף א חתונה, װו םען גיט אוים די םיזינקע. א גרויםער טײר פו; עורם האט טאקע אויםגעזע;, װי בײ דער םיזינקערע אויף דער ׳ממחת— ביז עם האט זיך אנגעתויב; דער אפ־צ־ערער טײר פו; רער יכמחה. װי דער יטט״גער, האט די ארגעמ״נע פאדט״ געיטיקט אירן א פארשטײער צו באנרים;. בײ אזא נערעגנה״ט מארט פען די ״דישע רעכטראזיקײט אין צײט פו; צאריזם. פען מארמ דאם בירד פון די אונטערדריקטע ײדייטע מאםן. מען גײט איבער צ,־ דער בא- פרײאונג פון די אונטערדריקטע נאצ־עם, בתוכם ד־ ײד־׳כע מאם;, או; מע; מארט די רויטערע צוקונפט פון ארע פארײנ־קטע נאצ־עפ אין א םאציאריםטיש ראנד. נאך דעפ רעדט מע; םון ״דנפ איבערגײ; צו ערר-ארבעט או; מען יטמר״כמ אונמער די גרוים; פאר׳טריט, װאפ די רעגירונג האט ׳טוי; נעמאכמ אויף דעם װעג צו דער פרארעטא- ריזירוננ פון די ײדי׳טע מאס;. און כאטיט די דאזיקע פראזן זענע; ׳טוין גאנץ באגאר, פונדעפטװעג; קא; מען זײ הער; א םך מאר און םען װערט נ־׳טט מיד, בעת זײ קומע; ארויס נאטיררעך או; בעת זײ װערן ארויסגעזאגט פון א ני׳טט-ײד;, פון א געבוירענעם אין דעם אײגענעם קרים, װו מען האט יעד; םענרעכן פרי־ע; יטטח?אנד אפגעיטניטן פאר ״ד;. אײנענע םענט׳טן האב; נעמאק דאם בי?ד פון די עחטטע װײע; אין םטעפ, און פון חבר׳טע או; ני׳טט-חברשע םכםוכים אײ- גענע מענט׳ט; האבן גערעדט או; געקרעכצט, װאם די קעגגװארט פו; ״דייט; פויער איז פארמיפיק ני׳טט קײן הע?ע. מע; האט ב״ דער נע?עננהײט נעשטראפט דעם ״נעזערד״ און עם האב; גוט געהערט די ״אנראדזשאינטישע״ געסט, אז רי פויער׳טע װירטיטאפט, װי זי איז אפגעיטטאנען אין איצטיקן מאמענט, איז ני־טט בכח ארויםצורוםן ב״ם פויער קײן באנ״םטערוננ, ער זא? ז״נע יאר; אװעקנעבן םאםע ערד... עם האבן פארט גענומע; די אויבערהאנט אפמימיםטייטע טענער, ב׳טעת די רעדנער האבן פאגאנדערגעװיק?ט דאס בי?ר פון ײדישן ע?נט אין שטעט?, װו די דעק?אםירמע מאסן װא?טן זיך נעװונ׳טן צו זײן אין מצב פון אײן-און-צװאנציקםטן ערד-ח?ק, װאם קאן פאר א קורצער צײט ׳טוי; אנװײזן אויף א נאנצער יטורה דער- גרײכוננע;. דער ע?טםטער אגראנאם, ד״ר?ױבארםקי, װאם פירט אן מיט דער גאנצער קאאפעראטױוער ארבעט בײם ״אנרא-דזשוינט״, האמ גע- רעדט פון זײן אײנענער דערפארוננ און האמ דערצײ?ט, װי װײט עם איז נעװען אוממענ?עך צו ח?ומען, אפי?ו רעמא?ט, בשעת עד