Literarishe bleter · 1929-08-09 · 32 (9.8.1929) · p. Seite 619

זײס 619 ל-םסר^רײםב בלזנם^ר נוס. 32 (175) 7 נארג־־עט גישט אן, אבער א״אר זוכן זײ טיך, עיך בײ זיך א,; קאפ בארײטונגען, טעשהאעך און יטטערן. די, זאנט פאנרבורג, זענען בױינע טענטיען: טענטיען זיננענדיקע, טענטשן טיט זיננענ־יקע דײאער, װאכ זענען פארבונדן טיט זיננענדיקע הערצער; טענט־ען, װאפ טוזן ז־נגען, אװב נייעט, יטטארבן זײ; כיענטיען, װעטענפ זינ- גענדיקע הע־צע־ פיאצ;, װען זײ האבן נייעט קי־ן זיננענדיקע ט־יאער .6 פאנ־בורנ איז, װי געזאגט, נעפוירן נעװא־ן אוי־ דעי־ אטע- ריקאנער פ- או'ך א־ר האט עד פא־ביאבט ז״נע ער־עטע יארן צו איר האט ער ױך צוריקנעקערט א״נ־קע טאא צוא־ב אפפר״עוננ. פאר נײע־ ״עעפעי״עק״ט. די פרײרי איז ד־ער צװייטער וװבט־קעי פאקטאר א•; דער פא־ט־רוננ פון פאנדבורנפ ד־כטוננ. ד■ נרויפע יעטאט, יע־קאגא, האט דעפ ד־בטער נעװיזן דעב טענט״ע;, ר• הװב־ קײטן א•; ט־פענ״ען פון ז״ן עאיה א•; ־ר־דה, דעפ נעיאננא פון טענטיע און טענט־ע, דעפ תהוטד־קן עאנט א•; פ•■;, דעב פ־־נצ־פ פון אקטװויטעט און פון ד• צעיעטערוננפ-בהות פון דער װעאט ד• פר״ר• האט א־ב דערנענטערט צו נאט, צופ פר־נצ־פ פון יעאפוננ, צו דעפ בדײטן, רהבותדיקן און צונאײך ט־פטייע-אוטענדיעפז פ־ן דער װעאט. רי פריירי באפרײט ״עפ ריבטעי פון די דענטיטאעדע. אי!צ'־ טענטיטיןעכע ייײרניטאפטן. ׳טײנרןייטן אין *טטאײקייטץ בא-וייןט די1ר דיבטער אפ״ע־ צופ עריעטן טאיי, אי־״נקוקן ט*ה איןידעב, ױאפ עד זעט, אפ״עד דערהע־ן ־עפ אפקאאננ פוז זאבן א-ן זיין א״גענעפ װעז;. פ״עאפט זיך דער אײנדרוק, אז ער איז א־יערזעט־קט טיט זעוננען, און ע־ אנטרינט באטיע נא־ אויה א ווײא. צו דע־ א״נזאט- ק״ט, אפיעי־ טיה א־בעייעבן די טװזנטע־ א״נדריקן, אויפנעפ־נען דעפ פא־װאפ פון זאכן און זײע־ יע״בות א״נע־ צופ אנדערן אבער אװך או•■־ דער פר״ר• בא״בט פאנדבורנ ־ע־ —נא- ט״עע־ בח, דעי פ־נטעט״עע־ זעע־ װאפ א•; דעפ ניװפן א־נ- דופטר־עאן צענטער אװך רא זובט א״■־ ז״ן אװנ ד• ׳עאפוננפ- טאטענט;, ד• העי״עאפט פון באװעגונג, פון אקט״וװטעט, פה א״פטו. דעפ אוטרו פון דער ײעאט. ד• פ־• — - - ־אפ א־ז דאך ד• נ־װפע פ־אנעין-פטאנצ״ע, װוהץ ז״ער אוטרו האט ז״ פאיטר־בן, פון ״א- נען ז״ װעאן ױך ארװפאאזן באױגן ד• נאטור, בװען א אאנ־ פאי- די נאטור בײ באנדבורגן איז װײט נייטט די נאטור פון דד• טראד־ציאנעאער פאעױע ־אפ א*ז נ״עט ד• בארװקנדע, ײײבאעכע פענט״טענטאאע נאטוי פון װאידפ-װאידטה, פון אאננפעאיאן אדע־ אפ־אז פון רךטפ, דעד פר״ײ-א״נײװנעד ריפטײד;־ נעזאנט, װאנ- דערער, א-ז נ״עט דער ט־אײצ־אנעאע־ א״ננעזעצטער א־־־י״עעי א—עאיעי ־אי־פכ-טענטיע צופ ע־יעטן טאא א•; דער אטע־׳האנעי פאעױע קוטט צופ פואן א,ין רעאיז או־פדױק דעי אטע־־קאנער פראנט־ער פ־אנער, ז״ן נאא־ר״בער, אװאנטור״עע־ טרײט־-צ־נ װאפ האט ז״ן נא״בן אפ״ע־ נא־ א•; ד• נע־טאנ״עע א״נװאױעפ פון פע -- ־עד פיאנע־ װאפ' האט אװפנעבװט •יע״קאגא אפ־או אױו־ דער נאטו־ פאינ־נט ױך פאנדבודנ נאנע זעאטן רעפ פא־נענ״נן פון ג״פטיקער רו. כיקוטט פאנדבו־נפ ד־נאט״עע־ אוטרו א־נט־טן פון ז״ן יעענפטן רו-טאטענט און בדענגט א־פ צ־ר־ק צו ױך ער יעט״ט א•; א הארבפט״קן פא־נאבט ב״פ .,־אפי״; רװועד״. א רװק״ט צע״עפ־ײט ױך א־בער דעד װעאט צ״זאטען טיט רעב האדבפט־קן רװך יעװ־טען ױך דר״ טופקראטן א־בעד דעב ט״ך רװק און יעט־א. צע״פט ױך ר• יו א־בעי איעטיען א־ן א״ך א־בעי־ אונזע־ דיבטעך אבעך א־ן קאאטערן א•; דער פאעטע. א״ פראזע-פארפ א*ן קאנטי־אפט צו דעד קאנװענצ־אנעי-פאעט״עע־ פארפ פון דעפ ע־יעטן טײא פון י:—. דע־צ״אט א־נז דע- ד־בטע־ אז ערנעץ-װו, טן-הפתפ אװך רו־ך קיאטער;, האט ױך א•; ז״ן ט־.ה אר״ננעגנבעט דע־ נעדאנק, אז א״ קעיעענע א-ז דא א צ״ט״ננ װעאבע ־ערצ״אט, אז ר• ר״טיען האבן רויבגעב־אבן ד• א־טאא־ע- נ״עע א'ניע; אז עד האט ב״ ױך בר־װ פון פאעטן און פקויפטא־ן אין נריניטיע וװאערזיע, בר־װ פון אן אטבײ!אנפ-טאן א•; פראנקר״ך און אן א״ ראבאװנ־ק א•; װיא־־װאפטאק. פיאט עך אז פ א־ז בויט אויױ די שטעט א. א. װ. א־ר זענט דאך ארבעטער און ב־רנעך טיר באפעאן אײךן פאאנן זײ װידעך און דאך ענד־קט פאנדבורנ: א־ך האב דיך איב און דײן גרויםן אופן פון פאדגעפן. ער האט זי איב, ײײא זי האט אין זיך אװי פיא טענאעכקײטן, װײא זי איז נע- זונט, פרימיטױו, רוי און ענערגייע. אבער נייעט נאר טענטיען אעבן און באװענן זיך אאץ אעבט און פואפירט טיט רויע;, יעטארקן אעב;. זינגט פאנדבורנ אן א״ננ- ארטיק איד װעגן דעפ היטאקארצעך דעד הימאקראצער האט א ניעטה די טויזנטער טענמיען פון פרײרי און טאא און פון די ׳עטאט-נאפן. ײעאכע יעטראטען ארײן און ארװם יעדן טאנ פון דער ריזיקע־ נע- ביידע, ניבן איר א ניעטה, פוא טיט חאוטות, נעדאנקען און זברונות. ״דראטן ׳עפריננען ארופ טיט פודות, טראנן איכט און טראנן ײער- טעך דערצײאן װענן יערעק;, רװחיפ און איבעם — קאאדת פון מענעך ײעאכע יעטרײטן טיט גרויםע נעיעעפטפ-פאענער און פ־אנן פון פרויע;, פאדטייעט אין איבע-נעיעיכטעפ ״ אין די װענט פון דער געבײדע זענען פארזונקען די נ׳עטות פון טויזנטער טענטיען, װעאכע האבן זײערע אעבנפ-כוחות אװעק- נענעבן אויפצויעטעאן רעפ געיעפענפטעך רער נאנצער טענט״עאעכע־ װירװאר פון אײדניעאפטן איז פארקעיפערט אין רער נעבײרע און קריכט זיך אין איד אײין, װ• טיט יעארפע צ״ן. די ׳עט״באען און די טרערן פון אפיפ-ט״דאעך פאפן װך אר״ן אין דער ניעטה פון דער נעב״דע. פארנאכט װערן די יעטאקן אויכגעאײר־קט. הװבט זיך דאן אן די ארבעט פון או־פרײניקן די דיאן און די װענט פון טענטיעאעכן יעטויב אפיאו דאן יעטא־בט נאך נייעט אפ דער היטא- קראצעך פידר״ען זיך ארופ די נאכט-װעכטעך און א״נער א ױנ- נער ײאכטאן פ״פט ׳עטיאערהײט אויפ ז״ן בענקיעאפט און צעך ארװםיעטעקנדיק זײן קאפ פון א פענפטער און ארוטקוקנדיק ױך א־בער דער אעבעד־ק-אײננעיעאאפענער יעטאט, נעפאננען אין דעפ כיעוך פון נאכט-אעטפאעך אאץ אין רעד װעאט א־ז דורכנעדרוננען ט־ט ענערניע, ײ״א דעפ דיכטערפ ניעטה אװ פוא ביז צו די פאטע ברענן טיט ענערניע. נייעטא קיין טויטע טאטעריע, קײן ײיאנאאזע אביעקט;. יעטאא און אײזן אעבן אין פאנדבורנם אידעך רויך איז א ׳״עבעדיק װעזן, פוא טיט טיפטייעער באדייטוננ און פאראירט דאך נ״עט זיין װירקאעבקייט. יעטאא ׳עיקט תפ־אות צו נאט, צופ נאט פון ענערנ־ע, פון אקטי- װיטעט. אפיער צופ גריכי׳ען צעא־פ, אפיע־ צו די אאע נאטוד- נעטעך ײעאכע דער פריטיטװוער טענטיע האט נעדינט און האט רער- בײ א וועאט אויפגעבויט *עטאא ברענט טיט אוטנערואר פארטירט צו װערן אין פאריע״רענע נעיעטאאטן און װערן א ט״א פון רעב אעבעדיקן אונױוערז. יעטאא װיא אװעקנעא״נט װערן אװך דער קא- װאדאע, און זאא דעדפון װערן א האטעך א נ־אב-א״זן, און זאא עפ (נ״עט: זאא טען דערטיט) אויפ־״פן איטע װענט און אויפה״בן אאטע פונדאטענטן. יעטאא װיא װערן א נרװפער נאנא, װאפ װעט אויפהאאטן רעפ היטאקראצער דורך באװע נעבט צו ר• װ״פע יעטערן צו עפ זענען פאדאן פאדיעיידענערא״ רויכן יעדער האט זיין אעבן און ז״.ן ניעטה, ז״נע שטרעבוננען און אװפגאבן. א•; דער הו־ך א'ן דעפ פאטעאעכן געדר״ פון וױנט, דערקענען זײ א״נער דעפ אנדערן און באנױפן ױך און עפ זענען פא־אן אזעאבע רויב;, װאפ נאט האט א׳בערגעאאזט נאך ז״ן ארבעט, קר״צן ז״ דורך דעפ היטא און צ״אן אונזעדע •ארן; ױננען אװפ ד• פודות פון א־נזערע צאאן און זיננען אװם זײערע פריטאדגנפ און ז״ערע אװנטן. יערער שטיקא יטטאא איז א געט״ט פון רװך און באוט, טענטיעאעך באוט. ״רװך א־ז אין ז״ן פאטע הארץ, רװך און ראפ באוט פון א טענטיע;״. און פאנרבורג פאריטעאט נ״עט ר• וועאט צואיב דעפ, װאפ טענטיעאעך אעבן דאר־ זיך אר״נױפן א•; דעפ יטטיק יטטאי ער איז נאיקאעך װאפ טיר א״ך נ״טט נאר רי רויבן, האבן א חאק א•; דעפ אעבער־קן ארגאנ־זפ, יטטאא, אין זײנע פא־- ׳ט״ד״ענע פארטען, ײאפ זיננען או־פ דער װעאטפ נעזאננען. ב״נאבט אײנן זיך די האטע־פ און רי אנדע־ע טביט—פ יטאאפ;. און קעפ און האטערפ רעדן ז־ך דורך טיט הענטאעך טען דערצײאט זיך װעגן דעפ טאנ ארבעט, טען איז יטטאאץ טיט דעפ הויבן זיך א נאנצן טאנ, און טען װ״פט אויך צו דערצײאן ײעגן רעפ. װי רי הענט פון די ״נעננ״ארבעטער האבן נעיטטעקט טיט חאוטות. און ד• ארבעטעד זיננען און האוטען. די נאכט-װעבטער פיאן אן זײערע אױאקעפ ט־ט חאוטות. אטאא דרעטאען ז״ און פינ״ט ז״