Literarishe bleter · 1929-08-09 · 32 (9.8.1929) · p. Seite 617

1ײם 6/7?'םסר$רישס כלטססר ״נונ.^32 '275) * ט 1 י 3 ש נ ת ם ו ס י י ז י? / 7 7 ז> ד ע ל י י 3 ל אים גארנייטט... אנאאפאבעטן ב״ אנדערע חײםט, אז כיע; קא; ני־טט די א״נענע יטפראך, די יטפדאך פון אײגענעם פא?ק. בײ אונז האט געה״םן אן אנארפאיעט, אז טען קאן נייטט ק״ן דײטיע, אז טען קאן נייטט קיין רוטענייע. יידי־ט איז נייטט אר״ן אין היטבו;. דעם אויסנאם האט נעטאכט נײטט די רענירוננ, נאר דאם האבן ״דן אריין נעטאכט דעם אויםנאם... דער ״ד האט נעענטפעיט ב״ דער פארקם־ ציירוננ, אז ער קאן נ י ׳ש ט קיין ד״טיט, אבער אז ער קאן י א יידייש — ראם האט ער ניישט נעישריבן...״ װענן דעם ארעמען האט דער ארט־ױננעד ר״בר טויב־ש דעד- ציירט אין א פדעכטיקער, הארציקער פאדם פאר דעם גאנצן עורם פארזאמרטע. א םך האט ישוין פאר אונז, ״טזרה־יידך, נעקילוננען װי א?ענענדע. אבער פאד דעם װינער ייד־ישן עורם זענען נאך אין אט די װערטער נעװען פיר אקטוערעם, היינטצ״טיקס, װי אין ר־ אמאריקע יא־;, צוריק טים א ט4 יאר, ״װען ־ װי רייבר טויביש האט איבערנענעבן — ם איז נ־ישט נעװען אין נאריציע קיין ישום טדאדיציע פאר יידייש און פאר ייד־״שער ריטעדאטוך ערגע•; אין רוסראנד איז נעװען א ריטעדאטור, מען האט נאר געהערט פון װ״טן װעגן טענדערע;, און װענן ׳שרום־עריכטען און זיין ״יידיישע ביבריאטעק״ אפירו ניישט נעװוםט...״ פאר אונז, נעקומענע פון װאר־שע און װירנע, האבן די װער־ טער אויפנעזען, װי מע׳שהרעך, װאם א זיירע דערציירט פאד זיינע אייניקרעך, מע״שהרעך פון אטאר, מע־שהרעך, װערבע האבן אין זיך װאר און זעונג, װירקרעכקייט און פאנטאזיע. זענען מיד אזוי געזעםן און זיך צוגעהעדט צו רעם קילוגן זייד;, װאכ פעדר האבן זיך געישאטן פון זיין םויא. אבער אינטערעסאנט; דער זיידע אריי;, װאם דעד־ ציירט די מע״שהרעך, איז נאך ױננ, פרי״ש, ער איז פור מיט רעבן און ענערג־ע... ער איז נרייט פונםניי זיך נעמען פאנאנדערצואקערן רעם באדן אין דער רוי־ערד פון זיין איצטיקן נרות, פון נרות־װין... רייבר טויביש איז אונז ארעטען באקאנט פון דער פאר־נע־ ישיכטע פון דער ײדי״שיפטיישער באװעגוננ אין נאריצ־ע. זיין נאטען ׳שטעקט נאך העט־װ״ט אין די םאטע אנהויבן פון דער נאציאנאיעד באװעגוננ א־ן נאריציע, נאך פאר דעם צױניזם, גאך פאר נתן בירנבוים... עד האט אויפנע״שטערט א דור קעמפער פאר יידייש, א דוך װאם א־ז ישוין איצט ארײן א־ן די ־אר;. נאך צוריק מיט 10 ־אר האט מען אין װין נעפ״ערט די סא-יאריקע טעטיק״ט פון דעם ענערני״שן קורטור־טוער רייבר טויביש. אין גאריציע הערישט ישוין פון לאנג א רייבר טויביש־קורט, פונקט װי עם האט געהערישט אטאר א העדצר-קודט, א בירנבוים-קורט און ישפעטעד אויך א בובער-קורט;זע רעם ארטיקר פון ד״ר אנזערם קריינטאן אין דעם ביכר ״זכרונות פון רייבר טויביש״, װאם אױ דערישינען אין װין טיט א ס1 יאר צו־ ריק, צום ױבר פון דער סא־יאריקער טעטיק״ט פון י״בר טויביש, דורך דעם ױבר־קאמיטעטך און טען װערט א־בעראישט, װען טען טדעפט נאך איצט א נאר־קרעפטיק;, הויך־ישראנקן ייך מיט א ױננ־באניים־ טערטן פנ־ם, םיט ױנג־ברענענדיקע או־ג;, טיט אן או־פנעהויבענעם ישטארצן קאפ און מיט א פעפט־ברופטיקער ישטימע. א־ז עם רייבר טויביש- ער אריין? און ניישט ז״ן זון, זיין אײניקר״... פון אט דעם דערטאנטן ביכך װאם איז ארויפ צו דעם ר־יבר טויביש־װביריי, דערװיםן מיר זיך, אז רייבר טויביש א־ז נעבוירן אין צ;ו18, ער ישטאטט פון גאר נרוים יהופ. ז״ן פאטער איז נעװען רב אין אטיניא, זיין זיידע — רב אין יאם;א זון פון באוװםטן גאון רי אהרן טישה טויביש, דעד טחבר פון די תישובות ״תועפות ראם״ און רי הנהות אויך יש״ם, ארפם און םהריש״א ״קרני דאם״). נאך אין יאר 1890 האט ר״בר טויביש געדרוקט דעם יידי׳שן אויפרוף ״אר היהורים ככתבפ וכרישונם״ װעגן דעד נויטװענדיקייט פון א יידי- ישער צייטונג פארן יידיישן פאלק. ״איך בין אבער — דערצײרט רייבר טויב״ש — ני־שט נעװען ברויז א ״נאה דוריש״, נאר אויך א ״נאה טקים״. איך הא מיך ניישט צופרידן נענעבן טיט דער טעאריע אר״ן, נאר כיהאב אויך טאקע געישאפן די ערישטע יידיישע צ״טוננען אין גאריציע: די ״יידי״שע פארקםצײטוננ״ (רעדאנירט פון רוד ישעיהו זירבערבויש) און דעם ״פארקם־פריינד״ (רעדאנירט און ארויםגעגעבן פון מיר אר״ן), — ב״דע אין קאראטיי... אין אט די-צייטונגען ׳שוין צװישן די געציירטע יידיישע אינםטיטוציעם אין װין, — און דאם אויך ער־פי רוב פאר־ װאריאזטע, אןיף האיב־ אפגעישטארבענע, טוזע־ ארי״שע — איז דא איי־ נע א רעבעדיקע, א צאפרדיקע, א ׳שעפערי־ ׳שע: דאם איז אייבר ט ו י ב ׳ש. אויף דעם באנקעט, װאם דער אויפ־ נאם-קאמיטעט אין װין האט אייננעארדנט אנבוד דער יידיישער ״שר״בעד- דעיענאציע צום פען־ קאננרעס, זענען אויפ־ נעטראטן פאר׳שטייער פון פארישיידענע יידי־ יקע ארנאניזאציעם אוז אינםט־טוציעס, און צװיישן זיי איז אויך אויפנעטראטן אן ״אינ- םטיטוציע״ אר״ן — רייבר טויביש. טאקע אזוי האט אים אטעפ- טירט דער באנקעט־ט״סטער טישה נראם. און באטת: ר״בק טויביש . איז א ישטיק קורטור־נע״שיכטע אין נאריציע, מיט אט דעם נאטען זע־ נען פארבונדן אן א ישיעד קורטור-אויפטוען, ״דיישע צ״טישריפט;, עפנטרעכע ארויםטרעטוננען־דעטאנםטראציעם פאר יידייש, - אוגע־ הויבן פון צור־ק מיט א 40 יאך און איבער דער טישערנאװיצע־ ײדיישער ׳שפדאך-קאנפערענץ ביז די רעצטע יארן. רייבר מויביש אריין איז א ישטיק יידייש־דעטאנםטראציע, א רעבעדיקער טאנומענט פון רעם העפטיקן קאט־ פא־ יידי׳ש אין גאריציע אין?ויף פון צענדריקער ־אח. אויף ז״ן רעדע אןיף דעם דערטאנטן באנקעט א־ן װין רכבוד די ״דיישע ישר״בעד איז נעײען א פ״ערדיקע ייד״שיםטיישע רעדע אין דעם ׳שטארק-פארד״טישטער״שטן װי;. דערצו איז עפ נעװען א טייפטער׳שטיק פון א נאט־נעבענ׳שטן ײד״שן פארקפ־רעדנעך — אזוי פיי נעזונטע פ״שטות האט די רעדע פארטאנט, אזא פ״נעד הוטאר האט נעישפרודרט אין איר און אזוי ישטארק איבערצייננהיק. עם איז נעװען אין דער דעדע א קורצער כ־נטעט״שער איבערבריק איבער םיר צענדריק יאר ישװערע און טר״ע אדבעט רטובת דער פארפארנטער און דערנידעריקטער ״שפראך װאם איז םוױ־בר־םוף אװפנער־כט געװארן און דעררעבמ צו װערן איצט צו רייטן נרייך עפ זענען אויך נעװען אין ר״בר טויבישעפ רעדע דירנד־קע ערינערונ- נען װענן אויפנעטרוקנטע זומפן, װענן אויםנעהאקטן ,װירד־װארך און װויר און םריידיק א־ז נעװען צו דערמאנען זיך װעגן דעם א?ע- מען איצט ביי דעם ב״זיין פון א יידיישער דערענאציע אויף אן אינ- טערנאציאנארן ׳שרײבעד־קאנניעס. עכ א־ז נעװען די פרייד פון ״הזורעים בדמעה, ברינה יקצורו״, — די, וואס זייען מיט טרער;, ישניידן אין פריידן... ר״בר טויביש (דער נאטען אריין איז אזא ײדי׳ש׳רעכעך אזא היימי׳שעח) האט אזוי באהאדצט און אזוי רירנד דערציירט װענן דעם, װי מען האט אמאל אין גאריציע צעאקערט דעם הארטן באדן און פארז״ט די קערנדרעך פון יידייש.מיהאמיר נעהאט אין נא־ ריציע — האט ער נעזאנט — הונדערטער טויזנטער יידן, װאם האבן נערעדט ייד״ש. ^80 פון די 700 טויזנט האבן נערעדט יידייש, און די איבעריקע 20/6 האבן זיך געמאטערט נ י ׳ש ט צו רעדן ״ד״ש... מיהאמיר געהאט א פא?ק, װאם קאן רייענען און מיר ניבן