Literarishe bleter · 1929-07-26 · 30 (26.7.1929) · p. Seite 577

ליסעריעדײסע גניצעסעד ג*ם. 30 (273) ׳י זײם 577 רעקטוערער הינזיכט, װעיז פאדטענטיטרעיש, טאד; ז״ אבעד דעד- ביי אויף א האר נייטט פארריד; הן פיזייע, הן טאדאר״ט, ז״ער דע- אאיסטייפ; אויסזע;. איך טיי;, אז יעדע חיה יאזונדעד טוז יר״כ; נעטריי איר נאטו־ איר ט•; אי; איר כביכה טיט ארע ספעציפי׳עע געװוינהייט; או; א״ננ־עאפט;, װערבע יטייד; זי אויס פון ארע אנ- דערע םביבות. ק״; אי־ט כאי' כיטערעט, אויסטראבטענייטן או; סיט־ באאן איז, אין רעד הינזיכט. א*; דער פאכי נ״טטא: ־ע־ וואר־־ טוז כרייבן װארד, דער ר״ב - רייכ, דעד אד־עד - - אדרעד ד• ־ארע, װאם דער פאכוריכט נ־ט ז״ עו יטפיר;, קא; זיין א; אויסנעטראכטע, נע׳פפילט דארף אײער די דאזיקע ־ארע װער; - - װעי2•׳״. ר״ביי״ אדרער״ב. הערנדיק רעד; א חיה׳ע; הערד פי׳ א פאכר, ־א־פן טי־ זיי; איבערציינט, אז דא הער; טי־ רעד; א חיה, װעריע האט זיך, דורך א קינסטרער״ע; נס, אויסגערערנט רע־; א־; א טענט׳עיעכע־ ׳טפראך. דעי טא;, דער װעדטעי־-צוזאטענ׳צטעיז, דעד קאיא־־ט, דער טעטפא, דער פאי־גרי־ך, דער נעדאנהננאננ. ד־ ה׳נ־ניית א,ץ רי אייסער- רעכע בא־אקטע־יסט־ק א־ץ דא־־־ זי; אץ הבכם טיט דעד נא־ טור אץ טיט דער בביכה פץ דעד חיה, װאב טי־ הע־; רעדן. — זיערכ״ טא־ אכעי־ דער פאכו־יבט ני־פט פא־נעב;. אז ע־ רערט צו טענמ־ע;, אז ער ווי־ בארעדן טענט־ב;, אץ, אז בדי כץ א טענט־״; פאד־טטאנע; צו װעד;, טוז נעפונע; װער; עפעב א ־בייבות, א פב־בי־ ־טע פאדבינדונג. א נעװיכע אינעררעכע אנאיאנ־ע צװי־ב; טענט־ע- רעבע אץ חיה־־״־ע נאטור;. אץ רא עפנט זיך פאר; קינבטרער א פערי פאר טאפרטעי־ כאאבאבטונג אץ פאר אוטאויפהעררעכעד פאר- גר״בוננ באאבאבט; רעב טענטיט; א־ב הויפט־צװעק, באאבאבט; רי חיה ארב ט־טר, דורכפיר; א פביי־־טן פארנ־״ך צװי־ע; די כיידערריי נאטורן און די אויבגעפונענע אנאראגיע ביענגע; קינבטרערייט צוב אויםדרוק אץ רעאריבטי־ט-היה־טע נעיטטארט; — אט דאב איז די קינבטרערי־טע אויפנאכע פונב פאכוריבט־: ארױםציע; פץ דעב דאזיקן פארגר״ך א געװיס; רעכנם-כר־, א נעװ־םע רע־נב-הכטה - ראב איז ד• פיראבאפי־ט-עטי׳טע, אדער די דענקעריעע אויפנאכע זיינע. דיקער קאנקורענט פון רענאנע;, אויפן נעביט פון גע־טיכטע, ער האט יא געפונען אין דער פאבר א סך צו רערנען... אין־ קאן נישט פאריבערניין גרייכנירטיק פאר א בענדר רא- פאנטען, רעסיננ, קריראװ, קרא׳טיצקי א. א. פון די נאר ארטע, וױ די אינדי־טע ״פאנט־בא-טאנטרא״ אדער די אראב״עע ״קארירא און דיטנאי־, ארער אן עואפ צ• א פעררום איי שוין אפגערעדט. נייםט אוטזיםט א־ז ראפאנטע; נעװארן ביי זיין פארק דער פאפירערכטער און באריבסטער, פאד ארע ־עיכטן פון דער נעזעריבאפט; ני־בט אוטזיםט איז קריראװ באצ״כנט נעװאר; אין רוסדאנד טיטן הארציקן נאטע; ״זיידע״. טע; װעט אפיטר באהויפט;, אז די צ״ט פון פאבערן איז אריבער ד• פאבר איז יבו־ן ראנג אפנערעבט, אוז דערפאר רעאגירט טען ג״עט אויף א־ר, װי אטאר איך הארט א־ער, אז די דאױקע באהויפטונג איז נ״עט קיץ ריכטיקע. דער פאקט ײאם אויף דער יידי־םער גאב הער־עט ב״ב ה״נטיק] טאג א; א•- דעישער תוהו-ובהו, דער פאקט, װאב דאס נרויכע, װאנ־קע ־םטיק טוז אפטרעטן דאם ארט פאד דער קר״נקונבט. דער דראננ צו א־נ- סצעניזיר; דאם םאאקס-ריד, צו אקטואי־ױר;, ־צו סקעטשװץ, צו טאנ- טענרעכיזירן, אזוי צו זאנן, ד• קונבט, אץ ענדרעך דער פאקט, װאב אין די פאר •אר זענען ביי אונז דערשינע; טערערע טשאיב-זאטרונ- נע; פון פארשײדענע טהבריב, שיינע; טיר צו ױין א•; א געװיםן זי; סיטפטאטאטיש. און איך ײאאט װעק, א״דעד א־ך רעד װענ;;־• פאבעק, װאס זענען דערשינען א־ן ייד־ש, געי; א״ניקע באטערקונ• נע; װענן דעב זשאנר פאבר בכר־ װעגן אט דעב אורארטן ריטערא- רישן נעײ־קס, װאם האט דורבנעװאנדערט ארע רענדער און פערקער. ארע ישטאנדן און קראםן, כרערריי טעטפרע;, ק־רכן, בת־-טדדשיב. נישט אויםטיידנדיק נישט די פאראץ-געצערט; פון די טזרה-־ענדעד, נישט דעם פעאדאאן פריצישן ש־ראם, נישט די פױערישע בארופע, ניש־ט דעב נרויפשטעטישן סארא;, נישט די קערעד-שיטוב, דער- פרייענדיק אין דער זערבער טאס דעב ױך אויסרעשנדיק; זקן אויפן קראנקן-בעט, און ראס צוב רעבן דערװאבטע קינד א־ן ז״ן קינדער- ײיגערע. פארא; נאך א פרט, װאס כאראקטעדיױרט ד• פאבר און אונטעד- ש״דט ז• פון א געװ״נרעכעד דערצ״ק-ננ. דאס א-ז א־ר דראטא- ט״עק״ט. רער רעבקריפטיװער ערעטענט וועדט, ווי ווייט טענרעך. פארטרעטן דורך דעב ד־א־אג אץ דורך האנד־ונגע; פץ די העיד;. צוגעכנדיק דער ח־ה א טענטשרעכ; כאװיבטױץ, אץ א־דע האנד- ־וננע; — א טענטשירעבע בװנה, כאקוטט דער ק־נבטיער א טענ- ־עבקייט זיך אריין ־צו שטערן אין שאט;, ױך צו כאפר־ר־ק; כרויז טיט א רעטא׳־קע, טיט א דעקאראצ־ע, אץ ־י נאנצע האנדרונג איבער- צהאזן זיינע הערדן. רער דאזיקעד פרט גיט צו דער פאכר טער רע- כעדיקייט, טער בורטק״ט או;, װאב דער ע־הר א־ז - א געװארטיקע קורצק״ט. א״ן פאסנדיק װאי־ט, װאב דער הערד זאנט אץ א פאבנ- ד־קן טאטענט, אנטב־ויזט טער און ש־טארקער זיץ בא־אקטער, װי א נאגצע כאשר״כונג כנוגע װידער דעב טענט־שן גופא, האט -עי פאכוריבט ױך צ• ש־טערן ברויז א״ן פדאנע: ״צו װאבער א חיה איז ער ענרעךדי און האט עד אויף דער דאזיקער פראנע די ר־כטיקע תש־וכה. נ״ט ד• נאנצע האנדרוננ א־כעד צו דער אנטשפרעבנדיקעד הװז, אץ דעי־ פאכוריבט א־ז רנ־• דעב טענטשץ א־יבער יעדעד אהריות. אזוי װײניקבטנס ש״נע; ד• ר־בטע־ פץ ד• אורא־טבטע צײטץ צו האכן פאדשטאנען, אץ כאזונדע־ב, ד• גדיב; אץ די רו־- טער, ווע־כע הא־; איר גענעבן א־ר קראסיש-קינבטרע־״סע פארב. אז רויט א־ר טהות א־ז ד• פאבר א״נע פץ ד• א־רארטבטע ד־בטוננס-פארטען, קא; ר־נע; דער א־נטערעבאנטע־ פאקט, װאב דער טענטש בברר, אוטאפהעננ־ק פון צ״ט און ארט, פץ ארטק״ט און ױננק״ט, פירט זיך נאט־ררעך נענוינט צו פארגרייכן פביביש דעב טענטשץ צו דער היה, א״ צוצושרייב; דער חיה א טענטשרעך באוװסטזײן און טענטשירעכע כװנות. בטעט •עדע שפדאך פא־טאנט א•; איר װארט-א־צר א גאנצע צא־ ױדר-װערטער און ריכע-װערטער װאב באש־ט״ע; פץ היהשע נעטען: ״ברי״, ״הונט״, ״־טראנג״ , ״פערר״, ״בהטה״, ״חױר״, יינע; בטעט אץ א־ע שפ־אב; צי כא- צ״כענע;, אץ טאטענטץ פו; צאר;, פון פארװור■־ א־ע־ פץ א־טצו- אונטער פאבר פארשטײט טען מערםטנטי־רס א קריינעב ספור, װאם באהארט הינטערן שרייער םון א פ־קציע, א רעבנב-חכטה, א פראקטישע עצה, א שטאך-װארט, א ש־טראף-װארט, א װארנוננ, א טוסר-השכר, װאם דארף דעב טענטשן ד־נע; ײי א ײענ-װײזער אין זײן רעבן פור טיט בבדרדיק; קאטף און אנ־סטרעננוננ. אזוי פאר- שטאנע;,.איז די פאבר די ערטערע שװעםטער םון אונזער ארט- העברעישץ פאראבער אדער טשיר, ײערכן טען באנעננט אוי־ טר־ט און שריט אין תנ״ך, און ײאם שײנט צו זײן די אריגינערםטע ײדישע ריטערארישע פארם, עם איז איער א טעות, װען מען ט״סט אוים דעב ארט-ײדישן טשר טיט דער פאבר, װערכע האט זיך ארײנגע- ננבעט צו די ײדן ערשט יספעטער, פון םיריען און פערםיען, אץ דערהויפט פון נריכנראנד, װערכע ש־״נט, די ערשטע זי צו האבן איטפארטירט פון א־נדיען, דורך אירע קאראנ־עס אין קרײן-אױעז. דער העברעישער טשר איז נישט נאױו און קינדעריש, ער אפערירט ניש־ט מיט קיין חױת, ער איז קרעפטיק, אראט־אריש, שטארץ און ראקאניש. ער איז קודם-כר א טעכטיק רעדנער-טיט־ר, װאס װערט באנוצט, — װי אין ״משירי-שרמה״, אדער בײ די נביאיב, כדי איינ- צוקריצן אין דעם זכרון אץ א־נב הארץ פונב צוהערער א װיכטיקן אטת. ער א־ז א פארנרײך, אבער ניש־ט קײן ספוך ער רעדט טער צוב שכר, װי צו דער פאנטאז־ע. פונקט װי דער טש־ האט אויך די פאבר נויטװענדיק א בא- ־ערנריקע טענדענץ, א נעװיםן עטישן ציר. זי האט א־ער אויך איר אײגנטרעכע קינםטרעדישע פארב, א דאנק װערכער ױ באקוטט א־ר טעכטיקן װירקוננס-כח און איר נאױו-קינדערישן חן. די פאבר אפע- רירט אײך ט־ט; פארניייך, זי רעדט אבער נישט צוב טענטשן דויב; טויר פון א טענטשץ, נאר דורכן טויר פון א־ע אנדערע נאטור- פארטעז, און טערבמנטיירס פון רעיעדיקע, נישט טענטש־עכע בא- שעפעניש;: בהמות, חױת, עופות א ך נ. אין פרונ ש״נט דער דא- זיקער פרט דאם געכיט פון דער פאבר צו פארש־טערערן און צו בא- נדענעצן; פאקטיש אבעך עפנט זיך אזויערנאך, פאר דער רעצטעך א פערר פאר ברײטער און טיםער קינםטרעריש־ע אויסרעבוננ. הנם די חיהשע הערדן מוזן אין שפדאכרעכער אץ אין אינטע-