Literarishe bleter · 1929-07-12 · 28 (12.7.1929) · p. Seite 536

?יסעד^די^ע 3?עסעד 012. 28 (271) *^0 זײט 536 9 יורות דערטיט, װאס טען דעריעטיקט אזויערנאך ראכ באוױסטז,'; פ״טונעת פון טיחטה דיר טוען אזוי װי אונזערע אבות,— און פארנעסן, פיטוט אויס באקװעטרעכקײט. ראס א־ז ני׳סט ברויז נעװען ר־ ברומיקסטע, נאר אויך רי ׳טטוציק- אטטײנסטן-חיהיטה אין זינראזע טאחטה, װאס איז װען- סינ—טט-איז געפירט געװארן, — זינראז, װען טען עיירט איבער די קרבנות. אויב טיר, װערכע האבן נער־־ענט רעטארקס בוך, װערן טון אונזער פריכט, קאן די ראגע נעענדערט װער;. טיר קאנען א סוך נ־אכן צו דער טעטפער, נעפעררעכער פראפרערײ װעגן דער טרחטה. ארכ אזו־נס, װאס טיר האכן יעוין גענונ געהערט װענן רעסן רע- טארקכ פוך טאכט א; אן עדך א־נטענסױוער די ארע פאד׳סטערוננען װעגן רעס טהות פון טרהטה, װערכע טיר האבן יעוין פד־ער בא- קוטע;. און דורך רעס דאזיקן א־נטענסױוער-װערן באקוטט זיך ארצ- ־ינג אזוי רעבעריק. אז עם װערט, אין העכערן זי;, װידער נײ רא ךערט זיך ני־סט װענן פארהארטעװעטע, צינייעע עקז־םטענצ;. רע- טארקס טענטיכן זענען בחוריטרעך, נרייך פון דער ׳טור-באנק אװעק. טיט נ״טט קיין גרויסעד אנוננ װענן קױס. פאר ז״ עקזיסטירט נ״סט קיין ה־יריקע ױננט-צ״טן ז״עדע ניסטות װערן קאסטדירט. דאס רעבן, ר ה ראס רעכן הינטערן פראנט, עקז־סטירט נ״טט פאר זײ. ז״ רערן װעגן רעב;, װ• װענן אזוינם, װאס איז רחרוטין ני׳סט נעט״נט פאר זײ יצגעון, ברוטארק״ט, יסטויז װערט דא נעיטירדערט אן א״ן־ א״נצ־קער ׳טטערנדיקער פאר׳סארפונג פונס טאן. ראס ארץ איז נאטוד, רעבן, עכט. און ראס א־ז מאקע ריטערארי׳טע טייםטעריסאפט, פר״ פון יערן סיטן פון ריטעדאר״צע כװנות. *עדער טפר פארט- אפ, װי פסורת. רער פאטריאטיזם, ראס געפיר פון טרחטה-פירוננ פאר עפעס א העכערן ציר האט ני׳שט קײן ־טריטה אויפ ר• דאזיקע קריגס-רײט. דער ראזיקער אידעאריזס א־ז פארבאהארטן פאר די, װערכע כר״בן הינטערן פראנט. אכער ז״ ארײ;, די פראנט-קעטפער, זענען ברויז א װירנראז װערקצ״נ פון רער טרהטה. ז״ רו־פן פאר- אויס, ז״ רויפן צודיק, אהין און צוריק, יאד-א״;, יאר-אויס. ז״ װערן היסטער״ש. ט׳שונע, ארעד זײ פארפאנצעק זיך קענן אזערכע או ס- ברוכן ה־נטער א טויער פון רעבנס-טידן פאטאר־זס. ז״ װערן ארט, ז״ערע נ׳סמוה פאררירן ד■ קראפט פון ױנגט און טאנרעכק״ט. ז״ יוערן ״קינסטרעך פריטיטיװ״, ז״ פאריטאפן זיך אן אניטאר״טן א־נסטינקט פאר רעס רעבנס-יטט״נעד פון דער טרחטה; ז״ יטיצן .״ך ׳שוין, נאך א״דער ויי באטערקן די נעפאר ז״ תאכן דעב זעקםטן רי נײע רעקרוט;, װאס האבן נאך ני״טט באװיזן זיך צו פאד- יטאפן דעס ראזיקן אינםט־נקט, װערן א־ן די אוינן פון די נעניטע קר־נס-ר״ט בוררעסק״ש-קאב״ע, -- פ.נקט װי א ױננ פוקםר, װער- כער קאן נאך נ״כט די קונץ פון פאד־בטעקן זיך אין א ראך בעת א נעפאד, איז כיריעסק״ט פאד אן ארטן דורכנעטר־בענעס פוקס. ״אונזערע נ״ע טיריטער-קאדדן באיצט״ען פון אנעטייעע ױננרעך, װאס האכן צוטאר נ״טט קיין כה צו טראגן ז״ער קדינס-פאקוננ; ז״ קאנען כרו־ז יטטארכ;. א״ן-א״נצ־קעד בייער האט אוי־ יעפאס צעיכאסן צװ״ קאטפאניעס זעמער, נדאד װען זיי זענען אדויס-פון צונ, - נאך א״דער זײ האבן נעהעיט װענן אזו־נם, װי ״באדעקונג קעגן קוירן-רענן״ דעטאדקס אויפריכטיקײט ה״בט-אויך זיינע בא- אכאכטוננען פ־ר העכער א־בעד נעװיינרעכער ׳צירדערוננם-קונסט. ק״נעד קאן נייטט רייענען וועגן אזא עפיזאד, װי רעס סטארער רע- װאנראװסק־ס באנענענ״צ טיטן װ״ב אין יצפיטאר און גי״טט פירן רערב״, םיארא נרויכ רהטנות כיאיז אויך רי טענטיצן; נאך טער,— יעדער טוז זיך יצעטען, עקרע;. אבער גראד דורך אזערכע אריינבריקן אין רער טענט״צו-חיה באקוטט דעטארקכ בוך זיין אוטדערהערטע טאכט איבערן רייענער טאקע אט דאס טאכט דאס דאזיקע בוך פאר עפעס טער, װי די ארע אנרערע קרינם-ביכער רעטארק ציט-אראפ דעס ״ברייעד פונס טענט׳צ, בעת ער װערט באהעריטט פונס קרינכ- קא־צטאר, און דאן דערזעען טיר א־ס ברויז אין דעד געיסטארט פון א ח־ה, װאם איז אויסנעהוננערט נאך עסן, נאך א װ״ב. אן אניטא- ריעער עיפויע ׳שטײגט-אויף פון די ברעטרעך פון רעס דאזיקן בוך. נישט פאראן דארמ קײן ׳שום דערהויבנם, קיין פרייר, קי־ן האפנוננ, באויז די פריטיטױוע באדערפעניען און זײעד צופרידניצטערוננ. אט דאס איז די טרחטה. נייצט טרחטה אין א פאציפיסטייעער פערספעקטױו, דערהויכנדיק דעס יערוס צו א טין ציר פאר זיך נופא. \נן '1 1);■ צ• זע- ערכע ס־איז אירוזיעפ־ פארײייצן װען טיד אין אנר״יב פיררטה, אבער;י־ה צ־ א־ז די טאזלר״צע זזנזפו׳ קדינ א־ז אך פאד- אייוזיעכ, רואפ א־ז; כטע רי פערקעיי, ■; ד־ קיינס-פירנריקע ווענן רנר טארעדנער טרחטה״ צי קאכן ט- רען געהאט; נען ז״ נישט צערונען גע־ואדן ב> האבן נער״ענט װעגן ר• קאטפן יסוין נ״צט ־אכ כיסי־ פ,־ן ר• ראזיו סריבן ב״ א ט״ר סאציארע עיכט צע־ונען נע־וארן ־ורך רעס כיטע־ן עקר, ױאס רי װערט-טרהטה האט אר״כגערופן בארר נאך רי עריכטע פאר הדשיסך א.־; צי זענען רי ראזיקע אירוזיעס נ־״בט צעיסטערט נעװארן רירך ־עי טעננע פע־זעניעבע װ־רות אין רערצ״רוננען, װאס זענען אוי־ איע יספראכן פארגער״נט נעװא־ן רעס ר״ענע־-עורס, איבערנעזעצט און קאטענ- טירט נעװארןר א־ך .־ו־״כ באטת נייצט. טיירטאר נרויב א־ך, אז ר־ טרהטה איז ־אך נ״טט אזוי אוטפאפורע־ און נאך װינציקער, — אז זי אױ עקרד־ק פא־ ר־ ה״נטצ״טיקע פאריצטערונגע;. א פאקט איז; ר■ טרהטה אױ באר כרייטע פארקס-יכיכט;, רכר-הפחות, אין ר־ רענ- ־עי, װו טיהאט בעת דע־ טיהטה געהאט נענונ עסנװאדנ, נעװען א נריקרעכע צײט. טיהאט נ־יטט נעריטן קיין נ־־ט. אין ענגראנ־ יטיטי, זענען טיריאנען פרויען עקאנאט״ב געװען כעסער און זיבע- ־ער א־ועקגע־כטעיט, װי װען ס־נ״צטי-א־ז פאר אדער נאך רער װערט- טרהטה. און נ״צט כרויז פרויע;. אפירו קינרערן א,־ן פון טאנסר״ט — רי ־ענ־קע, װערבע האכן נ״צט נעטוינט, ארער צוריב אנרערע ס־ב־ת. זענען נ״צט אװעק או־פן פראנט, — ז־ ארע האבן געהאט נענונ הכנס־ת, טהטת ארכעט א־ז נעװען רדוכ פא־ ־עדן א־־נעכ. אטת, א־ך האב טאקע ניי־צט כאנעננט קײנעס, װער עס זאר רויבן ־־ טרהטה אבער װו א־ז עי ראס נעפ־י פון ט־פן האס קענן טרהט־ או־י װעיבן ד־ פאצ־פיסטן האבן געהאפטר צ־ איז נאך ער- געץ פאראן א ב־-רעת, װערכעד גיייכט טאקע, אז רי װעיט-טרהטה האט א ס־ר נעטאבט צו ארע װערט-טרהטות-. צ־ א־ז נ״צט איץ װ־ פר־ער- ־־ א־־־אפע־יצע סאציאיע ארדנוננ א־ז צוריק או־פגעיצטערט נעװארן; אטת, נ־יצט ־א־ן רי זערבע פארטע;, אבער א—- ר־ זערבע יםורות. פונקט אזוי זיכע־ האט ראס געפיר רנב־ דעד טרהטה זיך צ־ריק אוטגעקערט צוס ארט;. טענרעך, אז סיא־ז נ״צט פא־אן קי־ן גר־סט־ננ צ־ טיהטה אבער ראס ט־ן טרחטח גופא האט טען טיצונענערװ־יז װאקסנר־קע קר־נס-בו־זיצעט;, כר־ א״נצוזע;. אז רי טרהטת א־ז נאך ארץ עפעס אזוינס, װאס טוז עק־צנותדיק בא- סייצ״נט, אז ד־ גאנצע קריגס-ר־טעראטור, װאס האט ביז א־צט פא־פי־־צט ר־ װערט — א־ך רעכן אר־־ן רערין ארץ, װאס א־ז װענן רער װערט־-טרהטה אננע״צריכן געװאר;, אגהויכנר־ק פון ר־ באי־־טטע ריפראטאט־־־צע ״ברויע ב־כע־״, כ־ז רער קר־נב-פאע- זיע — האט. א־ן תוך נענוטען. נ־יצט נעענרע־ט־ עפעס. די טרהטה ־צע טעטע, ־ואם טיהאט יצו־ן צו עק״צנותריק טערה-נרה נעװע;. טען איז ״ט־ר צו הערן װעגן רער טיהטה״. ר־ראז־קע פ־אזע הערט ־עטארקס צנ־עותר־ק, ע־יעך און ג־ארר־ניק בוך, א־ז פאר אונז, װי א פראטענר־קער פארװור־. ראסראז־קע כוך האט אונז אויפנעװעקט. אט רערפא־ א־ז עס אזוי אויסטערר־־צ. ר־ראזיקע קר־נס-י־ציידערונג האט פא־ אונז קיאר און יצאי־ אװעקנעי־צטערט רי פדאנע; צ־ א־ז עס ריכטיק אזוי, אז טען זאר ארצריננ װ־דער יאזן זי־ן אזוי װי סיא־ז פריער נעװעןנ־ אט די פראגע א־ז נ־״צט ק־ין א־בריקע, טהטת טענטיצן קאנען אזוי נר־נג פארגעסן... א־ך בין פ־יו הוי־צר אז א־נטער דעד ׳־ציין פון גרײכנ־רטי- ק״ט רנב• דעס טהות פ־ן טיהטה, באהאיט ז־ך א ־אטת, פאס־װ -- אנטי-טרחטה-געפ־ר, װאס רארך ברויז באקוטען א יצטויס פון אזא טעכט־קער אנטפיעקוננ, ־וי רעטארקכ בוך, כרי פארװאנררט עו װערן אין פויס־רנר־קער אקט־װק״ט. רער ראז־קעד יצטו־ס א־ז טא- קע איצט נויט־ק געײען. װאדוב. װיפיר ט״נט א־ר יצטעקט א־ן דעי רעבקעכער בא- צױנג צו רער טרחטה, אט טאקע פון רער געה״טער זיכערק־־ט פ,־ן אונזער דור אז די װערט-טרהטה האט אויכגעי־צעפט ארע נרעסערע קרינס-טענרעכק״טן פאד ר• נאענטסטע יאדצענרר־קעי׳' איך װיר נ״צט נעברויכן ק״ן טריצה, אבער א־ך טוז פאדט זאג;, אז עס רו־עדט א פהדני״-ע״ פאריאט קענן ר־ קוטענד־קע