Literarishe bleter · 1929-06-05 · 27 (5.6.1929) · p. Seite 528

ליסעל־יעדישע כלטםסר נ*ם. 27 (270) 1ײפ 518 אויפן דריטן טאג איז דאם אינזצ סיטע, נעװען אן עז־ות פון דער ער׳טטער אין דער טענט׳טאעכער גע־םיכטע דעטןזנםטראציע פון ארכעטסראזע פאריצײ. א הטון ארבעטםאאזע, נראנאטענע טענט׳ען האט זיך נעצויגן דורך דעם נאנצן אינזערע, און אדאפנעיכװיטען אייפן פרא־ן באר דער פרעפעקטור אין ״.יפ־־ז פון דעד דעטאנסטראציע האט טען נע- טדאגן טראנכפארענטן טיט אויפנעיעריכענע ראזוננען: ״די רעפוכ- איק איז נע׳טטארבן — זאא רעכן די רעפובאילןן״ ״טיר פאדערן א װעאכע-סיאיז רענירוננן״ ״פאאיצײ אן א רעגירוננ — איז א טראטװא• אן אן עאעקטראװניען״ א. א װ. אויפן פאאץ פאר דער פרעפעקטור איז פארנעקוטען אן איט- פאזאנטער טיטיננ. נאך אאננע דעכאט;, אין נאטען פון רעטוננ פאר דעד פאאיצײ אאם אזעאכע, האט טען כא׳עאאסן אויט רער ר״ זיך צו װענדן צו רי כאזונדערע רענירוננען פון די אנט׳כטאנענע טאוכה- רעך. און פארא״גן זײ זײער רינסט. סיהאנדאט זיך ני׳עט דא װענן דער כאפעאקערונג, ארער אפיאו װעגן רער נאציאנאאעד אנגעהעריקײט פון דער רענירוננ — האט דערקאערט דעד פרא־עקט-נעכער — פאאיצ", כדי צוריק צו כא- קוטען א׳ד עקזיסטענץ־רעכט, און פון דעכ פיקציע-אאנד זיך צוריק אוטצוקערן א־ן די טעטיקײטס-נעכיטן פון די רעאאע אינסטיטוציעס, טיז זי װאס-יטנעאער זיך כאט׳ען צו האכן װאס פארא סיאיז רעגי- רוננ, כאט־כ כאויז אן אירעע פזן א רענירונג. אן דעם כאגדיױ פון רער רעניר-װירקזאטקײט זענען טיר ׳כאטנם. רער פראיעקט איז אײנ׳טטיטיק אנגענוטען נעװארן און צו א:ע דעגירוננען, א חוץ צו דער ראטן-רענירוננ בעאעװיא, האט טען ארויסנעיכיקט יטייה־כ טיט פאריכאאגן. איע רענירוננע;, טורא-האכנריק ארײנצופירן א פרעטדן עאע- טענט אוי־ ז״ערע טעריטאריעס, האבן זײ נעגעכן נענאטױוע היעובור. טאטיווירנדיק זײער ׳כטאנדפונקט טיט רער אוטטעגאעכ- ק״ט פון יכפײזן ד■ נ״ע צװואנדערער, האכן זיי אונטערנעיכטראכן ר• צו-קאײנע זאפאסן יטפ״ז ן״טיר האכן נענזנ א״גענע טײאער צו קארטיען״) און רי אעצטע כאװעגונג פון רעס זעאכסט-דערהאאטוננכ- אינסטינקט האט טען אננענוטען א פאר״״יאאנ פון אײנעס פון ד■ פאאיציאנס;, װאם האט פארנעא״נט, אויסצונעפינען װאס פארא- םיא־ז צױו־אן טענטיע און א־ב צװינגען צו פראקאאטירן זיך ארס ר־קטאטאר פון אינזא סיטע. טיהאט כא׳טיאסן נא״ך ־צו פאראררנען אן אכאאװע. נאךהאאב-יצעהדיקע פרוכטאאזע זוכענייטן, האט כײם אויכ-;אננ פון א נעסא זיך כאװיזן א פאטרוא, װאס האט אוי־ דיהענט געטראגן א פאדאיױ-רטן זק;, װעאכן טיהאט אנטרי נייכט נעקאנט.דער זקן האט ארויכנעװיזן סיטניס פון נ״טט קײן םיטואירטע יטדעק כעת טיהאט איס ארײננעטדאגן אין דער פרעפעקטוד אר״;, האט ע־ אנגעהויכן װײנען און האט נעפרײוט זיך ארויסרײס;, קאאר - אן יטוס רעזואטאט. אין קאכינעט פון פרעפעקט, האט א פאא־צ״-רעאענאציע איס דערקיערט, אז ע־ איז א ר־קטאטאר און אאס אזעאכע־ כאדאר־ עד ארויסנעכן עטאעכע רעקרעטן, װאס זאאן רעםט־טואירן דעס כאנדי־ פין רער רעגיר-פעיקער טאכט. רעד זקן איז אפאטייס נעזעסן אין פאטעא און אנטר• נ״טט רעאגידט או•■: רעס ככור און אװץ רער טאכט, טיט װעאכער טיהאט א־ס טהנה געװען. טיהאט א־ס נעפרװוט ראס אאץ צו דערקאערן טיט די פאריטטענדאעכסטע אויסדריק;. אוטזיפט. װי םיהאט זיך ארויס- נעװיזן, איז ער נעװען טויב. ט־ט ט■ האט טען זיך ט־ט איס ענדאעך פאריטטענד־קט אין יכדיפט די קאנצעאאר האט רעדאנירט אן אויפרו־. װעאכן דער אאטיטיטקער האט נאך אאנגע צ־טעדני״זן, אונטער דער רדאוננ פון א רעװאאװער-אופע, זיך ענדאעך דעציד־רט אונטערצו״-רײכן אין א ׳עעה ארזס איז אויק רי טזיעדן פון אינזא סיטע רער- יכינען רער עדיכטער אויפרוױ פון רעס נ״עס דיקטאטאר א•; דעס אויפרוק האט דער דיקטאטאר צו-װיסן געטו;, אז ער נעטט א־בער ד• טאכט או־פן אינזא םיטע, אײנינזטעאנדיק אויץ איס א טאוכה פון זעאכסטהעריטונג, יעדער, װאס װעט װאגן אקעננצויעטעאן ז־ך דער טאכט פונ5 נ״עס דיקטאטאר, װעט כאטדאכט װערן פאר א װידעריעפעניקוננ און װעט װי אטיעארפסטן אויסנעדאטן װערן. אונטער דעס אויפרו:1 האט זיך געפונען דער אונטער׳כריפט: טאטהירען דיפא;. אאע װעאן אײסיעטא־כי סיװעט כאייכן רער כתכ-יד. םיװעט אדורך ד• דזיכוטע, סיװעאן קוטען נײע טענטיטן, זײ װעאן אים אויסגעפינען, אפױ״כן פון יכטויכ, כיװעט אוײ אײכיק נייכט פאראוירן גײן דאס כאעטא געיכ־כטע, װאכ איז ר״ך אין װערטפואע דערפארוננען, פון ל־ ייאטאסטראפעס פון רער צ״ט, װעאכע װעאן זיך נייכט איכער- אי; אי־ די נעבט, באהארטענעדהײט, איז די פרײע יצעהן פון רינסט, האט ע־ אין גי־אכן כרואיאן אר״ננעיכריכן ד■ יריעות. װאכ ע־ האט אנגעזאטאט אין טיכך פון טאנ, ער האט אין ארדנוננ נעכ־עננט אין ־ערפואט רי אן אײפהער צוםאיםנדיקע דאקוטענטן און כײטראגן. עפענענריק רעס ברואיאן אויק דער אעצטער פאריכריכענעד ז״ט, האט ־ער הכר אעקאק נאכאטאא א טראכט געטון װענן אא- ו־אא;. ײאכ פא־א העי־אעכער עקזעטפאארי װענן אזעאכע — צו יכר״כן עפאפ״עס טי־אריל איכעריקנס איכערויארטן דעס סו־ פון רער נכיעה װאכ פארא פאטעט״כ קאפיטאי אין כאדאכטוננ האט עי־ איכע־נעט״כט עטאעכע ז״טאעך, ער האט זיך פארהאאטן אוייל רע־ אעצטער נאטיץ, ויאכ האט נעהאט א ״כ״כות צוס או־פיכטאנד אויפן יכטה פין ־י־אץ פינאא און די ׳ככנותריקע נעסאעך, פון רער נ״ע־, א״טאנאט״כע־ נענער-רעפיכאיק, װאס איז געיכאפן נעײארן —־־ ר־ נענער פין טאנטארטד, (רזיכאזכאנר־סטן און פארטיערןן איס צ״כן פון פראטעסט קענן לער נענעי-פרעסערי׳כעד אטעריקא־ נער טאכט, װאס הע־יכט אי־ל רע־ טער־טאריע פון רי צענטראא- קױארטאאן, אויט ר• רערצ״אונגען פון ערות-רא־ה. האכן די נעגעי־ס יעדן װ״סן טענטיכ;. װעאכן זיי האכן נעכאפט אװפ דער טער־טאריע פיז דעס נ״עס טאיכהאע. אפגעיכניטן רעס קאפ, אפהיטנריק אאע צע־עטאנ־אאן, ײאס ז״ האכן איכעלנענוטעז פון קו-קוק-קאען. רעי היר אעקאק האט א־כערגעט״כט א נ״ ז־־טא. ער האט א־ויסנענוטען א פיי-פערע־ רו־כנעיכטור־רט אין רי געראנקען די טאטעריאא;, װאס ער האט אננעקאיבן א־ז ט״כך פון ה״נטיקן טאנ, נאכהע־ זארנפעאט־ק. אין רעד ה״ך פון זי־טא, ט־ט א נא״בז דראכנעס יכר־פט א״סנעכת־כהט ־עס נאטען פון א נ״ קאפ־טא: די געשיכטע פין דעד גדאנאטענעד דעפובליק סיהאט־ ק־־נער נ״כט כאטערקט א־ן ינ־יכט נעטהט זיד איכער רעס, װו סיזענעז פי־ציכ פ־ן ר־ ראגן אהינגעקוטעז רי קא־־נע, אנ- געכאאזענע טענמ״־עיעד. א־ז ד־ ניאנאטענע פעאערינקעס. ײעאכע זענעז זיך װ• נאט־־אעכע אקצעסוארן געיכטאנען רארט פון צענדא־- קער 'אי־ז אז סיא־ז אכער אוטעטוס כאװוסט, אז פיװערט גא׳־נ־״כט פאר- ׳־־־רן א־ז דע־ נאטור ר־ רעזאר־טנדירטע. א־טנויטיקע פאא־צ־י. ו־אס א־ז כ־דר אי־״סנעיכטויסז געװארז פוז ר־ ני־-אנטיכטאנענע טאוכהאעי־. האט ט־ט ר־ער גע־־ו־נה־־טס-רדאפוז ז־ד אוועקנעצו־גז א־ז זי־עדע קאזאר- ״ער א־־־ז א־־פז א־נזעאט ס־טט ײאס א־ז פ־ז רר״ ז״טן אפגע- ״זי־אס־ נע־וע־ —־ד ד־ דר־• אוטאפהענג־ריז רעפ־־א־רס• — רי געאע — י־רי״זע א<; ר־ אנני׳א-אטער־קאנ״כע ראס אינזעאי ר־טע נעפ־נט זיד אין רער צװויפדר־קוננ פון י־ צװײ א־עטס פוז דעי סעקװאנט אװ אפנעזונרעדט ד־־ד רער נאטיר איי״ז, זעט עס אויס, ווי א געװיסע זעאכסטיכטענריקע טעריטאריע א־נס רעטאאטיל־ טאג האט ראס אינזעאע א װיטא-נעטוז טיט ארבעטסאאזט נ־אנאײענע טטנט־׳כעאעד רי איי״ז פא־ זי־ פאר־ייי־ענע מאי׳יעי• האר־ זיר .^,ײ זז-״.ײ' טאא געפ־נעז א־ז א פא־יעננה״ט אנװערנד־ק טימאטאא דטס ראט- פא־ פ־• דע־ רעג־ר-ױ־דרזאטק״ט נייכט קאנענדיק זיד ־עצ־ד־ר־. ־ויז־בע פ־ז רי אנטיכטאנענע רענ־רוננעז צו באטראכטז איס יעניר- ־עיר אפגעכנר־ה זיד נא־־בצײטיה א חיכיו• פוז דעי פ־קט״ור״ט פוז יעיעי א״נעי יעגיי־נג או־טער דעס קארראז-י־נג, הא־ז ד־ אי- .רעטסייאזע גיאנאטענע טענמיכז זיד א־ננ־כז קאאי ג׳י־־אבט. אז פוז טאנ צו טאנ פאראירז ז״ רעס או־סזעז פון רעאאע װעזנס, איז װעיז א טעטאפ־ז״כע פ־קצ־ע, א ר״נער איטז־ז. אז א־נהאאטסאאזער, װי דער באנרי־ זעאבםט: ״פאאיצײ פאר פאאיצײ״