Literarishe bleter · 1929-06-05 · 27 (5.6.1929) · p. Seite 522

1■^?'ססר$ר_'27ם בלפםסר נ?ס. 27 (270) 7■ נױאנם;, נאר ׳טפאני׳טע װענטיעך אײנע און די זערבע פארנוען און גרוים, װי ז״ ײאצט; פאד אים די נאנצע װעאט פאר׳שטערט. פאראן דארט עטױדן פון םענט׳םיעכן קערפער, ײאס קאנען זיך פארניײב; םיט די ארבעטן פון אנותע קינפטיער, און די קויצ-צײכענוננ פון א ויצנדיקער פרוי, װאם פאא םאראן האט אפגעקויפט, קאן םען אויפהעננען אין דער בעםטער קאיעקציע, אזוי דר״סט און טרעפיעך איז דאם נעצײכנט. דער אויטאר פון דעם בייד האט זיך קײנםאא ני׳עט געיערנט צײכענען, די צײכענוננען פון די, ײעיכע אײדן פון האיוצינאציעם, נעבן א פאר׳צזטעיוננ, װאס ז״ זעען אין זײער פאנטאסטי׳םער װעיט, נאר כדי דאם אקץ איבערצונעבן, רארױ מען, פאר׳טמ״ט זיך, האבן דעם געהעריקן טאיאנט און טעכניק. אן דעם באקוםט זיך אויפן פאפיר פון דער האיוצינאציעם־ײעקט נאר א װיידער כאאס פון ייניעס אדער א נאױוער ״׳צזרעק״ פון א קינדער־םער צײכענוננ. םיט די ״קא׳צםאר;״, א ׳טט״נער, פון אזא קינםטיער װי נאי, װעין רי םיםונעים-םאיער זיך ני׳צזט פארםעםטן. ז״ער אינטערעםאנט זענען די צײכענוננען פון די ם׳םונעים, װאפ םאי!ן פון דער נאטור די אוםגעבוננ אין ׳צזפיטאי און די בא- רויקונגס-םעטאדן. אט די ק״טן, פאטערן, ״ם׳םונעים-העםדער״ און ״בארויקוננם-קוײםן״, װאס םיטוט אן די ם׳םונעים, זענען א םך םער װערט פון האיוצינאציעם. פון נעזונס-זײן ביז דער קראנקײט איז דא א נאנץ פײנער םהיך, דאס זעיבע איז פון א נײסטיקער נארםע ביזיא פסיכאז. ז״ער אפט טרעפט, אז אין דער נ׳םםה פון א םענט׳צזן יעבן זיך ב־םרום טאיאנט םיט ם׳שונעת און די אויםשטעאוננ פון די ם׳עונעים- םארער רופט אדוים אין זכרון די םארעד-ם׳שונעים. םיט דער ני־םטי- קער קראנקײט בײ א״נעם פון זיי, ב״ דעם באנאבטן פראנצויזי׳ט; םארער װאן-נאנ, האבן זיך דא ני׳שט ראננ יצזטארק פארינטערעסירט די פסיכיאטארן. װאן-נאג האט ׳שטארק נעריטן פון א נ־יםטיקער קראנק״ט, פון עפעם א ירו׳שהדיקער עפירעפטי׳טער חוראת. די קרי- זיםן פון זײן קראנקײט זענען נעװען זײער ישטורםייש, און ראם גאנ- צע רעבן זײנם איז נעײען א קאםױ צװי׳שן קונםט און ם׳שונעת. אין ד• ׳שארפםטע םאםענטן פון ז״ן קראנקײט האט ער אויפנעהערט ־שאפן, נאר, קוםענדייק צו זיך, האט ער םיט אן אויםערנעװ״נרעכער ענערגיע צוריק זיך נענוםען צו דער ארבעט. דערבײ םרענט ז״ן עם- פינדרעכקײט צום ארוםיקן רעבן ׳שטארק פארישארפט װערן. זייי קינסטירערי׳שער פארםענן איז רייך און פארש״דנארטיק. פאראן דא פארטרעטן, פײזאזשן, נאטור-םארטן, דערפאר אבער אין דעם פער־ יאד פון זײן רעצטן אטאק, פון װערכן ער איז ׳שוין םער נישט נע- קוםען צו זיך, האט װאי-גאנ געפרײוט פארפיקםירן אויפן ר״װנט עפעם זעונגען פון אן אנדער װערט. נאר אין אט דעם פעריאד איז ע־ ישוין םער נישט קיין םארער. א צװײטער פראנצויזיישער םארער, װאס איז אויך נערירט פון די נעדאנקן, םארים אוטרילא ארבעט ביז איצט און איז א״- נער פון די םערקװירדיקסטע און סאםע םאדנע םארער בײ אים. װי בײ װאן-נאגן, — איז די גייםטיקע קראנקײט א ירו׳טיה-זאך, און פיהאט זיך בײ זײ אנטײיקרט א דאנק דעם ארקאהאריזם. אוטרירא האט נאך ארס ױנגר זיך נענוםען צום טרינקען און דערנאך אין םאנ- םאדטר נעפירט א רעבן פון א שיכורער באהעמע, איבעררײםנדיק נאר דאן, װען ער פרעגט ארײנפארן אין א מ׳שוגעים-הויז. םיהאט א־ם נײן םאר אד״ננעזעצט אין א הײר־אנ׳שטארט. אט די ארע ׳שװערע פרטים פון אוטריראפ רעבן זענען פארעפנטרעכט אין רי ביכער, װאם זענען אים געװידםעט ןקארקא, מאראבאן א. א.), וײ די םחברים, אזערכע נאענטע םענטשן, װי קארקא, ישרײבן װענ■ דעם באריםטן קינםסירער ארץ אזוי אפן און נישט פאררעקט. נע- װ״נרעך איז םען זיך אזוי ניישט נוהנ בנוגע א רעבעדיקן. אוטרירא רעבט, ער אנטװיקרט זיך ארם קינםטרער, נישט קוקנדיק אויױ דער גײםטיקער צעטר״םרוננ זײנער דא איז א םערקװירדיקער בײישפיר וװ דער ״אונטערבאװוםטז״ן״ דערװײזט זײן זינ אין דער ׳שאפוננ א ױננר רערנט זיך אויס פון זיך ארײז צ״כענען. ז״ן םוטער סיזאננא װארדםא;, איז אויך נעײארן א באריםטע םארערין. פריער האט זי געדינט פאר א םאדער בײ א םארער, האט זיך ארום- נעדרײמ אין די קרײזן פון דער באהעםע. בײ םאריםן איז אנטדעקט נעװארן פעיקײטן, נאר אין די ערשטע צײטן האט ער נעםארט פאד אביסר װ״ן. די שענקערס האבן ׳שוין נעקענט אט דעם אוםנערום- (סוױ *ײיױ זיינז 30(׳■) ■4 1"ס— א פארײניקוננ פון נאױוע קינדעו״שע צ״כענוננ םיט ׳שאפוננען פון דעד רינקעד, גאר פארטגע׳שריטענער קונםט, װאפ פרענט אםאר ישטארק איםפאנירן ־עב עורם םיט זייערע פאדבן און זײער עקפ- טראװאגאנטער ריניע. אצינר אבער םאכט דאכ ׳שוין ני׳שט קייז אײנדרוק. םיקאן געװים זײן, די געװוינהײט צו ״פ׳שונענער״ םא- רערײ פון קינםטרער, װאס זענען בייב זינען, איז גורם דערצו, אז או־ױ דער אויפישטערונג פון אםתע ם׳שוגעים זאאן מיר האבן דעם אײנדיוק פון כםעט נארםארער ׳שאפוננ. נאר ראס איז נאר דעד עד׳שטער אײנדרוק, או;, פאר׳שטײט זיך, נ״שט ק״ן ריכטיקער דא נעווערמיקט טאקע דער דורער םח, אט רי םישונעת, װאם א״נער א מ׳שונענער, אנצײכענענדיק א פרעס- קא אוי־ א םופיט אין א דור־הױז אין פאריז, האט זי פארגעישטערט אין פאדם פון א בײט׳ש, װאפ טרײבט אונטער דעפ ערד-קויר. אונ- טער דע־ דאזיקער צ״כענונג אױ נעײען אונטערנעישריבן; ״די ם׳שונעת פירט אן ם־ט דער ױערט״. דעב קריינעם ײינקר פון זײ; קענינרײך זעען םיר טאקע אויױ דער אויפ׳שטערוננ. אט די ארע צ״כענונגען — םיטן פע;, מיט ברי״שטיפט, םיט קויר, בירדער, נרויכע און קרײנע, םיט פארבן — טײרן זיך מיט זײער טעכניק אויױ צװײ קאטענאדיעפ; אײן טײר פון זײ איז נע- ׳שאפ; נעװארן פון םענטיש׳;, װאס האבן פריער אויך נעםארמ, דער צײ״טער טײר — ,־י ׳שאפונג פון אויטאדידאקט;״. אין יעדער קאטעגאריע ר״נט דער באראקטער פן דער ג״פטיקער קרענק זײן א״גענעב ישטעםפר אויױ דעב בירד, אי; דער פםיכ־אטאר קאן ר.ײט דעב בירד פעםט״שטער;, םיט װאם פא־א ם׳שונעת דער אויטאר פון בירד איז גע׳שטראפט געװארן, רעב םאםע ישװערםט; א״נדרוק, קאן זײן, םאכט אויױ אונז א װינקי אויױ דער אויכ׳ש׳טערוננ, ײו םינעפינען זיך די צײכענונ- גען פו; א םארער, אויױ װעםען םיהאט אםאר נערײנט גרויפע האפ- נוננע;, װערכער איז םיט רע־ אנטװיקריננ פון זיין קראנקה״ט ארץ םער ארייננעפאר; אין א קינםטרערי׳ש׳ער קינדהייט. א קאפיע פון א נוט ז׳שאנר-בירד, ײאב איז אויסנעישטערט געװארן צוריק םיט יארן אי; א סארא;, און אוםבאחארפענע, רײן-קינדער־שע צײכענוננען ׳שיטערן םיט זיך פאר די עקםטרעםע ריננע;. צײי״ש; ז״— א בהדרנה- ד־קע צעפארוננ פון זײן נ׳שםה און דער טעכניק פון םארער דעד קדאנקער םוח אדבעט אין טויזנט פאר׳שידענע ריכטונ- גען, און די האנט פון דעס ם־שונענעב, װאם פא־פיקסירט אויפן פאפיר זײנע זעוננען אדעד ניכער פון א־ץ ז״נע קרענקרעכע געפירן. פארנט נאך די ײאדיאציעם פון זיין קראנקה״ט. װען איב באפארט א ״ישװארצע םעראנבאריע״, םארט ער טויטע, טרוםנעפ, רײױת, תריות. פארפארנוננם-םאניע רופט ארוים אויפן פאפיר קאםפריציר- טע, פארפראנטערטע פרענער פון פארטײדיקוננ — ׳שםארע דורכ- נעננ, ײענט׳. אפנע׳ש׳ראםענע דורכנעננ, שריסאע;. עראטאםאן... פאר׳שטײט זיך, אז ני׳שט ארע בירדער פון א עראטאםאן קאן םען ײײזן דעב ברײטן ע.ירב. אין אײן כירד פון דעב םין ״םיטאג-צ״ט אין דער קענינד״ך פון חױת״ האט די פאריצײ אויױ דער אויכ׳שטע- רוננ נעצוװננען אראפצונעםען. פאדאן אבער נאנץ אנ־שטענדיקע צײכנוננען. באט׳ש זי• דריקן אויס גארנ״שט ק״ן אנישטענדיקע נע- פירן. באפאיט א־ם א זעונג פון ״פים״, םאאט ער פים אן א צאר א עראטאםאן, װאב האט נעפיר צו פרויען-האר צײכנט די פדעכ- ט־קםטע קעפ ם־ט האר און גראבע צעפ און אזוי ײײטער א פאריטישער טוער, ײאפ ריידט פון א נרױםקיימס-םאניע, צ־יכנט ז־ך איײן ארפ א ר־ז. בײ א צװײטן קדאנקן װערט די װערט גאר קרײן. פאראן קדאנקע, בײ ײעםען םיטראנען זיך אױם אץ םוח עפעס םארנע אזערכע ברוםען, פוינרען און פרינערעך, װאם זענען גאר רא היה ויא נבדא, או; אט די םאדנע ברואים װירט זיך דװקא ארײפבדענגען או-־ז דעב פאפיר פירוב זענען אט די װאר־א- ציעם פון דערדאזיקע־ פרארע און באישעפעני׳ש; זײער םארעדי״• פא־א;, רם׳שר, א ביר־ ײאם ׳ש׳טערט פאד א נאנצן ם׳שונענעם ײאלד םיט זײנע אײנײוינער אן ערפאנט, ײאם ר״םט זיך דורך א נעדיכטן װאיר, האט ער בא׳שאנקן םיט ׳שט־ארק צעצװײנטע הערנער, צװי׳שן ד• פ־ם בײ איב דרײען זיך עפעס אזערכע ־שרעננ, ׳ש׳ירד- קרויטן אין איץ םיט חעי־נער די םאױיםדיקע פארםען אין פאדבן ־שאפן אםאיי זײער דע- קאדאטױוע צײכנוננען און א״נעד פון די ם׳שונענע ״עקספאנענטן״ װארט זײער דרײםט נעקאנט צו־שטערן םוםטעח פאר״ טעפיכעד או; טאפעט;. א צװייטער םארט. אױך םיט א רײכקײט פון פארבן-