Literarishe bleter · 1929-06-05 · 27 (5.6.1929) · p. Seite 516

^ײס 516* 4001? יסער #די שע ב? 117017 גןם, 27 (£70) ־^0 אנדערע דעלענאטן זענען צ;גענא:גען צו א־םן און נעדריקט אים די האנט, ז״ער יאננ און זײער יג־טארק האבן אפלאדירמ די פוירי׳טע דעלענאטן י. קאדע;־באנרר$װפקי און עפיק ברײטער. אפיער האבן זײ טיט זײער אפיאדירן נעװאקט אפװענדן פון דעם חינזד, אז אין א נעװיםער טאם זענען די באיטוקדיגונגס ־װערטער פון ׳פלום איט, אינם נאטען פון דער ״דייבער ׳עפראך און קיטעראטור, געריכטעט קעגן זיי. און אפשר האבן ז״ זיך רערטאנט, אז אויך דאם פוילייםע װארט און קיטעראטור א־ז אטאר, װי איצט דאפ ײדי־עע, יעטארק גערורפט און באקעטפט נעװא,־;... אזוי-צי-אזוי, אבער די ה״םע טיט׳עטיטונגפ-אפלאדיםטענטן פון די פויקיעע דעיעגאטן האבן טיר גענוטען צו קענטנ״ע. זײ זענען צו עפעפ טחייב. עם זענען אונטער- געיטריבענע װעקסלען, װאס דער פויל״םער ׳םריפטשמעיער, דער פוי- לישער קינםטרער װעט טוזן צאי־,; או־ך ביי זיך אין דערהײם; אין װאריםע, װילנע, לאדז, ביאליפטאק, און װו נאר דאם ײד״בע װארט אין פוילן װעדט געהערמ. װאפ האט דער איצטיקער פען-קאננרעם אונז נענעבן* פריער פון אליז צו װיסן נעגעבן דער װעיט, דורך די פאר- יבטײער פון רי פען-קלוב;, אז סיאיז דא א ײדי׳עע יעפראך, א ײדי- יב־ע ליטעראטור זי איז יטטארק און אנזעעװריק, זי װיל קעבן, זי טוז לעבן און װעט לעב;. און בעיקר האט זיך אין דעם ישטארק און נרינטלעך איבער- צ־יגט די פויל״נזע דעלענאציע. פאדפאהןי טען װעט זי נ״טט אוטברעננען און פארניבטךאון דעריבער א־ז יעכערלעך, נארייט און פארברעכער״ם זי צו באקעטפ;, א־גנארירן און אויסצוטײד;. דאם איז דער װיכטיקסטער פועל-ױצא פון דעם זיבעטן פען- קאנגרעם פאר אונז, די ײדישע דעלענאטן פון פויל;. און אויב נאר צוליב רעם איז טען זיך א־צט אין װין צוזאטענ- געקוטען — איז או־ך דײנו. בחםן םײזי? װין, 30 יוני. דערעגאצן װעק ערױכטדעט; כדיט רעדעכ או; װעי; ב^רי״ענע; זײערע װערק. פ־זענע; אויך אפגעדרוקט געװאר; אי; דער היגער דײט־טער און דײטש-ײדישער (_קײן ײד״עע פרעסע איז, א חרפה צו זאגן, אין װין רערװײל נ״כטאי) פרעפע-ארטיקיען און כא־ ראקטעריכטיקעכ װעגן די ײדייכע ״כדיפט״כטעקער, די דעקעגאטן אויפן פען־ק^ונגרעס. די ײדיטע דערעגאצ־ע ה$ט פארן און בעתן קאנגרעכ אפגע־ הארטן א ר״ באראטוננען. ס־איז אנגעגוטען געװארן, טען ז^ר פר*<ו- קיאטירן אויף דעם פען־ק^נגרעם די גר״כבאדעכטיקונג פון טפראכן און זײעדע ריטעראטורן. אזױ־אדום איז טען געקופען צו דער רעדע, װאס ׳טרוס א*ע האט געהארטן אױף דער רעצטער זיצונג פון קאנ־ נרעם <די רעדע װערט ד?* װײטער געבראכט). די רערע ת$ט נאך פריער, אײדער זי איז געהארטן געװ^רן, אדויפגערופן גדויכ פאר־ אינמערעפירונג צװ״טן ארע דערענאט;. ארע, איבערהויפט די דערע- גאטן פון די ״׳עװאכערע״ ריטעראטירן, האבן באגריכט די ״די׳סע דערענאטן, װאכ קוכוען טיט אט רער גויטיקער פראקראכוירונג. ׳טי;ב א*ט האט זײן רעדע גערײענט אין דײטיט. אויג און אויער זענען גע־ װען אנגעיטטרענגט אין זאר, כיאיז געװען א דעדהויבזננ אין זאי אגי, דעס פארזיץ האט דאן געפירט י. קאדען־באנדראװפקי, דער פויר״כער דערעגאט, מענוען די דײט׳סע דערעגאציע האט ארײן אפ־ געטראטן דעכ פארזיץ. די ערטער, װו א־ט האט גערערט װעגן רעד אונטערדדיקדננ פדן די ט־גדערהײטכ-קויטוױן, האבן אויפנעציטעדט דעם עיירס. עס איז געװען דער װײ־גע׳טרײ :י״טט נאר פון רער ײרי- ־טער :אציע, :אר אױך דער װײ־נע׳צרײ פון די ארע אטאר־ און איצט־ גערורפטע און גערריקטע נאציעכ, װאס זײערע פאר׳עטײער זענען געזעסן א־ן זאר. די רעצטע זאצן פון רער רעדע האט יסרזס א־ע גערײענט טיט או־פרעגונג און ציטערפראטעבט און װארנונג צו- גיײך האט זיך געפ־רט אין רי װערטער װען ער האט ער געענריקי: די דעדע און איז אראפ פון דער ביגע, האט אין זאר או־סנעבראכן א *שטורס פון אפראריכנוענטן. דער עורס האט זיך אױפנעהױבן פון די ערטער די דײט׳טע, פראנצויזײכע, אונגארייטע, פױקייכע און די דעדע^פוז שאם אש א1יפן פע; ־ לאגגדעם נ״םע פיא־דן ביז צ,י דעם פוילישן פויער, פ,*ן דעם דײמשן אינ- טעלעקט ביז צו דעם פארװארפנםטן נעגער אויך די פאציפישע אינזלען. ביז צום ײדן א־ן פאדווארפנםטן שטעטעלע, — זײ אלע װערן אונזערע ברידער, ײיר אלע װערן טוטער-קינדער. די ליטעראטור צעפירט די נרענעצן און נואכט פון דער ערד אונזער נעט״נזאטע הײנזאט. װער װעט רא קוטען מ׳טפטן? װער װעט װאגן צו טעםטן, װיפיל נפיטות עם צײלט א פאלק, אז ער זאל בארעכט־קט זײן אויך זײן אײנענער קולטור* אלץ, װאס ׳טאפט, איז טענטשלעך און געהערט צו דער נאנ- צער טענמיטהײט. יעדער קלאננ איז דער װיכטיקפטער טאן אין דער װעלמ-טוזיק. דודך דעם איז יעדעד אנגריך אױו= א פאלקם-קול- טור, — טעג זי האבן ארטײען הינטער זיך צו באיטיצן, טעג זי זײן שוצלאז, װי די קולטור, װעלכע איך האב די ערע צו רעפרעזענטירן, — א״נצ־יטיק אויך אן אנגריך אויך דעם גוטפ פון דער נאנצער טענט׳בהײט, איז אן אנגריך אויױ ט״ן און דײן גייפטיקן רײכטום. אן אנגר־־ אוי־ א קולטור פון א פאלק ה״פט נייםט בלויז ביים באטרעפנדיקן פאלק אפ׳טנײרן דאם חױת, פונװאנען עם ציט זײן לעבן, םיאיז ני׳ב־ט בלויז א טויט-אורטײל אויך רער צוקונפט פון באטרעפנדיקן פאלק, עם איז א״נצײטיק א פרעכער רויב פון אל- געטײן-טענט׳עלעכן גוטס. דורך דעם רויב װערט נייהם־ נאר פאר- יםטעלט דער צזטריט פון דער איבעריקער װעלט צו דעם באטדעפנ- דיקן פאלק, נאר עם ה״פט ארעטער טאכן די נאנצע װעלט פון יענע ר״כק״טן, טימ װעלכע דאס פאלק קאן די טענטיעהײט בארײכער;, באגל־קן. װער װעט װאנן אפצוטעהטן די װערטן פון די קולטור-. ר״כטיטער פון די פעלקער, װאם זײ ברעננען ארײן אין דעם אלג£- טײנעם אוצר פון דער סענטשהײט? אײנע פון די אויפנאבן פון פען-קלוב באדארױ ז״ן, לויט ט׳ין טיינוננ, דאם באיביצן די קר״נע אנטעכטיקע קולטורן פון פאר־ רי קולטור פון יעדן פאלק, װי קלײן ראם פאלק זאל ני׳םט זי־ן, אױ דאס גוטם פון רער גאנצעד טענטשהײט. א״גנטרעך זענען נ״ב־טא קײן קר״נע און קײן גרו־םע פעלקער יעדעם פאלק פאר ז־ך איז אן אײגנאיטיקער טי;, דאם זענען שוין לאנג-אנגענוטענע אטת;, כרל־ם, װאם דאפ לעבן האט אויפנעהאטעדט. רי ־םפראך, און דורך איר די ליטעדאטור, — א־ז ראפ ודבטיקםטע טענטיםרעבע גזטם. א־ן איר אנטפלעקט זיך, טער װי אין יערן אנדערן נעביט פון טענט־ם- לעכן ־באפן, דאם פנים און הער גײפטיקער טהות פון פאלק. די לי- טעראטור, װאם װערט גע־םאפן אין דער יםפראך, איז ני׳טט בלוױ• פאר דעב באטרעפנדיקן פאלק, נאר אויך פאד אנדערע פעלקער די ר־טעראטורן פון די פערקער זענען די אדעדן, דורך װעלכע די פעלקער פארב־נדן זיך און דורך דעם כאדלײבן זײ זיך אײנער ט־מן אנדערן. עס אױ *עוין לאנג ארודך די צייט, װען דעד טענטיב־ האט געדינט גאר צו אײן גאט דער טארעדנער טענטיט נעטט זיך ארויפ ראם בעםטע, דאם אײדלםמע, װאפ ארע נעטער האבן צו פאדטײלן און טאכט זיך פון זײ ז״ן אטונה. פ-א־ז אויך פארבײ די צײט, װע• דער ריבטער האט געהערט נאר צו רער ׳ג־פ־״אך, אין װעלכער ער שאפט. פארקערמ, טיר געפינען אין היינטיקער צײט פיל בארײטנ- ד־קע ריכטער, װעלכע װערן פיל העבער אפגעיג־אצט אין פרעטדע ליטעראטורן. זײ איבן-או־ם טער װירקוננ אויר טענטשן פון אנדערע גרענעצן, װי אין זײער א־יגן לאנד, אין זײעד א״נענעד יםפדאך. דאם באװ״זט אונז, אז אלע ליטעראטורן פון דער װעלט זענען א״ן א״נציקער ארנא;, װעלכעד רינט דער גאנצער טענטיםהײט. נ״םט נאר די נייפטער פון די פעלקער — די ײדי׳צע ביבל. ׳נזעקםפיר, נעטע, די גרויפע פראנצוױ״םע שדײבער, — זענען געװארן אלנע- טײנטענטיטרעכע װערטן, נאר אויך דאם טאנטענלעכע טאטערניש, דאפ לעבן פון פארװארפענעב, א״נזאטען פ״םעד אוי־ די נאדװע-