Literarishe bleter · 1929-06-21 · 25 (21.6.1929) · p. Seite 481

זײם 481 ליסער^דיש^ ב?חםזזר 012. 25 (268) * א,; עטרעכע יןאפיטרעך ׳טילדערט ע. א. ר״נהאדדט ד ע ד- צ י, א נ ד י ין דאמ יעבן פון דעט ט ע נ ט ׳ט עיעאנארא דוזע. נ״עט ד״ אױסעריעבע נעיעעענייען זענען פאר איכ נרענעץ-יעט״נער, נאי ד, ט־פע א־נעדיעכע א״בעררעבוננען פון דער נעיעיידערטעד גע־ יטטאיט. ײאס ער האט צו זאגן װענן יאנד, צ״ט, טעאטער, װעגן דעד אקטריסע און א־רע ראר;, װעגן דעי קאנקורענץ טצד סאיא בעדנ־ הארדט — נעטט ער צונױד א,; דר,, באזונדערע קאפ״טרעך או; רופט ז״ אן: ״צוױיטן-באטערקוננען פון ב־אגראז••. ז״ זאין ז־ך נ״עט ט״ט; א<ן דעס נאנג פןן דער רעדצ״יוננ האסטו דורכנעי״ענט ד• ב־אגדאפ־ע פון ־ענער װונרעדבא- רער פױי, װאס האט אויז רע־ בינע כטעט ק״; יטטינקע :״טט בא- נוצט, ײאס האט פ״נט געהאט פאדפוטע;. צ־רוננ אי; איע װ״בע- ר״טע זאבן און א־ז דאך נעװען פדױ, אינגאנצ; פױ,... פו; •ענע־ װונרערפויעד ארטיסט,;, װאס האט א,; רעכ; נ״טט געהאט ק״; ניצוץ פון טעאטדאר־ק, האט פ״נט געהאט רעפאדטעד;, א־נטער- וױוען, דעקראטעס און ערפאינ — װערט ד,,־ דאס העי־א״טע רעב; נאענט און ס״ער פונקט וױ עס א־ז ד־ר נאענט או; ט״ער דאס העיא״טע יעבן פון בעטהאװע; א,; דעי רע־צ״יוננ פ,; ־אטע; יארא;. איר געװארט. איננאנצ; געזונט א׳ז זי ק״נטאל נ״טט נעײען. פון איר טוטער האט זי באקוםען בירױטה א ^וננען-י״דן און זי איז אפט נעװען געצװוננען אפצורופן פאריטטעיוננען, א־בערצור״םן אויןי חדיטיס דאם ■טפיין. דערנאך איז נאך צוגעקוטען אן אױגן-קרענק. און די דאקטויריס האבן צונענוטען ב״ א־ר דאס ט״ערסטע אוײ דער ערר: זײ האבן איר פארװערט צו יטיפיין טעאטער צען יאר באװײזט זיך דוזע נייטט אוײ דער בינע. זי פ־רט א יטטיי, אפגעיטײדט יעבן, פארט־פט א,; געדאנקע;, פאר- זונקען אין זיך. זי ׳טאפט זיך א נײ װעיטא פון רעייג־עזע פאריטטע- יונגען און נעפיין. אבער א־ר איז נ״טט באיטערט רױק אױסצויעכ; א־רע יאר;. עס קוטט די טיחטה, די א־נפראציע. ז, פארלירט דאס ביסי פארטעגן, װאס איז א־ר פארבי״בן פון אטאי, נאבדעס, וױ ױ האט עס נעהאט ט־ט א בר״טער האנט פארטײרט יצוױיטן אנרערע, נאענטע און פרעטדע טענטיט;. ױ טוז נעטען פארדינען, און װ״ר ױ האט קײן אנדערע טיאכה נ״טט נעיערנט, נעטט די ו;ו-,עד,קע פרױ וױדער יטפיין טעאטער, אן אינעײעכן דראננ, נאר כד, צו קאנען יעב;. און וױדער ײאנדערוננען פון יטטאט צו יטטאט, פון יאנר צו ראגד, א״טאױע, אױסראנד, אטעריקע, ביז אץ פענסירײאניע. א,; פ־טסבורג, װערט איםנעראיט; דאס גרױסע י־כט. א איכטערעםאנטער בדיװ פזז מאדים דאזענפעלד דארבלעך אייד מײן •טװאגן עערפעי׳ אכעי איין גאט ורייכ, דאב איך מוז דאס מון. דאס ביסר אײגנס״ װאט איך האכ נעהאט, האט דער יעצ־ טיקעי •צװעיער קריזיס אין אמעי״יקע אינגאנצן יואינײ־ט און א*ך מוז יעצס, יסוין צו די עלמערע יאין צעביאכן און צעהומעמעיט אין געזונס. אנהויכן זוכן נײע מימר צום לעכן און זיך װי עס איז אײנפיקסען שון דאס ניי. צו די ארע זאכן״ װאס איך האכ אייך דא אויסגעי־עכנס. האכ איך באך מאסן הוונאים צװיסון די יידיסוע •כיײכער אין אמעיי- קע״ װעלכע פארגינען נייכט מײן םאפורא־־יטעט און וואלטן מיך דעי־ ״רונקען פא״ האס און גײד. עס איז זײ ר,ײן מיט4 נייצט צו־ינוװעי. עײן נידערטיעכטיקײט ניהוט צו־נידערטיעכטיק. זײ װענדן אן אלעכ מעגלעכס מיר אויף •טריט און טריט צו *טאדן. זײ קעכען מײ גאיניהוט טון, זיי ה>*כן קײן אײנפלוס, מײן 30־יעײקעס רעכן אין אמע^יסע איז אן אפענער כוך שאי א(לע יידן פון יענעס לאנד״ מיינע *סונאיס קע־ נען מיר אויף קײנעם פאל נייסט גרייכן. דאך איז סיר ניטצ אנגענעס מאנכעס מא״ זײ צו אנטװאיטן. דאס איז אין קורצן אלעס, װאס איך קען אײך זאגן. אין אייניקע צעג װעל איך אײך צוהזיקן צװײ לידעי. מעי קײן נײעס ווײס איך אײך פארלויפיק ניהוט מיטצוטײלן. אדיב אײך איז אינטערעכאנצ, קען איך אײך יכודײכן, דאס דעם 31*טן אויגוסט װעל איך פאילעזז איז קיאהעי און טאקע די זעלכיקע נאכט אפפאין נאך טיסעינאװיץ, כוקאווינע, אויך דער קאנפערענץ פון דעי־ ײדי״סער *ספראך. דאיט װעלן זײן פא־־ט״אטן די גדעסטע יידייכע *סיײבער פון איייאפע און אמעריקע. די קאנפערענץ װעט דויעין פון דעט ערהוטן ביז דעם דײטן סעסטעמכעי. די קאנפעי־ענץ סאכט א םפעציעלן אוונט פאר מיר אין דעם גײיסן דײטיסן טעאצע־־. וװ אלע גױיסע און יארימטע יידייסע ליטעיאצן װעלן מיטװײקן. דעי צװעק פון דעי קזזנפערענץ איז צו יעװידירן די גיאמאטיק פון דעי ײדיייזעי *כפיאך, צו *סאפן מיט* אדויסצוגעכן ניצלעכע, װיסניסאפט״עך־ פאפולעיע און ליצ^דאײיטע כיכעי פאי־ן פאיק פאי־ כיליקע פי״זן און איבערהויסט, צו כאװייזן מיט אײזעינע פאקטן, דאס ײדי*כ איז א *טפ־־אך, אין װערכער מען קען דיכטן און פייאזאפײן און *טיײכן טעכ־ ני־סע װערק, פונקט װי אין יעדער צװויליזירטעי• *מפי־אך פון דעי־ װערט מיר װירן איאפנעמען דעס פאױיטײל פון אוגזעי־ מוטעי־׳לשיאך, װעל־ כע װעיט געי־עדט פון זיכן מיליאי ײדן. איך װעל פארכלײכן אין גאליציע כיז דעס (*1־טן סעפטעמנע־■ איך װעל אין דיזער צײט פאילעזן אין לעמבערג, סטאניסלאװ, קאיאמעא. כיאדי, די־אהאביטהו, טאינאפאל, טאינאװ און אנדע״ע *סטעט, און דעס סיױטן װעל איך לעזן אין פיאג אונטעי דעם פאױיץ פון דעס ג״עסטן כאהעמיטן דיבטער, פיאפעסאי יא״אסיאװ װיטסיריצקי. דאן כין איך אײנגעלאדן אין װין, פיאנקפזרט א. מ., כערלין און האמכויג, און אויכ נײ־יאי־ האף איך צו זײן אין אמעריקע מיט האבאבטונג צו אײך און אײעי־ האכפאי־עיטע־־ און גע״געצ־ אײך צו זען, אײעײ גאנץ א ר י ס ר •<ו ז ע נ פ ע א ד און מיט האפנונגע ״ר און דאנק — קיאקע. אויגוסצ, סיצ. 1008. אין טאראנצער ,,ײדי׳צן זטורנאל״ פארעפנטלעכצ יוסק האלצער פאדגנדיקן יריװ פזן דעס כאײמטן ײדייטן דיכטעי מאייס יאזענפעלד, װאס איז געטיקט געװארן דורכן דיכטעי (אויגוסט יי-סזןנ) צו ד״ר ארנןולד קייט, אוייער־ראכינער אין כודא (א טײל פון *טטאט אין יודאפ.). דעי ד״ר א. קי*ט איז, אגב, דער איכערזעצער פון מאריס ראזענפעלדס לידער אויף אוגגארייט. צו דעס האכגעיטעצטן רזןיינער ד״ר קײט ארנןורד., סײן טייעדער אדן פארערע״ר פריינט: — אײער לעצטן יריװ האי איך ריכטיק דערהאלטן. איך דאנק אייך פאר אייעי *כנעלע ארכעט צו כא־כטימען דעס דאטום אוי• דעס 11־צן אקטאכער הי המועד סוכות. איך האף, אז איר װעט כײ מײן פארלעזונג אין בודאפעטט האלמן א פארטראג און עס װעלן נאך אפיכי אויך אנדערע מײנע רידער אין אונגאריט אד״ר דײט*ס פאילעזן. אום איך זאל ניטט דארפן צדפיר זיך אנרוטרענגען. װאס מײנע לידער, װעלכע איך זאל פארמראגן אנכאצרעפצ, װײס איך ני״כט אויכ זײ לאזן זיך איכערזעצן. װײל זײ זענען ספעציפיט־ ײדייט און איך גרויב קוים זיי זאלן מאכן א גרויס אויפזען אין אונ־ גאריט. אייעריקנס װעל איך אײך צו׳טיקן 2 לידער און-זעט, װאס איר קענם מיט זײ מאכן. װעגן מײן קראנקײט און סײן ערה*ולונג איז *דוין פיל אין אײראפע געטריכן געװאי־ן, דאס איך האב כמעט װעגן דעס ני*כט װאס צוצוזעצן. די ד״ויפט־סיבוה פון מײן *סװעדער קיאנקײט, װעלכע האט סיר אװעקגעלײגט אויף א קיאנקן־כעט אויה גאנצע דײי יאי, זענען געװען צװײ: ערטטנס האבן זיך מיר אפגערופן אלע •צװערע און כי־ טערע רײדן פון מיין אומגעלונגענער ױגנפ, דאס פ״יע װאגלען אין דער פלעמד אן מיטר און פרײנט, די איכערמענטידרעבע אלכעט אין די פינ־ סטעלע *דװיצכודן (פאכײקן) פון ענגלאנד און אמעריקע; די גרויסע אנטטרענגונג פון ארכעטן גאנצע טעג אין פאיריק און *טרײכן גאנצע נעכט מײגע לידער, ני״גט האכנדיק דערצו די נויםיקע פפלעגע, די גוטע רופט און די נארהאפטע *צפײזז; די כיםערע זאי־ג צו עינערן א םױי און קינדער, דאס אלעס האט זיך מיר ארײנגעלײגט טיף אין די כײנע־*. דאן איז געקומען די צװײטע גרויסע סיבד״ דאס גיעסטע אומגדיק פיז מײן לעין: דער טוימ פון מײן ין־יחיד, מײן טײערן ױכף״ א גאון, א דיכ־ טעי־ און א פאריצוין, װעלכער האט אויסגעהויכט זײן רײנע. נאכעלע זעערע אין דער פריער עלטעי חין 15 יאר. ער איז געטטאיין פון דעי טויטלעבער קראנקײט, א מין קרעפס־געװיקס. ער האט דאס געקראגן אויפן רעכטן *טולטער, און נאבדעם, ווי מען האט זײן רעבטע *כולטעי*־ פ״אטע ארויסגע־טניטן. איז איפ די קראנקײט איײן אין קיײץ. נאך א העליידעס לײדן פון די אומבאטרײבלעבסטע קװאלן און ענויס ק־טים פון כדעט אײן גאנצעס יאר, איז עי* גע־טטארין. ד>וכ זענען געװען די אורזאכן פון מײן פאראליזיױנג און בלינדקײט, װאכ האבן געדויעיט ייז מיט אכט מאנאט צוריק, אין גאנצן געזונט קען איך *דוין קײנכ$ד מער ני־צט זײן. איך כין נערװעי אי1 לײד פון איסאױטע *צלאפלאזיקײט. מײנע יעצטיקע פא״רעזדנגען, די אויפרעגוגג, דאס פארן פון אײן *בטאט אין דער אנדעיע װירקן פאר־