Literarishe bleter · 1929-06-07 · 23 (7.6.1929) · p. Seite 442

? ב?עםסר 12ב 23 /266) כו. כואיםעיעװ. ׳ע 'אנאװםקי און פיה אנדערע. באזונדערפ נענױ איז באיעריבן די נע־כיכטע פון דער אנארכיםטי׳עער ״פרײער אר־ בעטער-־כטיכ־ע״ כויט אירע מיטארבעטער און מוער אין דער היןזיכמ איז זייער אינטערעפאנט דער קאפיטר ״דער אונטערנאננ פון דער פ. א ־כ.׳ , װו עם װערט אויך נעגעבן די כאראיוטעריםטיק פון די באקאנטע אנארכיפטן איעקסאנדער בערקטאן און עטא נאכדטאן. װײטער נײט די בא־כרײבוננ פון ׳שװערן קריזיה אופ װינטער 2׳*!־ און ר• דערעײנוננ פון ״צוקונפט״ און ״אװנט-באאט״ טיס ז״ערע טיטארבעטער און טיער, קראפאמקינס װיזיט אין אמער־קע און די דער׳כ״נוננ פון ״פארװערטס״, — און די װידערדער׳עײנוננ בון דער ״פרײער ארבעטער-ישטימע״. דאכ בוך פארענדיקט זיך טיט דער עפאכע םון קי׳עינעװער פאגראט און זײן אפקאאננ אין אטעריקע, מיט דעד נרינדונג פונם דארטיקן קאטיטעט צו ׳עטיצן די סאציאאיסטן-רעװאאוציאנערן, צי װעאכע אויך דעד מהבר א־ז צוגע׳עטאנען, און מיט די דעאענאצ־עס בון רופאאנד, ביזן קוטען פון דער ״באבו׳עקא״ יעקאטערינא ברע׳ע- קאװסקאיא און ד״ר ח״ב ז׳עיטאאװפקי קײן אמעריקע. נאײכצײטיק נײט דור- אין בוך דאם פערזענאעכע אעבן פון טהבי ־א באקענען טיר זיך צום ער׳עטן טאא אפ׳ער אין אונזער איטעראטור טיט דעכ ביז-נאר אינטערעסאנטן און העכסט-װיכטיקן האפיטא, װי אזוי דער ײדי׳עער אימיגראנט האט זיך אײננעארדנט א־; דער זייער-קאטפאיצירט־ער אטעריקאנער מםחר-װעאט, מיט א־דע נאנץ-אײגנארטיקע פ־רוננען און טעטאדן, װאם זענען אנטרי נ״עט ענאעך און ני׳עט באקאנט אין אײראפע װ־דעדאמאא א גאאעריע, ׳עוין םון נאד נ״ע פערפאנאז׳ען א־; פון א נאר נײער װעאט, אין װעאכער רער מהבר האט נענומע; א נאענטן אנטײא, אנהויבנדיק פון פעדאערײ (פריער איז ער אויך נעװען א צ־גאר;-טאכער, א ט׳עורר בײ א חזן, אן ארבעטער אויף זיננעדכ פאבריק. האט נענ־יט זעק, — או; האט געטוזמ צואיב א רײ אוט׳עטענרן א־בער־־ים; זײן ארבעטער-קאריערע, װעגן װעא- ײער ער האט אזוי געחאומט און אידעאאיזירט בײ זײן אנקומע; ק־־; אטעדיקען טיט ־עטוא-ברעטאעך — און דערנאך אאם אנענט פון נײ-טא׳עינעם, נענעראא-פארטרעטער פון פארזיכערונג, ׳טותף איז א טוך-נע׳עעפט, ריעא-עםטײט (באדן-נע־עעפטן), קאטפאניאן אי; א באבריק פון גערויכערטע פאײ׳ען און צום םוף — א כא וכא א־ן דער נרויכער אין רײכער פידטע מ. צעמערטאז־קאטפאניע. וװ דער טהבר איז אפנעװען איבער פערצן ־אר ביז א־צט פאענן מ־ר האבן אין אונזעד איטעראטור בא־ערײ- בונגען פון דעם אטעי־קאנער ײדײען ארבעטער-אעבן א־ן דער ׳עאפ- ס־סט־עב, אין נאדא-פאך, ׳עני־דער, פדעסער, היטא-טאכער א. א״— און פון אטער־קאנער ײדי׳ען ״האנדאם״-אעבן — אין דער פעדאערײ. אין ד י טעטוארן האבן טיר די בא׳ערײבוננ פון א ׳עטיק עכט; אטעריקאנעי ״ביזנעכ״-אעבן, — או; נאר א נ״פ זענען פאר אונז אזו־נע קאפיטאען, װ• די ״דערפארוננעז טיט ד״ט׳עע פאבריקאנטן או; ״האואפײאערס״ (הורטאװניקעס) פון פאײ׳ע-פראדוקטן״. ״דאם אעבן א•; פ־רונג פון די ״דעאיקאטעםן-םמארם״ (דעאיקאטעס;- קראטעזן און ז״עד טהות״; ״װ• די ני־ינע האב; זיך ארויפנעארבעט״ א א װ דעד צװ״טער באנד פון קאפעאאװם זברונות איז א װ־כטי- קער צו־עטײער־צו דער נע־עיכטע פון ײדי׳ע; אעבן אין אטעריקע זינט די אכציקער יארן, װי דער ער־עטעד באנד א־ז א קינפטאערי- ׳עער צונאב צום טיפער; באריעטיין דעכ אעבנפ־עטײגער פון ייד־׳ען אטאא א־ן דער א־טע. אײניקע קאפיטאעך פון קאפעאאװכ טעמואר;. דערהויפט פון ער־עט; באנ־ קען מען דדי־פט או־פנוצ; פאר כרעפטאטאט־עס אי; ד• ײדייעע יעואן, או; פון צװײטן באנד — פאד דער נעיעיכטע פון ־ער נײערער צייט טיט נדי־־כ אינטערעפ דארץ טע; א־צט דעדװארטן דאפ דער- יע־ינע; פון דריט; באנר זכרונות, װאפ זאא; ארוטנעטע; די צ״ט א־ז אטעריקע, זינט ד״ר הי־ם זיעיטאאװפקי איז געקוטען אהי; או; האט אר״ננעטראנ; א נ״עם ־עטראם א־דעען אין דעפ דארטיקן רא- ד־קאאן ײד־יע; אעב;. — ד• נעיעיכטע פון אעצטן רור פון פאר; װעאטקר־נ טיר װ־נט־־ען ־עם מחבר, עד זאא װאפ ניכער אנ־ערייבן דעם דאזיק; נײעם דריטן באנד פו־; זײנע זכרונות און דערטיט פאדענדיקן זײן טעטוארן-װערק, ײאס האט א גרויםן װערט הן אאם איטערא- ־י־עער או; הן אאפ נעיעיכטאעבער דאקוטענט.!"ס 442 און אט א־ז דער כך-הכא פון אערנען אין ד־ הדר־ם אװ ־־ע־בות. בײם עאטער פו; פ-ר ־אר האט טען ד־עם ק־נפטיק; טהבר אפנענעבן אין הדר און ב״ קנאפע ־צװעאף האט ער אים פאראא־;, ״איך קען ני־־עט רעדן פון ט־־נע הדר-־אר; א; ביטערקײט און טיפן צער. -- ־ערײבט ער - א־ך װונדער ז־ך עד-ה־ום, ײאכ נ־יעט-קוקנ- דיק, ײאפ זײ האבן קאאיעט׳עעט, נער־פן און נעבראכן די בעפטע כחות אונזערע, זענען דאך או־סנעװאקסן פון יענע דורות פ־א פ״נע, נעזונטע, יעטאיצע. ד־טענטענע ײדן. א נפ טן ה־עמיםי״ אין די ־״ע־בות א־ז געװעז נאך ערגער ט־ט נ״עט װײניקער צע־ און פי־ן װ־קאט פאנאנדער דער טהיר א ביאד פון די טנהגים אין די י־עיבות, אז כ־ג״ט רו-ך א ־כ־־דער פון באו־זן אר־־נקוק; הינטער דעם אנט- היאטן פארהאננ. כיא־ז קענטיק. אז דעם טהבר טוט ־עטאדק ,־ויי ראפ דאזיקע בייד, או; װע; ער ׳עיידערט די איכטיקערע זײט; ד־ ־עענערע כא־אקטעד; ־א־ן טיפן. ׳עטראאט אדויכ א באזונדערע איבע אין פײנקײט. אזו־ נ־־ט פארבײ ,־אכ אעב; פ־; טהבר א־ן יאירו־פק, סאוצק א־; ־עקאאװ פפיבאאאגייע-א־נטערעכאנט א־ז דער אריבערנאננ פון טחבר צו דער ה־עכאה דא האבן ט־ר װידער פא־ ז־ך א בהײט-נעטאאט־ ביאר פון נײע טענט׳ען א־; נ־־ע אידעען און צום — פון ״ױדא נא־עאטירפ הויז״ א־• ד־נאב־רנ. פ־ז אז אכיט־אירט-רוםיפיצ־רטער נאך די טערץ-פאנראטע; פיז 1881, פאראאזט דער טחבר ז״ז ה־־ם א־; אאנד או; צוזאמע; ט־ט דער נאנצער כװאא־ע פון דעי נרויכער ײדי־עע־ א־בערײאנדערוננ, װערט ע־ א־־בערגעטדאגן קײז אטער־קע. ם־הויבט זיך אן א ני־ער פער־אד נײע צײטן, ני־ע גע־עעע- ני־ען. אין װײט־יק או; ־ע־װײפ ײערט נעבוירן דאפ נײע ײדייעע אעבן א־ן נײעם אאנד א מעבטיקער צענטער א־ז או־פנעבויט נעװאר;. דער צװײטער באנד טעטואר;. או־ב דעי־ עד־עטער באנד גיט א קינפטאער־־ע ביאד פון א.־א- א־ק; אעבן און איז אויפנעהאאטן א־ן רויקע, טע־-עפ־־עע ט־ע־ע־ — איז יעוין דער צװײטער באנד פון דער נאענטכט־ער פארנאננענהײט טער פובאיצ־כט־־ע. ערטערװײז אפיאו פאאעטי״ע ו װאפ װאאט נע- ײען בעפער אויכצוטײדן צוא־ב דעפ כאראקטער פון בוך), אבער נייעט װײניקע־ אויפר־כטיק און א־נטערעכאנט מיר האבן דא באיערייבוננעז פון די עו״עטע יידי־עע עטינ- ראנטן-רײזעס. באנענעני׳ען טיט די טיפיאנערן אין אאנדאן. די אר- בעט פון די קאט־טעטן, ד־ ר־יזע איבערן ים. קעפא-נאדדן אין ד־ אכציקער ־אר;. ד־ פאר־ע־ידענע בא־עעפטיקוננען. די אאעראײ פי־נסות. דאס דעטאאטיקע יידי׳עע אעבן אין דעד אמעריקאנער פרא- ױינץ אין ־ע־ ..קאנטרי״, ־אכ נעזעא׳ע־אפטאעכע און פאדטײ-אעבן אין אטעי־־קע אין ־ענער צ־־ט, די עי״עטע ייד״עע צײט־ננען. די .־אד־קאי^ע אינטעאינענץ א באזינדע־כ גענוי ביאד באקוטען מיר פון ד׳ער אנארכיםטי- ־עעי ויא־ן כאצ־אאיכט״עער׳ בא־וענ־ננ, אין װע*יער דער מחבר איז נעווען טעטיק פיגײען פארביי. ־ו־ אטא^ אין דער אי׳ײער הײכ. ט־פז או־ נע׳עטאאטן, פון פאדט״-פ־דער דעדנער טוער אין פיז נרו־פן קאד-ק־עכי6 א־ן נעוואי^טיקער טא־עינער־ע וואכ האט אויכ- נעפא־עטט דעפ י־דייע-אטעריקאנייעז אעבנפ-׳עטיינער אײנ־קע פארטרעטן זענעז איײפ טט־ע גייענצנר ד־ פיגור פוז אנא־כ־פטי־עז פ־ר־ער אוז פײערד־קז רעדנער ־ א ה א ן ט א כ ט א־ז ־עאר־ אוז בויט אויפנע־עניטז. זי ניט א פוא־ באגרי־ז װעגז אט דעי־ טערקײירדיקעי פעי־זענאעבקײט, דעכ דײי״ען אנארב־כט-קאטוניכט ־* אײד׳ע^׳ע נע־עטאיײ פוז ייד״עז כאציאאז טיעורר דוד עדעא־עטאט איז בא־איטע־־זי־ט טיט פיא איבע אוז װי א אע- בעי־קע ־עטײט זי פאר אונז ט־ט איר נאנצז נ־עטה-אינהא^ט. איז רעכ ט־יא פון ביר נעפינעז ט־ר א סד טאמעריאא ײענל דער אטעייקאנע־ א־בעטער-בא־ועגוננ פוז טיטז ד• אכציקער ־אוץ איז ׳עפעט־עי דיעם יעטר״ט צױ״עז די אנארכיכטז אוז כאצ־אא- דיעטאקראט־ז. ד־ יום-כװװר-בע^׳ער ט־ט זייער קאטי יענז דער ריע- ^יגיע. ־י פיאפעכיאנעי״ע רא-י־ײנעז ארער װערקיגאפײז ױוניאניח, רי צײטינגעז . ײארהײיזי/ .,דארנניעטערזי/ ״ארבעטער-צײטינ:,׳ איז ״פיייע ארבעטער-יעײידעי• ר־ג*יע* דירײ אב. יזאהאן. כ• זאכיעטיזיז. ױשי* יאראנדעס. ט ב־־ץ, ־5ייאי טייעי־, מאיײס הילהױיר/ ד״י טעריכאז ד״ר זאאאמאיאױ.