Literarishe bleter · 1929-05-17 · 20 (17.5.1929) · p. Seite 386

ל'ם2ר$ר-שע ב?ססטר נןם. 19;262) 1ײם 386 7 כער אסקעסיזם פון פאוא—זיך אוניקערן צוס כיקור, צו דער ״אײגי- קער עסיק פון די העברעער״. אס אזוי סענהט זיך אואיהאן אויס סיט דער קריםטאעכערי— און ײד״ע-אסיסיאאטארי׳שער — װעאט. טוט הנאה ז״ן איניפעי• זײן קוראז׳ש און זײן כיאנען. און די קריםמאעכע װעאט — די פון אטעריקע יעדנפאאם—איז גאדני׳שט ברונז. אדרבא, פען צעק״ט ז״נע אפתן, פען דיםקוטירט טיט אים, מען דינגט זיך און — כוע; אויבט אים. אבער פיר, די ״דישע ײדן, די ״נאטיראעכע״, ני׳שט די חװר- בת׳שובהניקעס, פוזן דערבײ פרענך פון װעאכן ײדנטום,' אײננטאעך רעדט אודװינ אואיםאןץ צו װעאכן ײדנטום רופט ער די װעאט. דער ענטפער איז אױבנאױו>: דאפ ײדנמום פון נעכטן, דאם היסטא■ ר״שע, ני׳שט דאס הײנטיקע, דאם קעננװארטיק-רעאאע. אואיסא; זעט דעם ״ד, װי ער איז אין בוך, אין תנ״ך, אין תאפוד. רער הײנ- טיקער ״ד, דער פאדערנער, נייער, קעפפעריישער, פיט זײן קואטוד איטעראטור, האפנוננען און חאופות — רער איז פרעפד, פונקט אזו־ פרעפד, װ• דאס ״דנמום בכאא איז אים פרעפד נעװע;, אײדער ער האט פארעפנטאעכט זײן ער׳שט ״יידי׳ש״ װערק ״אפ סטרים״. םיאיז דאך פערר,װירדיק: א ״ד אן אםיפיאאטאר האט ז־ך צוריקגעקערט—אכער ער אױ אין ערנעץ ני׳שט אנגעקופען. צװ״ישן אונז איז ער אאץ א פרעפדער אין ״פיד ט׳שאנעא״ װ״זט אואיסאן ארויס אן אופנעהויערע באהאװנטקײט אין די עננאי׳שע, דײט׳שע. פראנצויזי׳שע איטעראטורן. נאר די ײדישע איטעראפור איז אים *חאוטין פרעפד, פונקט װי די יידיישע אידעען און אםפ־ראצ־עם פון אעבנדיקן-־שטרעבנדיקן ״דנטום זענעז אים אחאוטין אופבאקאנט אפ׳שר װאאט אואיםאן נעפונען א םינטעז צװי׳שן אאט-״דנ- טום און נײ-ײדנטום, װי ער נעפינט עם—װי א־ם װײזט זיך אויס- צװי׳ש׳ן העברעי׳שן אינהאאט און העאעני׳שער פארפ איז פאר אים אבעי װ• נעזאנט, דאם נײ-״די׳שע א ני׳שט-אנטפאעקט נעביט, און אויך דאס אאט-ײדי׳שע װײכט ער פון א י ב ע ר ז ע צ ו נ נ; זיצט אין פאריז אן אפעריקאני׳שער ״ד פון דײט׳שי׳שן אפ׳שטאם און ׳שרייבט עננאי׳שע ביכער װעגן ייריישער פיסיע, ײדיישער עטיק, און בםד- הכא אעבט ער א אעבן אין איבערזעצוננ און זײן רוץ צו דער װעאש איז דעריבער — תרנום, װארום ער האט ני׳שט הינטער זיך קײן פפ׳שותדיקז באדן, װו זיך פעסט אװעקצו׳שטעאן און ער האט ני׳שם ק״ן פפישותדיק נעצעאט, װוהין א״נצואאדן די פארבאאנדז׳שעט״ ײדן און נוים. דאס איז די נרעסטע טראנעדיע פון אודװיג אואיסאן. פון די יואיסאנם. אבער די דאזיקע מראנעדיע האט ער נאך ני׳שט דער- ישפירט... קאאפעראטיװ ״ביכערי, װארשע, נאלעװקי ״2 פארלאג ב. קלעעקין. װארשע פרידריך שיל־יער דראמעס ײדיש: םאלק הײלפערן װילהעלם טעל- פרײז 5 ײ• איבטריגע אוז ליבע . 6 . די ױבגפרוי פון ארלעאן . 6 . פעטיש, װאס לואיסאן כאפט, זענען ני׳שט ק׳ין פיזײשע, נאר פארא- אי־שע און ער דערזעט זיך פיטאפאא א פרעפדער אין א װעלט, װאס עד האט באטראכט, ווי זײן אײגענע, און נאך פרעפדער אין דער װעאט, װוהין ער געהערט אויט זיין באוט, או־ט זיין אפ׳שטאם. זײן בוך ״אפ-םטרים״ (״אנטקענן ׳שמדאם״) אנטפאעקט פאד דער װעאט די דאזיקע צעריםנק״ט זיינע, ז״נע ישװערע איבעראע- בעני׳שן אאם אינטעאעקטועאער י־ד צװיישן אינטעאעקטועאע נוים, זײנע אויפנעװעקטע פפקות און זײן ,באקערן״ זיך צו ד• א״גענע. ״אפ םטרים״ האט ארויכגערופן א ישטאיקן רוישם אין אפעדיקע און עם האט געהאט א ריזיקן דערפאאנ. דערנאך קופט אײן בוך נאכן אנדערן, װאם טראנן באוטנדיקע ישטיקער ״די׳שע נ׳שפה: ״איזראעא״, ״דהי אײאאנד װיטהין״ ן״דער אינזא פון אינעװײניק״) און איצט — ״פיד טישאנעא״ (״אין פיטז ־ם״). אין איצטיקן בוך פארענד־קט אואיסאן דאפ, װאם ער האט אנגעהויבן אין ״אפ סטרים״ דארט איז נעװען ״פריאינגס-דערײאבוננ״, דאם אויפכאפן זיך פון א ײד צװי׳שן פרעפדע; אין ״פיד טישאנעא״ — רײפקײט, סך-הכא, א טיך אריינאעבן זיך א־ן דע־י ״דיישער עטיק, א ברײטער ׳שװים אין ים-התאפוד, תנאים, אפוראים... קײנער — ׳שוין אפגערעדט פון א יידן — האט נאך ניישט אזוי אופ־ער׳שראקן געװארפן רער קריםטאעכער װעאט אין פנ־ם אר״ן אירע עװאות, אזוי הויך נעפאנט פון איר ה׳שבון און צו דער זעאביקער צײט פיט אזוי פיא איבע זי געװארנט אנטקענן אונטעד- גאננ און נערופן ז• באצײטנס זיך צו ראטעװען, װי דאם טוט אודװינ אואיםאן אין ז״ן ״פיד טיניאנעא״. זײן אעצט בוך ישוינט אויך נייש׳ט זײן א״גענעם געװעזענעם אאנער—דעם ײד״ש-אםיפייאטא- רי׳שן, ער רופט די פארבאאנדז׳שעטע ײדן צוריק אין יעקבם נעצע^טן, צו דער ײדיישער תורה, צו דער עטיק פון תאפוד; אהיז ־ופט ער אויך די קריםט;, װארום נאר דארט קאן זיך די פענטישהײט ראטע- װען פון דעם פעכאניזם, פון דער נ׳שפה-פארניכטנדיקער פאישינעריע אואיפאן װיא, אפת, ניישט באו־ז אינהאאט ער װיא אויך פארם און דערפאר זוכט ער א סינטעז צװי׳שן העאענױם און ״דנטום. דאם עו״שטע האט נענעבן פארם, אויסעראעכע ׳ש־ינק־יי־; דאם צײײג־ע ■— תוך א־ז תוכ;. ב״דע פוזן פיר האבן, כדי אונזער אעבן צו דערהויבן. אבער אואיםאן, דער נרויםער פאנער, א־ז פאריז א ״די־שער גזאן ער *שטראפט, אבער בא׳שטראפט ני׳שט ער פ׳ש־פפ. אבער פארפ״שפט ני״שט. , איר האנדאט, װי נעראטענע אבער ישאעב- טע קינדער״, זאגט ער צו דער קריסטאעבער װעאט, בעת ער רעדט װענן אירע פאחפות און ישהיטות און איר איצטיקן צונר״טן נ״ע פארד-פכישירים. ״אין צײכז פון צאם, אין ײעי׳כז קאנסטאנטיז האיז נעזיני׳,— זאנט אואיםאן צו די קריםטאעכע פעאקער,—האט איר באזינט די װעאט; אבער ראס ישאעכטם קענט איר ני׳שט באז־גז: קײן פרידן האט איר נ״ש־ט־ געוײנעז: ד• נע׳שיכטע פו־ ה־־םטנטום איז א ני-ז- ׳שיכטע פין פאחפות צװי׳שן סעקטעס און נאציעס. פוז גר״זאפקיײ־, ׳שנאה איז ׳שחיטה איר האט נעפארדעט אוז נעפאכט פלה״ות אין נאפעז פון קריסטופז און זײן קירך א־ר ײאאט זיך נייש׳ט דערװענט אזוי צו טון אין נאפען פון יעזום, דעם אערער פון דער ײרײשער טראדיציע״ װי טאאםטא• זעט די רעטוננ פון דער וועאט איז דער קריסט- אעכער פאראא, און נראה קײזעראיננ אין דער נײסטיקײט פון פיכ- טי׳שן אינדיע, אזוי זעט אודײינ אואיםאן דעם אײנציקן אויסנאננ פון אופפארפײדאעכז חוריז איז רער באהעפטונג צו דער אאט- ײדי׳שער פאראא, צו דער תאפודי׳שער עטיק, אין דער פיאאזאפיע פון די תנאים די קריסטן פוזן דורכז ריינעם קריפטנטום — דאה קריסטנטים, װ• יעזום האט עם געאערנט און נ״שט ״דער קרענקאע-