Literarishe bleter · 1929-05-10 · 19 (10.5.1929) · p. Seite 365

ןײם 365 9 ל םםר&רישם בלםםםר. נ*ם. 19 (262) ש. ניגער װעגן מ. הולנאקס אוז א. צײםלינס דואמעס ״יעהב פראנפ״ דזײסע קוילן? א. די ווײבער! זײ װעלן אײך *דריז אויפרועקן, זיי וועלן מזרין אװעקלאזן אײך און אײערע בערד מיט פײער״... ײדן זענען צו־רוחניותדיק, צו אסקעםי״ס געװארן. דאי* מען אריפררעקן זײ־ ער קערפער״ אנציבדן די תאדה איץ זײ, ארן דעי מקרבל ר ארי״צע, אן אלמער שבתי־צביניק און א מקורב צו פיאנקן, זאגצ צן זימנקען״ דעס לימװיהרן ישיבה־בחור, א מין תולמה מיימון, וואס האט זיך געלאזן אין דעי וועלמ אי־ײן זוכן עפעש, װײל אין דעי הייס, אין דעי י״םיבה, איז אים ענג געװאין: — ״ביסט :אך א יונגער מענטלןי', זאגט צו אים דער אלטער רי ארײצע, ״האכט זיך;עדאיפט מקריב זײן צו א פרויענצימעי. װאלכט זיך דעמאלט אפ׳טר א ביכי אפגעטיגובעט, א ביכי זעעוודיקער געוואין״ ער דערװײזט עס אים עי £י קבלה. פיאנק ל#זמ די קבלה ארן די הײליקע •כמרת פאי דעכ אלטן ־טבתי־צביניק. אלײן יעדט ער קלעיעיע דבורים. ״טאנצט?זלעפעי״. ־גײי: עי צו די חכידימ־ לעך, ״טאנצט *טמארקער! טאנצט איויס די בלאטע פרן די :•כמותי העי. ווארפט איאפ די קאפאטעס! טאנצט! א. אז. וו. אין צר דעכ יב י לײב מעדז״סיבאזיסער זאגט עי: ״וואס װיל איך׳ איר פיעגט, װאכ וויל איך, הא? איך װיי אנהויבז צוריק פון אנהזיב. עס איז;■*כטא קײן תורה. ניתוטא קײן רבנים. •**' לייב מעדז״סיבאזיטער קיניגט נײכט ארי־* ײדן״ ער, פראנק, איז דעי קעגיג. ער נעמט איאפ פרן ײדן דעכ יאך פון דעי תורה״ פון די מצװת. ער קערט זײ אום צוריק צר דעי עיד, צו דעי :אטור, צר דעם אינכטינקט־לעבן. דעינאך *דמדט עי אפ זײנע הםידיכ. אבעי אין *ןנהויב װיל עי זײ מאבן פאי געצנדינעי ני״טט פאי קריסטן. ״נקמהז״ *טײיט עי: ״ײדן װיין נקמה״. די בײנע• פון באגיאבענע דו־ רות *בײיען פון דעי עי־ד: ־־בנים האבן פאיגאכן אונזעי־ ביוט — צוגענימען בײ אונז די װעלט און געגעבן אנתוצאט דעם די תורה. ײדן קומען אן פון א*ע מדינות, זײ האבן קײן א־ט ני״צט אװ•* דער ערד.העי־* אינז!' *טײיען זיי צו מיר — דו קאנכט אומגײן מיט א זוװערד אין האנט, ןאיטי־ײי די •בנים פין אינזעי יעבן אין נעם אינז אײן צוײק די ויערמ״. די װעיט, די עידי״עע זועלט״ װיר יעקב פיאנק נײ קולבאקן יײ אהין צײטלין װיל עי די ג א ו ל ה, די נ־דמה אויכלײזונג אהין צײטלין מאכט פיאנקן פאי א מיכטיקעי ־ פאי א מיכטיקעי־ אריפן רינקן זייט. די גערריינלעבע מקרבליכ ררילן א דו *כברלו זבאי, עי — דריך טרמאה... ״צרין אין דעפ עי״טמן יילד זאגט ־ט־תי־צבי. ררעמעכ ■ג־אטן דע־ בעקו״ט לרפט איריס: ״אז מען קאן ני־כט מיט ײינײקט ־־ י איז מיט זינד1 אז מען קאן ניתוט אריסלײזן די מצװת — דאי־ג מען ניתוט די מצרות״. ארן פיאנק, ררעלבעי איז *ריט אה־־ן צייטײנען, *צבתי־צביכ א תלמיד, רופט אריכ: זאג:;כ װעג צרפ גרטן ג?ןט. ע- ארן די א־נוה היטן דעם ררעג ־ול) ארן מיכיחיכ — זײ האבן ני״צט געװוכט דאכ. גלײך האבן זײ געװא-ט צוס גוטן גײן. צופ ט י י ו ו ל מוז מען פ*יעי גײן, דעכ ג * ר י כ ן ביודעי פרן דעם מענטהו, און צרם טײװיכ געליבטעי־ — דע־י א־כה,,.... פיאנק, הײםט עס, *דטרעבט אויך צר גאט, אזוי װי דעי ־ע־צ״מ, •אר ער גײט צו איב אװף א קירמען, פאידײיטן ררעג. על גײט צו ליכצ דררך פינסטערני־ד. עי־כט צרכ בוה זעט עי אײן, אז ער איז רעג־ איז עגאנגען אר אריף אלע היםטאײידע דאטן) דעם בע־ד״ט. יענעי דאנקט איכ אין זאנט־ ״ררען דר מאבכט ניתוט אזרי פינכטעל, רראיט א*ך :••דצ געקאנט מאבן ליבטיק״. פאיט פיאנק אוי־* די טיעפ, װו ע־ •דטײט. א־ז זאגט: ״יא... עכ גײט עלגעץ... איך זע... פא־־ע־ד דאכ ייבטי, דץ.. מידאי• ־דוין ני־דש... י4יבטיק.,. דע־ גוטעי־ גאצ . ע־ גײט... עי איז פון •דדעב א פ־דוטער״, מען דאיף צו אים דולך הי #י גײט איײן... עי קומט.... ••י איז ניידט קיין באהאיטענעי א. אז .**. קוליאק האט פיאנקכ פייאזאפיע פאיאײנפאבט. פא־ע־־די־דט אבעי צײטרין האט זי פאיװיקרט אין כודות ־־״ אין די כודרת פון קביה יעדעי האט געזען זײן העלד מיט ז י י נע אויגן. קולבאק — מיט די אויגן פון ״פ־דוטקײט״, אהרן צײציין — מיט מיכטי־דע אײגן קולבאקכ פיאגק איז דער אפ>)מעאז פרן זײנע ״ײדן פיאכטע ײדן װי די *דטיקעי ערד״: דער פיאנק פון אהין צײטלינכ דיאמע איז אײנע פון די װיזיעם, װעלבע מיר געפיגען אין צײטלינכ ״ב־טטױן״ און ״יום־ז דילי רינה,,. אין נױ־יארקער ״טאג״ האם שי ניגעי פארעפנםלעכט אן ארטיקל װעגן די צװײ דראמעס ״יעקב פראנק״ פון מ*דה קול־ באק און אהרן צײםלין, ,יןעלבע זענען לעצטנכ דער־דינען אין פארלאג ב. קלעצקין. מיר ברעכגען א גרעסערז אויסצדג פון דעם ארטיקל: יעקב סראנק איז אװעק פון דער ײדי״דער מחנה. ער איז אוועק ־ און מיאוס אװעק — אינאײנעם םיפ זײן גאנצער סעקמע — די פראנקיסמן. אנער ער איז געבליבן אין דער ײדישער געשיבטע פון דעם איצשיקן יארהונדעדם. ער איז געבריבן, װי א טומאה־רינג, וויזס ליגט צװישן דעם, װאס איז געװען פאר אים, און דעם. וואכ איז נאך אים געקומען. פאר אים איז געווען די שבתי־צבי באוועגונג, נאך אים — הסידות און השכלה. די פראנקיססישע סעקטע האט אין זיך געהאט עפעס פון די אלע דרײ שטרעמונגען. זי האט ארײנגענומען אין זיך און אפגעווישט די לעצטע שפורן פון די שבתײצביניקעס: זי איז גע־ ווען אן אנתויב. אן אנזאגער פון יענעי גרויסער אומױיקײט, פון יענער העזהדיקער גרייטקײמ צו לאון זיך אוי״ נײע װעגן. װעלבע האט זיך שפעטער אנטפרעקט אין דעם חסידישן גלויבן פין איין זײט, און דער מענטשרבע'־*״ אפיקורסות — פון דער אידערער. דער פי־אנקיזם איז ארײן פאי זיך געװען נישט מער װי א פאר־ איבערגײענדיקער היסטארישעי• אדעה (און דאס איז גישט בדויז א װארטשפיל) היסטערישער עפיזאד. ער איז איעיר װיבעיק װי א נאנ־ װײעניש און א סימפטאם פון יענע סעכטיקע שטורעמס, װערבע האבן צעטיײסיט און אויפגעױדערט די ײדישע ווערט עיב און אין כיח אבצענטן יארהונדערט. עי־ איז װיבטיק דערסים, װאס ארים אים האבן זיך גרופירט די רעצשע נאבלויפערס פון שבתי צבי און די ערשטע פאר־ ־ויפערכ פון הסידות און השברה. אין אט דעי היסטארישער םערספעקםױו האבן אים אוגז געװיזן — יעדער אויף זײן שטײגער — די צװײ ױנגע יידישע דיב־ טער, ס שה ק ו ל בא ק און אהרן צ ײ טר י ן. װער און װאכ איז געװען פי־אנק פערזענרעך׳ װאכ האט זיך געטין אין זיין עראטאמאניש־מיסטיש־אװאנםוריכטײגער נשסה? װאכ זענען געװען די רײן־פסיבישע איבערלעבונגען פון אט דעם פארשן משית און אמתן משומד, פון אט דעם פירער און פארפירער׳.' האט זיך אין אים איײן אפגעשפידט א דיאכע׳' אויב יא״ װאב פאר אינדױוידועל־ פביבאיאגישן אינהאיט האט זי געהאט׳' און װאב איז געװען — א ט־אגעדיע אדער א קאסעדיע? די ראזיקע פראגן װערן נישט פארענטפעיט אין קיי״ער פון די צװײ דיאמאטישע שאפונגען. זײ ווערן במעט נישט געשטערט. כײ קול־ :אק, כײ צײטלין גיבן זיך אפ מיט די אידעען און די האנדױנגען פון יעקב פיאנק, נישט סיט זײן אינעװײניקסשן געפירכ־לעבן. עכ דאי עישט קוסען א פכיבא־אג און געבן אונז א ״פכיבא־אנאליםישן״ אדעי א; אנדערן עכטפעי אייף די ־עטענישן אזן כודזת פון פיאכקכ נשסה. קורנאק און צײטלין האבן געזוכט, װי געזאגט, אויפצודעקן די :שמה פון פראנקיזם, נישט פין פיאנקן. דעי־ פי-אנקיזם אנטפלעקט זיך פאר אונז אין בײדע דראםעכ, ווי א בונט, װי א מי־ידה קעגן דעי אלםעי קא^םער און ששרענגער רבנישער ײדישקײט אבעי פון װאנען האט ער זיך געגומען, פון װאכ פאי אן אויפגעירויזםע קװארן איז ער געקומען, אם דער רעװארםץ אןי•* דעי פ־אגע גים יעדער פון די צװײ דיכםער זײן אײגענעם ענםפעי־. קולבאק זאגט, אז די איינפאבע, עלעמענטארע רעינכ־אינכטינקטן תאבן זיך אויפגעבאפט און גישט געווארט מער פאלגן דעכ שולחן־עױך. צײטלין דעקט אויף העבערע׳ מיסטיש־קאבאייכטישע, מאטיװן. אין קוריאקס דראמען הערן מיר, װי פיאגק ז*גט צו ישיאלטשיקן, דעכ קומענדיקן בעש״ט (״אין ייידע דראמעס װארט דער בעש״ט. ביז עכ װעט אויסברעכעז דער פײעי פיז פיאגקיזס, װעכ עי־ אנטפלעקז זיין ליכטו: — ״נײן, ישרארטשיק, די װארטסט דא אויף עפעס. זיצכט זיך אײנגעװיקרט אינב טיזליק, ױיכעיסט די לױלקע און די װארטבט..״ דו ה*סט עפעס אויף די ליפן און װילסט עס נישט אױיס־ זאגן. זעסם, ײדן דארן, מריקענען, ווי די לולבים. עכ לעכצט די :שמה. נישםא םים װאס צו אםעמען. מען דאךס אראפגיםן אויף אדעמען א רעגן. ניין׳ ײדן, איר װילם גישמ, עס זאל אײך אזוי א שםוים דורנשווענקען י־ כײנדלעך? מען װעם אײך אונטערציגדן, אוגםערצינדן אזוי, אז איר ז?זלמ שפרינגען װי אויף הײםע קוילן. איר װילט נישם שפײנגען אוײ*