Literarishe bleter · 1929-05-10 · 19 (10.5.1929) · p. Seite 355

/ייע 355 בל;11/01 נזם. 19 (25.2) נ ח ם ן ס ײ ז ר ל דאם נײע וועדה פון פדץ מאדהיש פדק ס^רקײס — דוריאויס, דור זזײן, מלזכה פ$ר?ז)נ פון אזקר#,נז1. 1919. 392 /. קו״ט נזארקייב װי כזיע א פאיעיק; ביעזר־עדי־כד פאר איזעל,- נײענריקע. ער איז נרייט בייע א חוזק־באצױננ זיך אפצופארטיקז בײס דער ארטער ײערע, דיט ר■ ערעע־ע ייר;. אבעײ אי; נאנג פו; רי געיעעעני׳ט; וזעדט דער רײכטער קאכזיזב פארװאנדרע ײי• א־ב א־; ערגםט; כזראגיזב. אזא כזי; פארװאנרר־ננ קוכיבי פאר א■; ײוך ב־ר טאר. דער װוירױננער־צער טא; נײט אד־בע־אי; א ־עט־ר;, רירנ־ ד־ק; געװײ;. עס ־עטיק; טרערן דעב דיכטער עד קאײט זיך קויב א״;, ע־ זאר ני־טט אויסײרעכ; א־; א נעיאטער און דאס זערבע אוי־ א פארקערט; אופ;, א־ז אסטטאר יײ כ־ארק־־ע;, ײעד״ ער ־עירדערט ד־ ױנגע ער װיר זײ ארויסיצטערן א■; א הער; ריכט, ער װיר פאר זײ פרעכמ; קדענץ, אײער זיי קוטען ארו־ס טטויסט־טע, ני׳עטיקע, קרײנרעכע. און אזוי טי־ע; זיך א■; בוך א; או־פהער אט די צווײ ערעטענט; פו; הוטאר או; מראניזס, חוזק אוי ערנסט. און װאם נאך׳■ די ארטע ײערט. ד־ איטע פאר־עו־נע; זענע; רא נעיכ־ירדערט קראר, רעריעײ. ט־ר זעע; זײ, פאײ־טטײע; זײ, זי־ ײער; אונז נאענט, װי נאענט זײ זענע; נעװארן (אפיסר נ־־סט נע־ װע;;) פאר דעס קינסט־רעך די נײע װערט, די נ״ע פאד־סוינע; זע- נע; בײ טארק״ע; צעטוטרט, פארנעפרט. טארקייט באטיט זיך זײ אדורכפ־ר; פאר אונז, אבער ני־סט ארעטאר נעראט עם איב. ער פי־ובט צוגײן צו זײ פון אײן זײט או; םון א צװײטעך ער בא־ נוצט דערכײ װערטער א.ײײ װערטעך און אויך מריצה א פך, און עס קוטט אײער ארץ נייעט ארויס רעבעדיק. און דער בעםטער בא- ,ױייז — דער הויפט־הערד עזרא. עזרא איז דער פאריסטייער פון דעס נײעס חך ער איז די בריק, װאם דאר־ פירן פונס אטאר צוב ה״נט, פון ׳כ־טעמי אי; ־סטאט, פון פארנריװעחננ צוס אויפײרויז. ׳סוין אויױ דעב ער׳טטן ביעטר פירט א־ס טארקי׳ס ארויס װי א קעננזאץ צו זײ; פאטער טענדר טירנעך עזדא איז דער נערערנטער זו;, ער ׳סטודירט אין ־עטאט, ער איז דער סטודענט, װאם דארף אדיינטראגן אין ראטאן דאס נ״ע, ברויזנדיקע, ער איז דער רע- ײאאוציאנעך ער ׳נזטעקט אן די עטרעכע ׳טטעטרדיקע ױננערײט מיט פראטעפט און טיט די נ״ע סאציאריסטישע נעראנקע;, ער ברעננט ־ספעטעך װי א יענענדאד״סער הערך די ני־ע טחנות טיט די נײע נעזאנגע;. אבער טיט דעב ארעס איז אט דער עזרא װי פאחויקרט אין נוטע דיכטער״סע כװנות, אײעד דאך איז ער ני׳סט איננאנצן קיין ײעבעדיקער טענט׳ע, װי רהיפוך, די ארע דער׳טרא־ גענע טאטעס און טאטעס פון יכ״טעטך װאס טארקייט ברעננט אי־וים. און אזוי אויך א־ז עפ ב״ טארק״ע; טיטן ־עטעטר או; ׳טטאט. דאס יעטעטר קאן ער אויסנעבונד;. עד ניט עס פאר אונז ארינינער, פארטיפט, עם א־ז דא א ־ספע פון ארינינערע בירדער און ׳שירדע־ חנגע;, רירנדיקע םיטואציעם, טרעפרעכע סצענקעס; ד• ׳עטאט אבער אױ ײי א קאראטבוך אויסעי־רעכע ׳סר״עװדיקע כארב;, צע־ טוטאטע ביאדער־כאדאקטעריסטיקעס אפמטאא ״ער פובר־ציםמ־ק, ײי ד־כטוננ. ד• איע פאסירוננע;, נע־עעענ״ע; אי; ־כ׳טעטא קוטען ביי טארק״טן ארויס רעבעדיק, נאטיררעך ארנאני׳ס. זײ װיקרען ז־ך פא- נאנדער בהדרנה, ז״ ׳טרעפן-טיט או; ־עיעפן-אר״; די ארטיקע כו- חות און קנעט־; או־פ פון דעס ארפ׳יק; ׳סט״גער־רייס עפעס נייע טיני פינורן טיט זײער גאנצ; אײננאי־ט א״ נאױוק״ט. אין ׳סטאט אבער איז עם װי א ײיכעך א דריי, א נעײירבך און ־טוין א; אוים- טויך פון נײס, אוטנעריכטס. אין ־כ־טעטר איז טארק״ס בײ זיך אין רערהייס, אין ־סט׳אט בראנדזשעט ער א־בער די פרעטדע גאם;. און טיט איס — אויך זיינע טענטיס;. אין יטטעטר ־סאפט זיך דאפ רעבן פון ויך טיט א״נענע כוהות, טיט א״נענע אנ־עטרעננונגע;, אויך דאם אויסערע נעטט עם אויף אייך אייגענעס ׳טטײנעך אין ׳עטאט רויפ; א; אויםעררעכע, פרעטדע יעטראטע; און גיבן א פארפרײץ. און טער גארנ״טטן אזוי אױ עפ איבער; נאנצן בוך דער רעועי' צוזאמען מיטן דיכטער רעבן־אפ אין זײן ־שטעטי- א נ״ נרױס בוך פון פרץ טארק״צ, און א■; פראזע א פאר- טעפט צו נעב; חרות. דורות, װאס גייען אװעק, או; דוחת, װאס קו־ טע;. און דער פאן — די רעצטע עטרעכע ־או• פאר דעד טיחטה, טיהטה און רעװארוציע־יאר;, בירנער־קרינ. רכתחירה איז פאר אונז א קר״; ״ד״ע ׳סטעטך װי ארע ײדיעע ׳טטעטרעך פון אוקראינע. און א װענ פון 12 ײיארסט, װעיכער ציט זיך פון יכ־טעטר צוס בא;, װאפ פארבינדט עס טיט א; אוטבאקאנטער נרו־סער װערט. רעבט זיך דאס יעסעטר בײס זײן רעבן, בײס זײן ׳טטייגער, בייט זיץ יחיס דער יחוס, װאם האס ׳עוין אויפן בית-עילכײן א יאננע קײס פון רורות. מענדל טימער, א ײד א שטיק כיעלןיער, א •ע$טן, װאס טראנט זיך איבער; ׳סטעטר, איבער דעס 12 װיארםטיקן װעג, און א־ן ־טוי ער רעבט טיט די באגריפ;, נעדאנקע; או; נרויב; פון ז־י; טאט;, ז״רן און ערטער-זייד;. אויםעררעך קאן טען טי־נע;, אז ארץ איז רו־ק, און עם ײעט ז־ך נאך אזוי ציען און ציע; נאך דורות, װי דורות ביז איצט. אבער עפעס איז ׳עוי; אי; רופט ני־סט רו־ק. עס איז א שטירקיימ פאר א ׳כ־טורס. אזוי נעטט טארק״ט אויף דאפ ׳סטעטי צ״כנס אוטרויקע פון איע ז״טן. חיטער יסטעח או־פ; ׳טטעטר׳טן הימך װאס ׳טרעקט, װאס זאנט א; ־טרעכטפ. און ארוס יטטעטר די בוינע, דאם ׳טחט-הויז, װאפ איז אדורכגעזאפט טיט ברוט, טיט נסיסה־כאדכרע;, טיט איטה פאד; טויט. און נאדר דער מ׳טונענעך דער נעײעוענער ׳טוחט, װאס פון ז״נע רעפצ; רייס; זיך אחיס ײירדע, ט׳טוגענע, נבואה׳טע רייך װערכע ׳טרעק;, װא־ רענען און זאנן אן א טוראדיקע צײט, װאם קוטט אן. און דעדביי דער הינט-־טרענעך װאפ רויערט טיט ׳טנאה, טיט אכזרױת ביים ׳טטעטך און רסוף — רי ״דענעם, די פעדער-פריקערינם, װאפ זיצן װי ׳טװארצע קראע;..., — דאם ארץ איז דער טוראדיק־װאונדיקער פאן פון דעס ׳טטעטך הארט פאר דעס טרהטה־אויםבחך און נרייך װערט א ײירדער נעװירבר טיט אוטפאר׳טטענדרעכע פאםירונגע;. װערט־קרינ, טאביריזאציע, פראנט, ברכיריס אויף יידן, פארשיקוננע;, ײירדער נעט״ט פון ברוט, טרחטה-טיטאד און טריהטה־ פארדינסטרעך קינםטרעכע טוט־ס, כדי צו באפרייען זיך פון טי־ ריטעך און ׳טוין רי םדרה הײטראזע, װאס װערן נעטריבן פון ז״ערע י׳טובים ערנעץ איבער רוםי׳טע םטעפעס. און אט קוטט רעװאריציע, װאס ברעכט אויס אזוי אוטגעריכט און אזוי אוטפאר׳טטענדרעך םאר די ארע מענט׳טן, װי טיט א פאר יאד צוריק — די װערט- טרחמה. און אט פרעכט זיך א״ן אי; יעס נייעס רעבנם-געװעב דער בירנער־קריג, װאס פארטיאיקט, טאכמ חרוב או; ברעננט אוס רעבנם, הײזעך דאם יטטעטך ביז דאם צעפייניקטע, חרובע, צע־ ׳טראקענע און נע׳טענדעטע ״טטעטר װערט רםוף אויפנעװעקט טיט א נײעס געזאננ. און אזוי אויך ״דער ארטער פאריירוטטער װענ, װאם איז יארהונדערט; אפנע׳טראפן טיטן פניס אראפ, - אט דער ארטער װעג טיט אייננעקריצטע פאם; םון רעדעך ײי א״ננע־טני- טענע פאם; פון רצועות, װאם רעדער האב; אויף א־ס טאנ גאך טאג נעװיקרט, — אט דער איטער װעג האט זיך אויפנעײעקט םונס גע׳טרײ און איז אײעק מיט די צװערף װערסטאװע נעיטטר״פ־ טע םחפעם, װי טיט צװערף ׳טריהיס״, — אויך אט רער ײענ האט געװארט אויף רי אוטבאקאנטע נייע נעסט, ײאם האב; ויך צו איס געטראנ;.... או; עם דארף זיך עריטט אנהויב; א נ״ער דוך רער דור־איין. און דאם וועט מםתטא זיין דער אינהארט םון דעס צײייט; בוך װאם פרץ טארקייט רארף נעבן נאך דעם איצטיק;. רור-אוים, דור־איי;. דער חר־אוים איז רא, דער דור־איי; דארף ערשט נענעבן װעח... און פון די צװײ װעאטן, םון דער ארטער און נ״עך ניט זיך פי־ץ טארקי׳טן פיר טער א״ן נראד די ארטע, אטאריקע. און פון רי דורות — האט טארקי׳ט־ טער פארשטענדעני׳ט, מער אינטים־הארציקע באצױננ, מער או־פריכמיקע ־טטריכן פאד דעם פריערדיק;, אװעקנ״ענדיקן דוך ײי םאר דעס איצטיק;, קומענריקן. און דאס קוטט םאר אפטטאר װי קעגן דעם בסירושן וױק און באװוםטזײן םון דעם דיכטעך םון אנהויב אן