Literarishe bleter · 1929-05-10 · 19 (10.5.1929) · p. Seite 354

?'סזזר^רישס 3לס1£ר ע?£. 19 (162) אזא פארייניקוגנ קען :אך דערצו?״כטער און :זיצדער דאכן די צעמיילטק״ט און אפנעזונדערטקייס; אויף אנדערע נעבימ;. דער ער׳טטער ארויסטריט פון דער קולטור-נעזעייעאפט האט ארויםגערופן רעם װארעטםטן אפרוף אוניעטום, אוזוץ אין יענע ער־ טער, װו אזא ארבעט איז טריף צוליב דער קאנםטימוציע, הנם סיהארץ ציט דערצו. אוטעטום װו עס יעבט װעיכער-סיאיז ני׳טט נעזעי׳טאפטלעכע נרופע האט דער ענין ״קולטור-געזעי׳סאפט״ ארויםנערופן נ״ע פר״ד און נייע דערניוטיקוננ; און דארט װו ם־זיצמ זיך ערנעץ אין א פארװארפן װינקר א יחיד, נאר זיין האדץ און כױח צימ צום ײדייסן כיי אויך דארט האבן ד• נ״ע װערטער אר״ננע- װארפן א נייעם ׳כ״ן, א ניי ליכט. פון די נרעסטע ״דישע צענטערן איז דאך 9..^ערעדט: אין רי צענטערן, נױ-יארק, ־טיקאגא, טאראנטא, טאנטרעאי, דעטראיטא א א. װ״ װו ארנעט״נע ״די׳עע קורטור-ארבעט װערט םיי װי אנ- געפירט, נאר צעטיירט און צעברעקרט, האט דער נעדאנק פון אן ארנעטיינער קויטוד-נעזעישאפט, װאם זאר חטיטירירן, קאארדי- נירן און טיירװייז קאנטרארירן די פאר׳ט״דענע טעטיקייט;, ארוים- גערופן אטתע פרייד און גרויםע האפענוננען. און די פר״ד איז נרוים, טחטת נאך די ארע צעשפאיטערוננען און חרבנות, ײאם די נייע צייט האט ארייננעבראכט אומעטום און אין א ׳טטארקערער טאם אין דער ײדי׳צער גאפ, איז דאך נאנץ נע- בליבן און יטטארק נעבליבן דער רראננ זיך קולטווער צוזטענצו• האלט; און צוזאמענצוארבעטן. און די האפענונג איז גרוים, װײד א דאנק דער קורטור-נעזער׳טאפט װעט אפ׳שר ענלעך נעריונען ארוים■ צוברענגען אין דרויםן די ריזיקע קורטור-כוחות, װאם רינן באהארטן אין דעם פיר-טיריאנענדיקן יידי־טן י׳םוב אין אטעריקע. די יידישע קורטור-נעזעמזאפם• אין אמעריקע האט אויף זיך נענוטען נרויםע און ריזיקע התח״בתן. קודם-כר: די מימנקידער זאלן וייער נאנצע אויפטערקואטקײט שענקען יער אײגענעזי ט׳שפחה, זיך אריין. רעדן ״די׳ש אין הויז און איבעראל; קויפן דאם ״ד״טע בוך; באזוכן דאס בעםערע ״די׳שע טעאטער; פייערן פאר- ׳שידענע ױפ-טוב־ם אין הויז און אין דעם צװיינ, וװ טיאיז א נייט- גריד; שיקן די קינדער אין איינער פון די טאדערנע ײדישע ׳שורן; זען, אז אין די פארש״דענע ארגאניזאציי׳פ זאלן די ביכער געפירט װערן אויף יידיש. והשנית, האט די קורטײ-נעזעירטאפט זיך אוני-״נרנענומען ארויםצונעבן אן א״נענע װאכנשריפט, דורך זוערכער םיזאל זיך ספעציער הערן דאפ נ״ע ײדישע װארמ און װאם זאל דינען, װי דער ארנא, פון אלץ, װאס איז נײ און לעבעדיק אין דער יירישער קולטור; זי האט אויך צװי׳םן אירע אויפנאבן צוזאטענצושטערן א נאציאנארע יירי׳טע ביבריאטעק,- אנהייבן זאטלען א יידישן ארכיײ; קאארדינירן ד- ארבעט אויפן שור־נעביט; זאמלע; טאטעריארן פאר א יידי׳שן טוז״ און א נאנצע ריי אנדערע אונטערנעטוננען, װאם דארפן פין א״ן זייט צונויפזאמרען דאם שוין געשאפענע, באזונ- דערם אין אםעריקע, און דערעיקר ארויםרופן נייע טעטיקייטן און נ״ע ׳עאפוננען אויפן פעלד פון דער ארנעט״נער װעקטרעכער ײדי- ׳שער קורטור די אויפגאבן זענען ריזיק גרױם און אפט שרעקן זיי אביםל אפ. װיסנדיק אבער, אז צו דער ארבעט האבן זיך נענופען די בעסטע ײדי׳שע קורטור-טוער און קירטור-׳שאפער, צװי׳שן זײ: ד״ר חיים ז־שימראװםקי, ׳ש ניגער, ה. ריױויק, ד״ר ערםבערנ, טנחם, ל. רעה- דער, ד״ר י. א. יאפע, י. ל. כהן, — װערט דער נרויבן ׳שטארק און ־שטארקער, אז דאםמאר װעט דער ײדי׳ש-װערטרעכער םביבה אין אטעריקע נערינגען אװעקצו׳שטעק אן א־נםטיטוציע, ײאם םיײעט טיט דער ציימ קענען אנרופן ״די יידי׳שע קורטור-טרוכהי• א י ן א ם ע ר י ק ע. זײס 354_ קירטזרעין רעב;, קענען ז״ זיך אויף דעם פונקט פאר״ניקן און אזוי- ארום פאר׳שטארקן די םענרעכקײטן פון דורכפירן אזא פראנראם. כדי צו ישאפן אזא טין פארייניקוננ פון אלע כוחות אויפן נע- ביט פון ״די׳שער קורטור-טעטיקײט א׳ז א׳ן אםער־קע געבוירן גע- װארן ד• ״ײדי׳שע קורטור-נעזער׳שאפט״. די איצטיקע קורמוד-געזער׳שאפט איז אנדער׳ש פון ארע אנ- רערע ענרעכע קערפער״שאפפ;, ויאם האבן געהאט א -,ורץ רעבן אין אטעריקע דערפיט, װאכ ז• האמ אננעהויבן איר ארבעט ז״עד ישטיר און זײער באישי׳ד;. אין א׳רע אויפרופן און;ו ף א־רע ער׳שטע פארזאטרוננען האט טען נ־׳שט געהערט דאס װארט, אז טיט א״ן קנאק װעי־ט ארץ געראטעװעט און אויפנעבויט. ביהאט געפערט די גאנצע אטאליקע פאטפע און רעקלאטע און אנ׳שטאט דעם האט טען געהערט ר״ד װאפ האבן רבתחילה געקרוננען קר״נ׳שטעט׳רדיק, אבער נאך א קורצן ישוב-הרעת האט טען איינגעזען, אז נאר אויף אזעלכע אופנים קען עפעס בא׳שאפן װער;, אז אנה יבן םוז טען אזויי דער רױל פון דער ײדישעי קורטור-געזערישאפט איז נעײע;: ני׳שט ״ריישע קורטור פארדערנאכ, ני׳שט קולטור פאר די פטא- טיסט׳קער און ארטיקרען-ישר״בעד, נאר קורט.ר פארן ה ו י ז: פארן טאטן, פא־ דער טאטע. פאר רער פאטיריע. אויב ״ד״ש איז טייער,; ארף טען דערפיט ני׳שט דעםאנםטרירן, נאר רי ישפראך דארף רעבן א־ן הויז. אויב דאס ״די׳שע בוך איז ײיכטיק, דארף ראם װערן אן ענין ני׳שט פון פראטאני׳שער ריבע, נאר טידארף עפ אר־ינ- פירן אין הויז אר״ן, אין קלוב אריין און דאם ר״ענען. אויב אן אר- געטיין קורטורער־צוזאטענרעבן איז נויטיק, רארף דאפ בא־שאפן װערן נ־׳שט דורך ריזיקע טאסן-פארזאטרונגע;, נאר אין קריינע קרייז;, א־ן אינטיטע װינקלען פון די אלע, װאם װוינען ב׳שכנות׳ כרי סיזאר דערביי הערשן װייניקער דעטאנפטראציע פון דער בינע און םע־ אינטיםע קורטורערע פארבונדגקייט צװי־ש׳ן עירם, טער ט׳שפחה-געפיר. הגם אין דעם פראנראם פון דער ״די׳שער קירטור-נעזער׳שאפט קזםען אריין אזעלבע װיכטיקע פונקטן, װי: טעאטעד, פארראנ, ציי- טוננ, םוזייע;, ארכױון א א װ״ װערן אבער דעו־עיקר אקצענטירט די טער-בא׳ש״דענע, אבער אין תוך די סאטע-װיכטיקםטע פונקט;, דה*ינו: יידי׳ש׳ אין הויז, דאכ ״די׳שע בוך, די ״די״שע ׳שור, דער ענגער קורטור-קר״ז, דער װם-טוב און ענלעכע, און הגם אםעריקע איז נישט צוגעוװינט צו אזא טין צוגאננ צו א נייער מעטיקייט אויף דער יידי׳שער נאס האבן כטעט ארע פאראינטערע־םירטע נמיך אייננע- זע;, אז נאר אזויערנאך קאן טען באטת בא״שאפן א קורטור-פאר״- ניקוננ, נאר אזויאײם קען א קורטור-נעזערשאפט האבן א האפט;. א נרונט. און נראד איצט איז אין אםעריקע א ׳שעת-הכו׳שר פאר אזא ארבעט: רער עולם הויבט זיך איינציקײײז אן אויםצוט״שוכן פון דעם רינקן-רעכטן געטוטר און פון דעם געטויזעכמפ או, חורב;, ײאפ דער קאנפליקט האט אר״נגעבראכט אין יידי׳שן לעבן או; הויבט אן צו ײכן אן ארט, ײו ני״שט אלע רעבנכ-באנריפן װערן גע- טאםטן ט־טן טערטאטעטער פון רעװארוצ־אנערער צעהיצטקײט. ארער רעװארוציאנערער אפנעקירטק״ט א סך פון די, װאפ זענען טיט יארן צוריק מיטנעריסן געװארן אין דעם קאטף צו פארכאפן די גאנצע טאכט אויף דער ײדי׳טער נאם, זענען ״שרעקלעך אנטויישט און פארביטערט געװארן, טחטת אין קאםף צו פארכאפן איז אלץ חדוב וטוחרב געװאח. סיאיז ״שוין באלד ני״שט נעבריבן ײאם צו קענען פארכאפן. סיה־יםט ני׳שט, או די יידישע קורטור-געזערשאפט׳ נוצט אויפ די אנגעײייטיקטע לאנע אויף דער ״דישער גאס, פארקערם: די נע- זעיישאפט װייזט אן, אז ני׳שט געקוקמ אויף די א?ע צע״שפריטערט- ק״טן זענען פאראן א סך טאטענטן, ײאס פארייניקן אלע און אז