Literarishe bleter · 1929-04-24 · 17-18 (24.4.1929) · p. Seite 332

2?'סערארדשע ביזעס&ר 013. 18—17 (1—260) ,זײס 332? שפעטער װערט אי] בריײ פון י־ ל. פרץ צו ש. אנ-סקי. ײעאכן ״יר ברענגען װײטער, נערעדט ײעגן דער איבערזעצונג ם; דער ״נאר- דענער קײט״. אין זײן ברױו פיז 13 טערץ 1911 שרײבט דינעזאן צו אנםקין. ״פרץ האט אויף פסח באשטיטמ צו פארן רק״ק פעטערבורנ. און איר ײעט זיך זעען טיט אים, װי עם פארשטײט זיך און אױפט$נען יײ אים. זאאט איר, א פ<ור צענדריק הארציקע קוש;, ײערכע איך װעצ אים געבן אײך איבערצונעבן״ ײעגן דער דאזיקעד רײזע שרײבט פרץ אר״ן אין זײנע ברױו, ײאס טיר ברענגען ײײטער ח. זועגן פרצעם רײזע קײן פעםערבןרב אי/ יז$ד 1911 כדי אויםצוארבעטן דעם גענויען פיאן פון דער היסטאריש- עטנאגראפ־׳טער עקסעפדיציע, װאם אנ-םקי האט ארגאניזירט, האט ער באיםראםן, אײדער די עקםפעדיציע ײעט צוטרעמן צו דער ארבעט, צונויפרופן א באראטוננ אין פעטערבורג אויה חו״ט פםח דעפ 21—22 טערץ 1012. א גענויער בריײ װענן דעם דאטירט דעם 20 פעברואר 1912 פון א נ - ס ק י; צו ח נ ב י א ל י ק ן נעפינט זיך אין אנ-םקי-ארכױו. אין דעם בריײ ׳טרײבט אנ-םקי: ״איך ײאאט זײער ײערן אינראדן פרצן און דינעזאנע;. נאר דאס איז אוטםעגרעך. דאן װעט זיך אנהויבן א ״נרויסער ברוגז״ פון די איבעריקע?יטע- ראט;, פארנואם זײ ני׳טט אײנגעראדן. דרום האבן.טיר באשטיטט, אז קײן ״ריטעראטן״. אין ארעם פאר װארט איך ײערן װיפן אײער טײנונג ײענן דעם און װעטען רעכנט איר פאר נויטיק נאך אײנצו- ראדן״. אוױ־ דעם איז אננעקוטען פארננדיקער קאטעגארישער ענט- פער פון ח נ. ביאריק אין זײן בריװ פון 14 טערע 1912 (אין אנ-פקי-ארכיײ): ״פרצן םיט דינעזאנען װארט איר באדארפט נאך טײן טײנונג דורכאוים אײנראדן. און נאך אײנעם; נ. פרירוצקין. דער איז זיך פארט טתעםק אין פארקראר א ׳טטיקר צײט און קען נוצרעך זיין־ םיאיז ני׳םט ק״ן ענין פון כבוד; םיאיז אדבעט״. אנ- םקי האט אבער שוין ארײן דעדװײר בא׳עראםן אײנצוראדן פרצן און דינעזאנען, ני׳טט טורא האבנדיק אויף דעם ברונז פון די ״רי- טעראטן״, און אין ברױו פון י. דינעזאן פי! 9 מערץ 1912 האבן טיר פארגנדיקן כאראקטעריסטי׳טן ענטפער■. ״און װירקרעך״ ריבער פרײנד, פאר׳טטײ איך בכרר נישט, צו װאם האט איר בוחר נעװען דזקא פעטבי פאר אזא בא־אטוננץ ני׳טטא קיין בעםערער און ק״ן צײעקטעסיקער פ?אץ צו אזא באדאטוננ װי װימע. דארט אין װיר־ נע זענען טאקע דא די זאכן-קענער, טענטיםן ײאם נעדענקן נאך םיר, פיר פון ארעם דעם, װאם מען װיר א־צט זאטרען און ראטעװען פון פארנעפנה״ס. דעריבער איז נאר װימע מםונר צו אזא צוזא- טענפאר װירנע איז אויך אין מהרך דער טיטרפונקט. און די פראנע ײענן הוצאות ײארט יעדנפארם הארב פארענטפערט נעװען״. און װײטער ״קײן פעטערבורנ איז װי פרצן און נאך טער מיר זײער שװער צו קוטען צו חוה״ט ׳ם״פ. אזוי ׳טװער כטעט אוטטענרעך. פא?ס אײער ועד װעט אפשר ארײן אײנזען, אז װירנע איז א פאםנ- דער פראץ צו אזא רײן-ײרי׳טן צוזאטענקונפט, װערן מיר אהין אויפן ער׳טטן רוף קוטע;״. אין ברױו פיז 22 מערץ 1912 שרײבט דינע- זאן: ״די הויפט-סבה פון אונזער ני׳טט פארן איז דער ױם-טוב און די ני׳םט-צוגענרײטק״ט צו דער נסיעד,. פדץ, רט׳טר, טוז טארגן הארטן א פאירעזונג אין ראדך״איך אן פרצן קען אויך ני׳טט פארן. םיזענען דא נאך טניעות, װאס קוטט אבער ארויםץ די אונטער׳םטע ־טורה איז: קענען ני׳םט פאר;, םיר ײינט׳טן דעם בעסטן ערפארנ אין דעם ענין, װערכן איר ארנאניזירט״. די הויפט-םיבה פון ני׳פט- פארן קין פעטערבורנ איז אבער דער ע־קר פאר דינעזאנען נעװען ״פראװאז־שיטערסטװא״, וװין-רעכט, און צוריב דעם האבן זײ ני׳עט געװארט אחין קוטע;. אין זײן ברױו פון 9 טערץ דעדצײרט דינעזאן, װי ער אױ ׳טוין אײנטאר נכ׳טר געװארן און זיך געראזט אײנרײדן פון ״אונזער ריבן רי ׳טאור גינזבורג, זאר געזונט זיין, צו קוטען קײן פעטערבורנ אויף א ישוכ-הדעת״ און װי אזוי ער האט טאקע צוריב ״פראװאזישיטערםטװא״ אויפנעקרענקט די רײזע, פון די בריײ איז נישט קענטיק, צי די באראטוננ איז בכרר פארנעקומען. קענטיק איז אבער, אז פרץ און דינעזאן האבן זיך באצוינן ז״ער װארעם צו אנ-םקים אונטערנעמונג און זענען נעװען נרײט םיטצוהערפן מיט װאם נאר טעגרעך, דאם באשטעטיקט אויך אנ-םקי אין זײנע זכרו- נות װעגן י. ל פרץ, װאם ער האט אפנעדרוקט אין דער ״ײרישער װערט״ (1915, אפריר—מאי)־ םפעציער װענן פרצן ניט נאך דינעזאן צו אין זײן בריװ פון 9 מערץ 1912: ״פרץ האט אפירו רערצו ער די 50 רובר, האף איך, װעא איך אי״ה דיר אפנעבן און טיר ײערן עפ נאך ארץ אין פרײרן דערצ״רן״. ײ״טער נײט אין די בײדע ברױו א נענויע באשרײבוננ, ײי אװי װאר״בע האט אויפנענוטען די טאחמה, ײערכע שטימוננען האבן דאן נעהערשט א. אז. װ״ אבער דאם האט שוין גישט קײן שייכות צו אונזער טעטע. םיאיז נאר כדאי צו דערטאנע;, אז װי סיאיז קענטיק פון רינעזאנם בריװ פון 15 אויגוםט, האט אנ-םקי נעראטן פרצן און דינעזאנען ארויםצופארן פון ײארשע, אבער זײ האבן אויף רעם נישט טפבים געװען. איך ײיר נאך או־ך צונעב;.אז ײענן עװארענקאן, ײאם װערט דער- טאנט אין דעם בריײ, נעפינט זיך אין אנ-כק־ ארכױו א סך טא- טעריאר הן א־ן די ברױו פון י. ־ינעזאן והן און דער עיקר אין די בריײ פון רייר חײם זשיטראװפקי, אבער ראם א־ז אויך א טעטע פאר זיך. איך װיר אויך ציגעבן, אז ײענן עװארענקא, װאפ װערט דער- ײענן פרוי נחטת (הערענען פדץ, װאם איז ראן געװען אין אויפ-?אנד און האט נישט געקענט קומען צוריק צוריב דער מרחטה דעד- קרערונג. פדץ װענדעט זיך דורך דינעזאנען צו אנ-פקיין צו דער- ג״ן אין אויםקונפט-בװרא פון אויכערן-טיניפצערױם ײענן טאדאם פרץ, ײאס איז ב־ז דער טאחטה נעװען אין באד זארצברון אין דײטשייאנר, און ײאכ פרץ און דינעזאן ״האבן ביז הי־נט קײן שום יריעה נישט װענן איר״. דינעזאן ענריקט: ״איר װעט פרצן דערטיט א נרויסן חםד טון״. אין צײיטן בריװ פין 15־טן אויגוםט ניט דינעזאן צו: ״פון פרוי פדץ האבן טיר נאך, ר־ידער, קײן שום יד־עה נישט״■ פון א שפעטערדיקן ברװו דאטירט דעם סס־טן אקטאבער 1914, ײאם איז נעדרוקט אין נאר־-ױאפ דערשינענעם (אין קאעצקין פאר- ראג) בוך פון נחטן טײזיר ״ברױו און רעדעפ, פון י. < פרץ״, איז קענטיק, אז פרץ האט זיך ענדרעך דערײאוסט דעם אדרעם פון זי־ן פרוי און האט איר עטרעכע טאא געש׳יקט נערט. ר,. אײנצלנע ידיעזת װעגן פרצן אין פארשײרענע בד־װ ד־נעזאנם, װאפ נעפינען זיך אין אנ-סקי-ארכױו, זענען רא אײנצאנע ידיעות ײענן פרצן, װאס טיר ניבן רא אין א םיפטעטאטיזירטער פארם. 7. פרצעס קראגקהײם א'ן 'אר 9/0/ אין זײן בריײ פון 8 ױלי 1910 שר״בט דינעזאן צו ש. אנםקױ ״איך גיב א״ך אפ דא אויך א ריבעפורן נרום פון אונזער ריבן פרצ;. עד ױארט אײך ארײן שירײבן, א־ז ער אבעד א־צט אב־םר רא עריכמ- דיק. רײדט אויי־ אן עקזעטע אויפן גאנצן ר״ב און דאם ראזט אים נישט ש׳רײבן. ער פארט די טענ נאך טאריענבאד״. פון רי בריײ, ײאם זענען נעדרוקט אין אויבנדערטאנטן בוך פון נחטן ט״זיר, איז קענט־ק, אז פדץ א־ז דאן געפאח נישט קײן טאד- יענבאד, נאר קײן קיםיננע;. ער איז נעװארן א״ננעראדן אויף א רעקצ־ע ק״ן דובער;, איז ער פון דארט א־בער שטעטין אװעקנעפארן אויף קור קײן קיסיננען. ק ז. פארשלאנן װעגן ארבערזעצן די פא?קסם'ם?עבע געשרבםן. אין זערבן בריײ שרײבט: י. דינעזאן צו אנםקי;: ״אזוי ײי רער אײנענער טיפטער עץעײארענקא) װיר ארויסנעבן פדצם פארקפ- טיטרעכע נעש־כטן אין רוכיש;, צי װארט איר נישט אבער חשק האבן רי איבעי־זעצוננ צו טאכן? פרץ װי אויך טיר װארט ז״ער אננענעם זיי;, װען איר זארט עם נאר װעק. פארשטײט זיך, אײער האנארא■־ װארט עי באצארן װיפר איר ײעט זיך ה״פ;״. װייטער נײט ־א א גאנצע נעשיכטע װענן עװארענקאם קאנטראקט טיט פרצן ןדורך דער פארטיטירוננ פון ״זערינן ארכפאנדראװ״) און ד־נעזאן פ־עגט אן אנ-כקים טײנונג ײענן דעם ״אײנענעם ט־סטער ע,״, װאפ אין יענער צײט האבן זיך אננעחויבן קענן אים אנטפרעקוננען, אז ער זאר נאר האבן געדיגט אין דער רוסי׳םעד אכראנע און זויט דו,-ך רי קאנטראקטן טיט ״רישע שירײבער זיך רײנװאשן פון ז־נר אבער װי נעזאנט, איז עם אן עניז פאר ז־ך. און ײאם שײך די איבער- זעצ־ננע;, האט אנםקי עטערכע טאר געהאט אזערכע פארשראגן און חאט זיך נעפונען װענן דעם אין א קארעפפאנדענץ טיט דינע- זאגען און פרצן. אין יאר ססוײ האט אנ-פקי איבערנעזעצט און אפגע- ררוקט אין ״יעװרײםקי טיר״ פרצעס ״אין פאריש אויפן קײט״, איצט װערט רא נערעדמ װענן די פארקםטיטרעכע נעשיכטן און