Literarishe bleter · 1929-04-24 · 17-18 (24.4.1929) · p. Seite 330

?ישעדז>די׳8ע ב?עסעד 013. 18—17 (259) ן״ס 330 ייי ס יש ד, ש ז>? י ס / ן ן י?; 1 נייע פדמים וועגן י. ל. פדץ (לויט די םאטעדיאלן פון אגסקי-אדכיוו) אים נע׳שטעלט םאטעריער אױף די פים אין י$ר 1913. ער בעט רחטים בײ אנםקין, ער ז$? קאציזנע; נישט אפרײםן פון זײן ארבעט זםיהאט זיך געהאנדקט װעגן דער א״נקאדונג, אז קאציזנע זאק עטקעכע חדשים ט טפארן מיט דער היסטאריש - עטנאנראפישער עקםפעדיציע), הנם אנסקים זאך איז זײער א נוטע, נוצקעכע און העכםט-א-נטערעסאנטע. אבער קאציזנע טאר עם נישט טון, נאב־ ז־עם, װי םיהאט דינעזאנען און פרצן נעקאסט אזוי פיק צער און טי דאם אײנארדנען א ם און איצט זאק ער ״קאזן זײן א״ננעפ־רט געיטעפט אויף הפקר, ארער נק״ך װי אויף הפקר״. און דינעזאךניט- צו; ״דאם זעקבע, װײס איך, װעט אויך זאנן פרץ״. אזוי האטי פרץ נעזארגט װעגן יוננע שד״בעד, נישט נאד קיטעדאדיש, נאר אזיך בכקק אטת-פאטערקעך. ב. דער ס1רט פון פרצעס ם1סער אין ברױו פון 20 יאנואר 1914 שר״בט ׳. דינעזאן צו ש. אנםקי; ״די דריטע בקשה אייערע צו זען, אז ידידנו רי יצחק ק״בוש פרץ זאק אנשרײבן דאם נויטיקע ברױועקע װעגן דער ברענענרער פראגע, וואם מיר האבן נעשמועסט, האט ער טיר צוגעזאגט או ף נעװים דאם צו טון פאריקן שבת, פישט זיך אריין דער רבוגו שק עוקם און שיקמ אים, פרצן, צו די טרויעריקע בשורה, אז זיין אקטע אא-יאריקע סוטער איז נעשטארבן אין זאמאשץ. פארשטייט איר, אז דאם האט געמאכט אויף אים אן ערשיטערנדן אײגדרוק, װי איר קענמ עם אייך נאר פארשטעקן. איר דארפט װיסן זײן, אז ער האט ז״ן טוטער ז״ער געאכטעט פאר אקע אירע זעקטענע מדות און מעקות, װעגן װעקכע ער םקעגט מיר אפט רערצײקן און האט זי געקיבט מיט אקע פיבערן פון זײן זעעקע. צוקיב דעם ײעס מוזן אריבערגײן עטקעכע טע*, ביז ער װעט װידער ארײן אין אוא שטימוננ, עם זאק זיך אים געקוסטן צו שר״בן װענן דעם אפנע- רעדטן ענין״. די בקשות, װעגן װעקכע םירעדט זיך א ן דעם ברױו, זענען געװען פארבונרן מיט פארש״דענע ענ נ־ב פון אנםקים היסטאריש- עטנאנראפישע פארשונגען. ג. העגן פרצעס ־״/?;דע/ פרץ האט נישט נעהאט קײן נחת פון זײן זון, װעקכער איז אינגאנצן פרעט, נעװען צום מאטן, האט גישט נעהאקטן םון זײנע װערק פון זײן שאפ;. ער איז נעװען א מענטש מיט א שװערן נעמיט, אפטמאק מרה-שחורהדיק, א קרענקקעך-נערװעזער און םיס א געװיפער װיקדקײט אין כאראקטער. דאם ערנםטע איז אבער, ײאם קוציאן איז געװען אן אםימיקאטאר ארנאניש, און האט םײנט געהאט ײדיש און ״דן, אפשר איז עס אויך געװען א מין נערײן- קראנק״ט. (שפעטער איז געװען דאם זעקבע טיט קוציאנם זון יאנעק, פרצם אײניקקי, ײעקכער איז נאר, צום םוף, עטקעכע יאר נאך פרצם טויט אינגאגצן אײעק םון ײדנטום). אין דער זעקבער צ״ט האט קוציאן געהאט אין זיך אויך נעװיםע מיקדע שטריכן און הומאניטארע געפיקן און איז נעװען א פעיקער און זײער נעביקדע- טער מענטש־ א רײ יארן האט ער נעדינט אין באנקהויז פון א בא- קאנטן װארשעײער אםימיקאטאר ןנאטאנזאן?), פון װעקכן ער האט נעמוזט אװעקגײן צוקיב א באשוקדיקונג, אז ער האט אויפגעהעצט צו א שטרײק. שפעמער א־ז ער געײען א קערער פון מאטעמאטיק אין א נימנאזיע, האט אויך פריעד נעפרוײט זײן א םוחר, אבער םיאיז אים נישט געגאנגען. םיאיז אים בכקק נישט נעגאנגען אין קעב;. האט חתונה נעהאט מיט אן אינטערעםאגטער פרוי פון זײער רײכע עקטערן (ײעקכע האבן שפעטער פארזיכערט זי מיט יאנעקן), אבער איז זיך מיט איר פאנאנדערנענאננען צוקיב דעם נישט קע- נען שטימען צװישן זיך און שײערער נערװעזער קאמפקעקציע פון פארפאקק. געשטארבן איז קוציאן 44 יאר אקט אין יאר 1920. נישט פרצם זון קוציאן <ער איז נעװען פון דער ערשטער םרוי, טער קײן ׳־: :־־;ר האט פרץ גישט געהאט) און נישט פרצם אײגיקק יאנעק אין אנםקי־א־כיײ, ױאפ איז ערשט אנגעקומען ק״ן װיקנע און ײענן װעקכן איך האב גענויער נעשיריבן אין פאריקן נומער ״קיט. בקעטער״, זענען פאראן א רײ ברױו, װאם אנמהאקטן ײיכטיקע יד־עות װענן *.?. פרץ. מיר נעפינען דארט חוץ צװײ ברױו, קארטיק און דעפעש פון פרצן גופא, אויך גאנצע עקף (פון זעכצןן ברױו פון י. דיגעזאן, װאם ניבן אן אינטעדעפאנטן צושטײער צו דער ביאגראפיע און כאראק- טעריםטיק פון פרץ־ איניקע ידיעות װעגן פרץ נעפינען מיד אויך אין עטיקעכע ברױו פון צבי הירשקאן און אלטער (שמם) קאציזנע. מיר האבן אויך ציטידט א פאר באטרעפנדע ברױו פון ש. אנםקי און ח. נ. ביאאיק. . ....... מיר נוצן דא אויף אזא אופן אויס דעם נאנצן מאטעריאק װענן פרצן, אוי־ װיפיק ער געפינט ז־ך אין דער איצט-באקומענעם אנסקי-ארכױו. ד• בריײ פון •. ל פיץ גיבן מיר, נאטידרעך, א־בער װאדט בײ װאי־ט, פון י. דינעזאנפ ברױו ברעננען מיר נאר די אויםצונ;, (אויך װארט ב• װארט), װעקכע האבן א שײכות צו פרצן. פון די איבעדיקע בריײ גיבן מיר איבער די ענינים, װאם זע- נען נונע י. ק. פרץ. דעם מאטער־אק םיםטעמאטיזירן מיר אונטער באזונדערע קעפקעך. א. פרצעס ב&צהגג צ1 הגגע שרײבער אויף רעם זאגן ערות די ברױו פון צבי הירשקאן אין אקטער קאציזנע, הוץ אײגיקע ברױו פון י. דינעזא;. 1. אין זײן ברױו פון 30 אבי־יק 1910 (געשריבן או־ף רוכישי) דערצײלט הירשקאן מיט נרויפ התפעלות, ײי װארעם און הארציק פרץ האט אים אויפנענומען און װי אזוי ער פירט אים ארײן אין רער געזעלשאפט און מאכט אים פאפולער־ פרץ רופט זיך אפ בא- גײפטערט ײעגן ה־דשקאנפ ראמאן ״צװײ װעלטן״ (יעם ערשטן טײל אנגעשדיבן נאך אין יאר זסס1), װאס פרץ האט צוגענומען צו דרוקן אונטער זײן רעדאקציע אין זאמלבוך ״יידיש״, װעלכער דארף דערשײנען א ן א פאר װאכן ארום. פרץ א־ז נישט נאר מקרב הירשיקאנען, נאר לײגט אים אפילו פאר צו פארבל״בן אין װארשע. אנב רערצײלט הירשקא;, אז פרץ האט בדעה װינטער 1910 ווידער ארויםצוגעבן די ״יידיש־ע װאכנשריפט״ (ײאפ איז נישט פארװירק- קעכט געװארן. ר■ ״יידישע װאכנשריפט״, רעדאקטירט פון י.ל. פרץ, א־ז רערשינען דעם ק^-טן יאנואר 1909. סיזענען אדויפ פיר נומערן און זי האט זיך אפנעשטעלט. מער איז זי נישט באנײט געװארן). 2. א־ן זײן ברױו פון 23 פעברואר 1910 דערצײלט א. קאציזנע, או ער ארבעט ביק אויף אויפצולערנען זיך ײדיש, און אז פרץ איז זײן קערער פרץ פארזיכערמ אים, אז ער װעט א פך באװײזן. פרץ באציט זיך צו איפ זײער פר״נטלעך. אין א צװײטן בריײ פון אפריל חודש 1913 דעי־צײלט קאציזנע, אז ער האט געמײנט, אז ער װעט זיך אויפלערנען ײדיש גיך, אבער ער האט געהאמ א טעות, ײײל שרײבן אזא ײדישי, װאפ זאל באפדידיקן פרצן, איז שװער און פאדערט א םך צײט. װ״טער דערצײלמ קאציזנע, אז פרץ און דינעזאן האבן אים נעליען נעלט און א ראנק זײ האט ער נעעפנט אן א״גענע פאטאגראפיע, װאפ גיט א־פ פדנםה רי באצױנג פון פרצן, שרײבט קאציזנע, איז א ר״ן-פאטעדקעכע א־ן או פרץ אר- בעט איבער אים זײעד ערנםמ. סיאיז אינטערעפאנט דערב״ צו פארנלײכן דינעזאנם בר־װ פיין 25 אפריק 1913, אין ײעקכן ער שרײבט װענן קאציזנע, אז ״פרץ מוםטערט אים, ברעכט אים, פליקט אים און צופט איפ אדום אין דער קענג און אין דער ברײט״. אין ד*פ ראזיקן ברױו, װאם האקט ס1 נעדיכטע זייטן, פויקט זיך נישט ר־נעזאן און ניט אן אנפקין די נענויע ביאגראפיע פון א־ קאציזנע פאר די פיר יאר צייט, זינט קאציזנע איז אין יאר 1909 נעקומען קײן .ױאי־שע און פרץ האט אים מקרב נעײען קיטעראריש און ביז *רץ און דינעזאן האבן אים א״נגעארדנט אן אטעקיע און דורכ ־נ^