Literarishe bleter · 1929-04-19 · 16 (19.4.1929) · p. Seite 308

?'םננר&רישס בלסםפר נ*ם. 16 /259) 9 ו״פ 308 ז נ ח ס ן םי י ז י? דער מעבטש פון װידערשפרוכן פיצן. ׳עפעטער אבער, װען איז דער דיםקוםיע ה$ט עמעץ פאר־ ט׳עעפעט דעם ײדי׳ען טעאטער און אכנערירט דעם ײדייען אקטיןור, האט ער זיך צעפהאקערט און גערעדט מיט א פלאמענדיקן פאטאם װענן דער נײ-אויפנעקומענער ײדי׳שער קולמור, און װענן דעם יידי׳טן טעאטער■ מיט זײן גרויםן, ׳טײנעם קאפ״ כײט זײן קלונן,?ויטערן ׳עטערן, מיט ז״נע פגאמענד׳קע אוינן און מיט ז״ן בא- ג״םטערטן ברען האט ער דערמאנט אין פרצן, װעקנן ער האט אלע ז״נע יארן פארנעטערט. אין הארצן האט ער דאן נעטראנן װײטאנ, עװײפ?, װאם ער האט אויםגעדריקט אין דער דראמע ״דער ׳טטומער״. ער פלענט אפמ אװעקשװייג;, איבערהויפט צװישן מענט׳ט;, ׳טעהנװ״ז. אבער שפאצירנדיק אין נאם מיט א פרײנד, פלענט ער זיך פאנאנדער־ רעדן אינטערעסאנט און אריגינעל. פ<ע׳׳ט עד באדידן די װיכ־ טיקםטע פראנן פון ײדישן שאפן, װאם איז אים נעװען אינטים־ טײער, אינטים-אײננעבאקן אין הארצן. אזעלכע מיני נעשפרעכן פצענן מיר פירן איבער די קיעװער נאם;. ער האט גערעדט און גאדנישט םיד געװארן. עס איז נעװען אין זײן כאראקטער זיך צו קאנטראלירן און אנאליזירן. ער האט שטענדיק אכטונג נענעבן אויר זיך אלײן און נעזוכט פארענטפערוננ אויף זײנע אײנענע מעשים, געטאדלמ און פארטײדיקט זיך נלײכצײטיק. אין א ברױו צו מ. עלקין שרײבט ער; ..•״אין דעם, װאס איך בעט און נעם א י צ מ, בין אצײן שולדיק. נעקאנט רויק זיצן ערנעץ אין ״פרײנד׳־, אין דער װילנער קאפיקענעד צײטוננ, צי אין א מינםקער, שטעפן שורות און נייסט בעטן און נישט נעמען. קאן איך נישטן אט דא קומען מיר צום פונקט װענן מײן ארומפארן...•; ער ניט אזוי צו פארשטײן זײן ארומפארן פון שטאט צו שטאט ווענן דער טעאטער־נעזעלשאפט; ״צו װאם דאר,׳' מען דאס׳. װער דארף דאם? א י ך דארו־ דאס. איך האב נאך קײנ־ מאל נישט נעבויט. אלעמאל צעשטערט. כםדר צעשטערט... ציט מיר דאס הארץ כמעט קרענקלעך, כמעט מיט משוגעת, עפעם אויפצו־ בויען... איך מװ אומפליע;. איך קאן אויף קײן ארט נישט זיצן א מוק אין קאפ, א װונד אזא״ .. און ״װאם כ׳ער איך לײד דערבײ, האב איך אלץ מער הנאה״ אין זײן דראמע ״דער שטומער״ זאנט א. װײטער: ״יידישע קינדער זענען מוראדיק עלנט,־ ײדישע קינדער בלאנקען אום, װי פארלוירענע, װי פארבלאנדזשעטע... םארא אומ־ רוען מיר זענען...״ און נאך א טיפער װידערשפרוך, — דער װידערשפרוך — ײעלטלעכקײט און רעליגיעזק״ט. אט איז ער אן אנהעננער סון שטרעננ־װעלטלעכער קולטור, פון איבערר־יםן איננאנצן מיט דעם אלט;, אמאליק;, און אמ זעט ער קײן אנדער אויםװענ נישט, ײי נאר ג״ן צודיק אין שול ארײן. און בײדע מאל זענען עם בײ אים נישט קיין םתם־אבםטראקטע נעדאנקען, נאר טיף־ארורכגעװײטיק־ טע איבערלעבוננען. װ• נאך א רוישיקער פארשכורטקײט, קומט בײ אים שװערע אױםניכטערוננ. און װי נאך א לאנג-דויערנדיקער ניכ־ טערקײט, װילט זיך אים טרינקען ביז שכרות, זיך םארײינן אין ראמאנטישע טרוימען. אין 1911 האט א. ײייטער אננעשריבן אן ארטיקל ״דער נאון״ און מיר׳אים געשיקט פאר דעם זאמלבוך ״פון צײט צו צײט״, װאם מיר האבן דאן ארויםנעגעבן אין קיעװ. דעם ארטיקל האבן מיר דאן, אין דער צײט, װען אלע זענען געװען אדורכגענומען מיט רעזיננאציע, נישט געורוקט. און ערשט נאך א מענטש פון נדויםע ײידערשפרוכן: א טיף־נלויביקער און שטענדיקער צװייפלער, אן אייביקער זוכער און שוין פון ױננט אן א רײפער, גאנצער מענמש, אויפערלעך א שטײפער, האדטעד עקשנותדיקער און אינערלעך — א שעמעװדיקער, ײײכער, םענטי־ מענטאלער א שטענדיקער נעראנגל פון שכרות און ניכטערק״ט, פון װאך און ױם־טוב, פון פרייר און פײן• אט איז ער װי פא־- שכורט, נעמט אן מענטש און װעלט, װירקלעכקײט און געזעל־ שאפט א־נגאנצן, איז פארגאפט, פארכלינעט פון לעבנם־נערויש, און אט װערט אים אלץ דערװידער און קערמ זיך אפ אן א זײט, ײ״כט פון מענטשן און פארוקט זיך אין ז״ן א״ג׳ענער ״נאדע״. אט טרעפן מיר אים אוײ די מענטשן־כװאליעכ פון אויפנערודערטע מאפן־נעשעענישן, נישט נעקרוינטער פירער פון די צענער־טויזנ־ מער אויפשטײענדיקע ײדישע מאע אין 1905 אין ײילנע, — און $ט איז ער עטלעכע יאר איי־ נער אלײ;. ערנעץ אין א פאר- װארפענעם ישוב פונם װײטן קאלטן סיביר אפטמאל, ײען אלץ ארום איז נרוי, ײאכעריק, זיננט ארויס פון אים א געזאנג, א האפנוננם-טרוים, און פאר- קערט, — װען ארום ױבלט מיט ברײדיקע שאלן־קנאלן, װײנט אין אים דאפ הארץ און עכ מריפט בלוט, פײן, ביטול. מיט א. װ״טערן האב איך זיך באנעגנט אין פארשײדענע צײטן און ב" פארשײדענע נעלעגנ־ הייצן. אמאל א־ז ער אראפנעקומען קיין קיעװ אין שליחזת פון דער טע־ אטער-נעזעלשאפט, ײאכ איז גע־ נדינדעט נעװארן אין װארשע מיט י. ל• פרץ אין דער שפיץ, ראס איז געײען אין 1911. ער איז דאן נעווען שװייגעװדיק, נע- םימ קדעצקינש פאטיליע. טראנן א שװערן עול אויף ז״נע פלײצעכ. ער איז נעײען שטארק געעננט אין נעלט. פון דער נעזעל- שאפט אבער האמ ער קײן באצאלט פאר זײן ארומפארן נישט נע־ נומע;. ער אױ אדורכנעקומען פון די רעפעראט;, װאס ער האט דאן נעהאלטן. אין יענע צארישע צײטן איז נעװען נישט פון די נריננע זאכן א״נצואדדענען ״דישע רעפעראטן, און בפרט פאר אזא ״טריפהין״ מענטש• װי א. ײײטער. אבער ײענן זײן אויסקומענייע האט ער זעלמן־ײען נערעדט. אין א ברױו צו מיר ניט ער א זאג: ״איך קען דא;אין כארקאײ) לעננער נישט זיצ;. איך מוז פארן אהין, וװ איך זאל האבן מיט װאם זיך צו שפײזן — ד ה װו איך זאל האבן א פארלעזוננ״. — ער האט ראן נעהאלמן אין קיעװ א פארטראג װענן דעם ײדישן טעאטער האט ער זײן פארלעזוננ געהאלטען מיט נרויס ״אימתא דציבורא״, זיך געשראקן און נישט געקענט באהערשן אין זיך די מורא און אפשײ פארן עולם עפ איז אים שװער נעײען צו נעבונען רי פאכיקע װערטער־אויםדרוקן פאד זײנע נעדאנקען-נע-;ר איו ־׳