Literarishe bleter · 1929-04-19 · 16 (19.4.1929) · p. Seite 307

?'20ר$ר'שס ב?עסער נום. 16 (9כ2) ׳י זײם 307 אין עק װעלט,וװ פאר טויזנטער מ״אן זעם מען ק״ן?עבעדיק; טענטיטז ניעט אן. צוקיב װאס״ םיאיז ני׳םט געװען דערב״ די גרויםע אידעע םון צ״דן צויציב יצײד;, צוייב אויםצײזן די װעלט; אויך ני׳םס די גרייטקייט צו אפפערן זיך פאר א געזעצשאפטצעכן אידעאצ, — װייצ אזעצכן האט ער ׳עוין ראן ני׳עט פארמאנט. םיאיז דער עוקר נעװען, אויםער זייטיקע קציינע אװסרעכנוגנע;, די ׳ם ט י מ ו נ נ, — די ׳עטיםונג, װאם האט אין זיינע אויגן ןזנגעצונדן דאפ פייער פון גרויםן פיין און האט אין זיין הארצן איבערגעצאזן א אייביקע אוםבאפריריקטע נאגעני׳ט פון אן אומענדצעכער פוםטקײט. א מענט׳ע מיט א פיינעם געיטמאק, מיט א היב׳טער ערודיציע, מיט אן אימפאנירנריקער אויםערצעכקייט, אמביציעז, האט ער או־ מעטום געמאכט אן איינדרוק, האט ער נעוחנען הערצער, האט אונ־ טערטעניק געטאכט קעגנער מיט זיין צייבנקאפ, האמ נעהער׳װט מיט זיין װיצנםקראםט און כאראקטער, און אין זיין פרעםדקייט און עצנדקייט האט ער נעטראגן א בענקעני׳ש צו קיינעמם צאנד, צו חרובע װעצט;, װאם האבן קיינמאצ ני׳טט עקזיםטירט. אבער געטראנן װיר- דיק, מיט גרוים מוט, מיט מארטירער׳טאפט ביז םאמע סוף. מיט װייטערן זענען פארבונדן דאטעס אין דער יידי׳טער נע־ זעצ׳שאפטצעכקייט, אין דע^ ארבעטער־באװעגוננ, אין דער יידי׳טער ציטעראטור, אין דער פ״נערער און צייטי׳טערער צייטונגם־פובצי■ ציםטיק, מיט אים זענען אויך פארבונדן פרװון פון מאדערנער טע- אטער-בוױנגי און דאך איז ער מיט דעם אבער נישט געװען פא־• בונדן. פארבונרן איז ער געװען און געבציבן מיט זיך אציין, מיט ז״ן פארפצאנטערטקייט, מיט זיין װײטערי׳שקייט, מיט ז״נע ני׳טט נויטיקע פאטאצע געראנגצעני׳טן און קאטאםטראפעם. ער איז געװען דער נעבראכענער נייםט, װאם איינמאצ אראפ פון גצייכן װענ, האט ער זיך מער ני׳עט נעקענט צוריק־ארויפקריגן און איז פארצוירן נעװארן אין זײנע איינענע צאבירינטן. װייטער איז דער איידעצער ריטער, װאם האט זיך פארבצאנ־ דז׳טעט אין א פרעםרער װעצט, צװי׳ען פרעמדע השנות און פרעמדע צעבנס-פארהעצטנישן. און װען ער איז נעקומען צוריק אין װיצנע נאך דער מצחמה, אין א צייט פון ײעצט-איבערקערענישן, פעצקער־געראננצענישן, אין א צ״ט פון װיצדע מהומות, שחיטות, כאאם, מיציאנען טויטן און אומאויםהערצעכע באניױננ, נאך דער װעצמ-מצחמה, מיט מאניערן פון א דזשענטעצמען, מיט דעם שטייפן שטאצ׳ן פון א פארגייענדיקן ׳שמאם און מיט דער פאדהאםטער משא פון א פאציטישן פאר- שיקטן, װאם האט געצויערט אויף אים — האט ער ׳שוין מער זיין ארט נישט נעקענט געפינען; אפישר האט ער נאך געהאט עפעם פצענער, אפשר האט ער נאך געהאט עפעם צו טון. צו אויפטון, אבער זיין אינערצעכע װעצט איז שוין נעװען א פארענדיקטע, זיין מיסיע האט ער שוין םון צאננ אויםנעםירט, זיין װייטער-ראצע האט ער שוין אפגעשפיצט, האט ער זיך ני׳שט געקענט אריינפאםן ־אין דער נייער ראם, איז נישט מיטגעריםן נעװארן פון די פאציאצע קאטאקציזמען — און איז בצויז נעװען אן אפנעריםענער ׳שיצד אויף אמאציקע, אפגעצעבטע צייטן. געקומען איז ער אין דער חישובער װיצנע, װו ער איז צום עחשטן מאצ געואצבט נעװארן, און װעצכע האט צו יענער צייט, א פארהויקערטע, א פארפייניקטע, געװימצט מיט װעצט־דערצײזערי־ שע אידעען, װאם זענען שוין פאר אים פרעמד געװען. און דא האט דער טראני׳שער טויט אים נעגעבן דעם ענדניצטיקן און טראנישן ענטפער אויף זיינע אציין אױםגעטרוימטע, עםטעטי׳שע און אוים־ נאנגסצאזע טראגעדיעס... נעמען אצע זייערע זייטן, אין זיער פוצ בצוטיק״ט און פוצ ביצד- צעכקייט. צװי׳שן זיינע נאטיצן װעט איר געםינען א ׳שטעצ, װו ער קצאגט זיך אויף דער שפעקוצאנטן־בערזע אין װיצנע; המונים מענטשן פיצן $ן די גאם, מען דרייט זיך, מען קויפט און מען פאר־ קויפט זאכן, ײאם זענען נישט־נעשטוינן־און־נישט-נעפצויגן, מען האװעט, מען שמייעט — סיאיז נישט עםטעטי׳ש, גצייך פיװאצט מעג־ צעך געװען צו מאכן א בערזע עםטעטיש. װייטער אױ דער אפאםטאצ פון אזא עםטעטיק, װאם האט אן ארט אין הויכע און ײייטע טרוי- מען, אבער ני׳שט אויף דער ערד, פונקט װי ער אציין. נישט פון אונזער װעצט, נישט פון אונוער צ״ט. א געקומע־ נער ני׳שט פון א עקזיסטירנדיקן יארהונדערט. כצ-זמן ער האט גע־ צעבט מיט דעם פאצק, מיט דער מאםע, איז ער נרוים געװען,.האט ער זיך אויף אירע כװאציעם נעהויבן און איז ארױםנעטראגו נע- װארן אויף אירע העכםטע ׳שפיצן; װען ער איז אבער אװעק צו זיך— האט זיך פון אים די ׳שכינה אפגעטון. אױ ער געװארן א אינטע־ צינענט מיט איידעצע װייסע פיננער, מיט אינדױוידועצע ׳שטימונ־ נען, װאם זענען נאר דעמאצט פרוכטבאר און שטויםן צו גרויםע ׳שאפוננען, װען זיי שניידן זיך דורך דורך דער פריזמע פון נרוי־ םע מעננעם און װערן אפגעטונקט אין זייער װארעם בצוט, און דערגראבן זיך צו די װארצצען פון אונזער אנהויב און םוף; אזוי אבער בצייבן זיי אפנעשצאםן, אימפרוכטבאר, אומ׳שעדצעך, אנעמיש און אומנייטיק. זיינע דראמעם זענען דער ׳שפינצ פון ז״נע שטימוננען. אין זײ זענען נישטא ק״ן שטארקע דראמאט״שע קאנפציקט;, קיין טיפע צידנשאםטן; םיאיז נישטא אין זיי דיי ברייטע פאנאנדערײיקצוננע;, קיין אינטריגירונג פון דער טעמע, קין מעכטיקער שוײננ, אויך נישט קיין נעמיטצעכער, רויקער און העצ־באצויכטענער ׳שטיינער, ײי, צמ׳שצ, ב־ פרץ הירשביין, אדער שצופ אישן און אנדערע. םיפעצט בצוט. םיזענען דראמען פון געבראכענע, םובטעצע, גארנישט זאגנדיקע און צו גארנישט פירנדיקע ׳שטימונגען. סיאיז עםטעטיק, שייננײםטעריי. דראמען פון נישט קיין דראמאטישע אי־ בערצעבענישן. דאך זעען מיר זיי נערן, ײייצ זיי'זענען סטיציזירט, קארעקט, פיין געבויט, גצאט, זויבער, מיט א קאצטער ה״ציקייט, װי די פנימער פון די נאנעס. / װייטער אױ נעװען מער שרייבער פון קינםטצער, און מער מענטש פון ׳שרייבער ער איז געײען א שטארקע פערזעניעכקייט. א שטאצצער, א פארקנעפצטער א ׳שאף־אויםנעישפראכענע אינדי- ײידואציטעט. אזעצכע צאזן צו זיך נישט צו נאענט. מיט אזעצכע נעמט זיך שנעצ אוים דער שטאף צופ ריידן. ער איז נעװען דורכוים םטיצ, טאקט, נעצוימטער טעמפעראמענט, פיקחותדיק־קצונ, מיט גרויםער באײוםטזיניקייט פון ז״ן ײירדיקער איינזאמקייט. אינערצעך נעבראכן און אויםערצעך פרעמד און אפ- נעשצאםן. א מאן פון א שטארקן כאראקטער, פון אייזערנעם װיצן, האט ער ני׳שט געפונען דעם ארט, װו אויםצונוצן זיינע כוחות. ײאם האט ער איבערנעצעבט? א נרויםע, א נרוױאמע טרא־ נעדיע, װאם ער האט אציין אױםגעטראכט. אין װאם איז זי בא- ׳שטאנען? מםתמא אין נארנישט, די טראנעריע פון אבםאצוטן גאר־ נישט, װאס ער האט אציין נעשאפן און אציין נעשפיצט מיט א גרױםן פארנעם און ברייטקייט ביזן םוף םון זיין צעבן. צי האט עפ אבער געהאט א זין? העט־ײייט נאך דער רעװאצוציע,*פון 1905־טן יאר, װען דאם נאנצע צעבן איז נעװארן נעזעצט, גיט ער זיך פריױויציק איבער אין די הענט פון די זשאנדארמען, נייט א צײייטן מאצ אװעק אין םיביר,