Literarishe bleter · 1929-04-12 · 15 (12.4.1929) · p. Seite 286

?'ם2ר$ר'שס ב?זגסזגר גזם. 15 על25> זײם 286 * וװ עס געפינט זיך א נארמאאע נאנצע ׳שול, אין פארבינדוננ מיט א פאנםיאן, — די ״הײמ׳טול״, װאם בא׳עטײט פון א .קינדער־גארטן מיט א<ע אכט לויצאסן פון דער רענירונגם־׳עוא. און אין נױ־יארק גופא גײט יםוין לאנג אן א באװעגונג צו עפענען אכא־הפחות אײן גאנצע טאג-׳שול און װיבאצד דאם װעט זיך א ריר טון אין נױ-יארק, װעלן שוין א סך לײכטער נאכקומען אנדערע ׳טטעט. און גאר לעצטנם — אונזער נײםטע דערנרײכונג, דער אנהויב פון באשאפן אין אמעריקע א נאציאנארע ײדי׳שע קולטור־נעזעל־ שאפט, װאם זאל ארום זיך פארײניקן און טײלװ״ז קאנטראאירן די איע קואטור־טעטיקײט;, װאם פירן צו א בעםער און שענער ײדיש יעב;, װי; דאס בוך, דאפ טעאטער, די שולן, םעמינארן, ביבליא־ טעק;, מוזײען, קולטור־קלובן, קורםן, ארכױון א ד נ. און זאא מאקע נעייננען רי ראזיקע קולטור־נעזעישאפט אװעקצושטעלן אויף א געזונטן ארגאניזאציאנעלן באזים, װעט דער פאקט אלײן שוין א רוק טון די גאנצע קולטור־טעטיק״ט װ״ט־װײמ פארוים. נישט אלץ דארט בליט און שײנט. פאראן גענונ שאטן און גאנץ טיפע כמארעם, װאס דערײעקן ספיקות און רופן אפט ארוים א געפיל פון יאוש; אבער אין װעלכער ארבעט אנטשטײען רען נישט אװינע פפיקות, און בײ ײעלכער באװענוננ װערן דען ני׳טט אמאל ארויםגערופן געפילן פון יאוש׳■ קוקט מען אבער אויף דעם נאנצן ײדישן לעבן אין אמעריקע מיט ״היפטארישע ברילן״, איז ני׳שט נאר דארפן מיר ב״ זיך ני׳שט אראפפאלן, נאר אדרבה ואדרבה. די דערנרײכוננען פון די לעצטע 15—סן יאר דארפן אונז באװ״זן, אז די נײע ״דיש־װעלטלעכע סביבה אין אמעריקע הערט אײנציקײײז אויף צו ציען איר אײנציקע יניקה פון די אלמע הײמען און פון ז״ערע ײדי׳שע עמינראנטן און הײבט גאנץ ענערני׳ש אן זיך אװעקצו׳שטעלן מיט ׳שטארקע פים אויף א נעזונטן באדן. דער אנהויב איז א פרײלעכע ב׳שורה אויף נרעםערע דערנרײ־ כוננען. י טוייזנטער לעזער י באקומען ^יצט װאך־װעכנטד־יעד *^37^11^17 אונזעו גרויסע פועמיע מ נ.נ7**ל,׳ז,זהית* טאלםטאיס װעדלן אינערנעזעזס י1יס ד?ר יענםער •קוד?טי*?ר אריסגאבע 52 3י3עד ט^לסטאיס וועדק (יעדעס בין 64 ז.). 52 גומעדן ,ליםערארישע בלעסער׳ באקומען די אבןןנענסן םון די ״לים.!לעטער* אין 1929. װעלטלעכע ײדיישע בילדוננ און דערצױננ אן ערך פין ססס15 י־די- שע קינדער פון עטלעכע פרײװיליקע לערער־פיאנערן מיט סנ יאד צוריק האבן מיר אין אמעריקע איצט א ריז־קע לערערישאפט. עטלעכע הונ־ דערט אין צאל, װאס זענען צעזייט איבער אלע ײד״שע צענטרען אין לאנד און װאס יש־אפן אומעטום בעסע־ע מעגלעכקײטן פאר א שענער ײדי׳ש־ קולטורעל־לעבז. פון דעם הײפעלע פועלי־צױן און ס. ט.ניקעכ, װאם דאבן מיט יארן צוריק אנגעפירט די ׳שול־אדבעט איז איצטע־ געװארן א מהנה פון טו־זנטער און טוױנטער אקטױוע טוער און עלטערן, װאם האבן ארײננעישלעפט אין דער ארבעט די כאמע װיכט־קםטע ״דיישע אר־ נאנױאצ־עם. װעלכע װיכטיקע ײדי׳שע פארטײ אדער אדגאניזאציע באטײליקט זיך דאם נישט הײנטיקע צײטן אין אמעריקע אין דער ײדי׳שיער קולטור־אדבעמ בכלל און א־ן דער ׳שול־אדבעט בפרט•'■ איר געפינט צװישן זײ דעם ארבעטער־ריננ, דעם נאציאנאלן ארבעםער־פארבאנר רי פועלי-צױן, דעם סאצ, פארבאנד די ײדי׳שע כעקציע פון דער װארקערכ־פארטײ, די גרעסטע ױניאנכ, פארישיי- דענע אומפארטײא״שע קולטור־קלובן און געזעל׳שאפטן, כמעט אלע, װאם ישפילן ײעלכע־ני׳שט־אױ ראלע אין ״דיישן לעבן דארט. גײען מ־ר איבער צו העכערער בילדונג װערט ראם בילד נאך ישענער, אזן' דער וײנדער נאך נרעסעד: מיט צען יאר צודיק האבן מיר נ־׳ש־ט געהאט קײן אײנציקע ײדישע מיטל׳ש־ול אין לאנד און קײן אײנציקע מענלעכקײמ ניישט, װו דאפ קינר, װאפ פארענדיקט אן אנפאנג-׳שול, זאל װײטער קענען לערנען און ײו די דערװאקסענע ױננט זאל נאך דער מיטל׳שול װײטער קענען ׳שיטוריר;, כדי צו װערן לערער, פראפעפ־אנעלע טועד א. א. װ. ה״נט האבן מיר א צענדליק מיטלישולן מיט ׳שיײנע עטלעכע הונדערט דערײאקסענע בהורים און מײרלעך, װאם באישעפטיקן זיך מיט תנ״ך, מ־ט בײדע ישפראבן, דעמאנראפיע, פאליטיישע עקאנאמיע, ליטעראטור, מא־ דערנע ײדי׳שע נעיש־כטע א. א. װ. הי־נט האבן מיר אן אלגעמײנעם ײדי׳שין לערער־כעמינאר, װאפ גיט א מענלעכקײט דער י־די׳שיער ױננט צו ׳שיטודירן אין ײדי׳ש די אלגעמײנע צװײגן פון מענטשלעכן ײיסן און םפעצ־על די ײדי׳שע טײלן אירע; און דאן דעם פפעציעלן ארבעטער־אוניװערםיטעט, ײאכ זוכט צוצונר״טן דעם רעװאלו־ ציאנערן טוער און לערער א חוץ דעם נעפינען זיך אין לאנד א נאנ- צע רײ אװנמ-קורס;, קולטור-קלובן, פאלקס-קורפ;, ײו מיקומט הערן ניישט בלויז א װארט פון אויפמונטערוננ, נאר ײוה־ן מיקומט לער- נען: צי דאפ איז ײדי׳ש, צ־ נעישייכמע, צי לעקציעס אין מארקסיזם, אבער מילערנט. אהער דארף נאטירלעך צונערעכנט ײערן דער נ״ער נעביט פון טעטיקײט פון אונזער נ״־אמעריקע — די זומער־קאלאניעם. ביז מיט עטלעכע יאח צוריק זענען די קינדער פון דעם נײעם ײדן אננעײױן געװען אויף די פארווײלונג־פלעצער און אויף די זומער- קאלאניעם ארער פון די ״יאהודים״, אדער פון די עננלי־שי-פירנדיקע קערפער״שאפטן. איצט האבן מיר אין אמעריקע צענדליקעד זומער־ קאלאניעם, אין ײעלכע עס לעבן יעדן זומער טויזנטער און טו־זנטער ײרי׳שע קינדער און דורך װעלכע ז״ און ז״ערע עלטערן װערן װאם װײטער אלץ מער אריננעצויגן אין דער םכיכה פון דער יידיישער ׳שיול און פון דער ״די׳שיער קולטור־טעטיק״ט. פון גאר גרויפן ײערט אױ די נײע װענדונג אין אמעריקע צו עפענען גאנצע ״די׳שע טאג-ישולן, ײו די ק־נדער באקומען םײ זײער אלנעמ״נע און פ״ זײער ״די׳שע בילדונג און דערצױננ. אין קאנא- דע, למ׳של, געפינען זיך ׳שוין א־צט עטלעכע ׳שיולן, װאפ זענען אזוי אװעקגע׳ש־טעלט. אין די פארײניקטע ישיטאטן איז אזא אנה״ב, אבער פיל נרע־ סער אין פאדנעם, נעמאכט נעװארן אין דער קאלאניע הארמאניע,