Literarishe bleter · 1929-04-05 · 14 (5.4.1929) · p. Seite 270

?יסיעדי&ז־״&ץנ 3?עסער נ1ם. 14 (7כ2) זײס 270 * א;ן דעי אפעיירנדיקכטער צו דער גרעםטער צאל מענט׳נזצעכע הער- עער איז מװזות, און, ו;י אזעלכער, מח ער רעריבער ז״ז אנגעזאפט און דויכגעדרוננען מיט די רויםטע און פריעסטע זאפט;, אזוי נוט װי פיט די צײטיקםטע און שפעטםטע זאפט;, און די דאזיקע זאפטן האלטן אויה, ניבן בא׳כטאנד און ׳פטויסן די אנטװיקלוננ פון אלץ, װאם הײםט מענמיטיעך לעבן. רעדנדיק װענן דאפטאיעװםקין און בארופנדיק זיך דערהויפט אוי־ דעם, װאם דאל׳טאיעװסקי מאלט אלי׳םאס באצ־וננ און אלי- •פאם געפיל צום הימל איבער אים און צו דער ערד אונטער אים, יערייבט מערעזעקאײםקי צײישן אנדערן: ״ביז איצט האס זיך אונז געדאנט, אז צו זײן א קדיסט מ״נט ליב צו האבן דעם חימל, אפזאננדיק זיך פון דער ערד, האםנדיק ד• ערד. אבער אט איז א קריםנטום (דאםטאיעװםקיס הײםט עםן — נ-׳טט װי א פארלי־קענוננ פון רער ערד, נאר װי א נײע, נאך ביז איצט נייעט נעװעזענע ״נעטרײקײט צו דער ערר״, א נײע ל־בע צי דער ער־ א ״נײ קו׳טן פון דער ערד״. עס ײײזט זיך ארוים. אז ני״בט נאר ײאם מען קאן ליב האבן דעם הימל און די ערד אינ- אײנעם, נאר אז אנדערש װי אין אײנעם קאן מען זײ נישט ליב האבן, מען קאן זײ נישט לויט קריסטוםעס לערע ליב האבן בא- זונדער. אזוי לאננ װי מיר האבן ני׳טט ליב דעם רימל, אדיור די ערד ביז צום סי.־*, ביז צום פאמע לעצטן גרענעױ פון הימי און ערד, װ״זט זיך זז־נז אוים. ױי טאלםטאיעז און ניט׳םען, אז אײן ליבע פארנײנט די אנדערע. מען דארר ליב באקומען די ערר ב י ז צ ו ם סוף, בױ צום ל ע צ ט ן ר א נ ד פון דער ערד — בײ צום הימל״ מען דאר* ליב באקומען דעם הימל ביז צום סוך. ביז צום ל ע צ ט ן ברעג פון הימל—ביז צו רער ערד און דעמאלט װעלן מיר פארשטײן, אז זײ זענען נישט צװײ נאר אײן ליבע, אז דער הימל גײט א־אפ אויף דער ערר, נעמט ארום די ערד ײי א ליבהאבער די נעליבטע (צװ״ האלבע, צװײ נע׳עלעכטן םון דער װעלט) און די ערד ניט זיך איבער דעם הימל, אנטפלעקט זיר צום הימל. ״דער םוד כון דער ערד״, לויט דעם אויםדרוק פון דא- רטאיעװםקין, טרעפט זיך צונויה מיטן ״סוד פון די ׳טטערן״. אין דעם דאזיקן ״צונויפטרע•־״, צונויפנוס איז אנטהאלטן דער מהות אויב נישט פונם היםטארישן קריםנטום, איז פון קריסטוםעם לע- רע נוםא״. אויף װיפל דאם ושמהריקע דערפילן און דאם נעדאנקלעכע דערזעען דעם הימל . אדער דורך דער ערד און די ערד אין אדער אידענטיש מיטן הימל — איז א נעפיל אדער א זעוננ, װאם קאן צונעשריבן װערן יריסטוםן, נעמען מיר זיך נישט אן צו זאנן.. עם פעלט אונז א נענױערע באקאנטשאפמ מיט דער לענענדע, דער לערע פון קר־סטוםן. אין װאפ מיר זענען אבער יא זיכער איז, אז דארט וײ טאלםטאי א־• קינםטלער, און אזוי לאננ ײי רי קונסמ האט ב״ אים נענומען די אויבערהאנט איבער דעם אבםטראקטי דענקען און טראכטן, דארט איז אויך טאלםטאי נעװען און נעבליבז קריסט, אינם זין װי מערעזשאװםקי פארשטײט קריםטוםעם לערע, דעמאלט האט אויך מאלםטאי, װי יעדער קינםטלער, נעזען און נעפילט, און אוי,,' װיפל ער איז געװען פון ד־ נענ־אלסטע קינ- כטלער, אויױ אזוי פיל האט ער טיפער פאר א םך קינסטלער נע- פילט און קלארער געזעי אין דער הימלשקײט און ערדישקײט צװײ אויסדרוקן אדער צוױי זײטן פון אײן און דערזעלביקער אלװעלט- סובטאנץ. װער נאך האט אזוי װי ער דורך זײנע קינםטלערישע װערק אונז נעצװונגען צו דערפילן און צו פארטראכטן זיך װענן דער מאכמ, שטארקײט, ײיכטיק״ט און אײביקײמ פון שײכותן און געשעענישן, װאם צוליר דעם, װאם זײ זענען אומאויפהערלעך, בא- שיטענדיק און צוליב ז״ער פארשפד״טק״ט און נעװײנטלעכק״ט האבן זײ פארלױרן אין אונזערע אויגן זײער נדויםן װערט, זין און ציל? איז עם דען נישט טאלסטאי, װעלכער, אין דער מיט םון אלע נװאלטיק נראנדיעזע זעשעענישן, ײאם האבן נעפירט און זענען ארויםנעקומען פון רער בארימט-נעװארענער פראנצויזיש-רוסישער מלהמה — מאבט א :י אינאײנעם מיט נאטאשאן אנצוקװעלן םון דעם, ײאס א־ר קינדס װיקעלעך זענען באפארבט געװארן דאם מאל שוין געל אנשטאט נרין, װאם ראס איז א םימן, דעם קינדס מענעלע בעםערט זיך•׳ און א־ז דען נישמ טאלםטאי, װאם רײםמ אװעק אונז א־נאײנעב מיט לעװינען פון די נרויםע לעװינישע גײםט און דער נשמה פון דעם מענטשן, און ממילא קאן ער אייך פון זײ נישט דערקענט װערן. א נעפיל, װאם בײט נישט דעם מענטשן, ברעננט אים נישט קײן גליק און קײן נליקזעליק״ט און ברעכט נישיט רי װענט, װעל- אזא נעפיל ־־־ אנדערע, ־ב ארן די צװײען אי געיעטאנע; כע זענען א מענטשן, אר ימענטן פ ׳ט װי די ר ניער ױער אינז ני־טט האט פאד יפל איינער, װי :ד און אץ א טד: :י־ הרננעד ײט אײב י װעליער ג נז װעגן אן ארו דעדן ־צו זאי ניטט ג*<ביל, דאגט אזא װאם פא- נעפיל האט דאזיקעד , וראס דער ימיי• ניילי — י ו *׳' -י-׳ :דאפטן זיז אומציוייפי און אלע רײד דאזיקער לײבט דער י־עבן. ב ן אי; זײז א־יננענעכ װעגן א-ב פא־ אונז אבםאלוט זיניאז. נאגיאשא, אננא און די אנדערע טיפן ײעלכע זענען ארו־םנע- ק־מען פ־ן אונטעי דעם פ־נזל פון טאלםטאי רעם קינסטלער אין יי מאמענטן װען :־■־ און נשמה, טראכטענישן און נעפילן, רע- פרעקטירוננען און עמאע״עפ װיקלען זיך אײן אײנע א־ן די אנ- דעדע, א״ עם וועיט אײן גאנצער און אײנ־ײטלעכער מ־ט-לעבן- און-נײרט אטעמענדיקער װעזן, פונקט װי די אדגאנישע אײג־ װיקלונגען פון ,הױט. ברײשי און בײן שטעלן צונוײ־ אײן אומגע- טיילטן לעבעדיקן קערפער, אין דער דאזיקער אומבאדיננלעבער פאר קינםט ל־-דנשאפט, װעלכע א־ז אי סיבה, אי פועל-ױצא פון נאנצקײט און רינטעטישקײט, ליגט די אורזאך פון דעם, פאדװאם טיפן װי נאטא־טא אין קארענינא זענען פארבאפנדיק. אנרעננדיק אװ פול מיט ארעיליי מענלעכקײטן פאר אינםפירירן און באגײם- טערן צים טיפםטן, שענםמן און העכםטן,- און פארװאם מיפן װי טאדיא. רעװין און אנ־ערע, ז״ענדיק א פיאדוקט פון דער, נישט דעם נאנצן טאלםטאי באדכאפנדיקער פילאסאפיע און אבסטראקציע. זענען גישיט אנרעגנדיק און נישט באנײםטערענדיק די עישיטע טיפן זענען נעשאפן און געמאלן פון טאלםטאיען מ־ט דער פולרטער ל״דנשאפטלעכקײט, אן װעלכעי שײנק״ט, עב- טעטיק און קונסט קאנען להלוטין נישט קומען צום אויםדרוק. די צװײטע — יענען אױי•־ א מאטעמאטיש-מעכאנישן אופן צונעשריטז נעװארן לויט דעם מורטער, ײאר עם האט זיך נעװאלט טאלסטא־עי אז זײ זאלן זײן. און געװאלט האט ער אזעלכע ט־פן דעמאלט, װען זי־נע רעפלעקמירונגען טראבטענישן און דענקענישן האבן ב־טעד נעקעמפט מימ זײנע אינסטינקטן, נעפילן און עמאציעם, און װען זיין באװוסטזײן האט, װי אפרײסנר־ק זיך פון זײן אונמערבאוװסט- ױ־ן אדער אומבאװוסטיײן, געשטרעבט צו אן איבעדבאװוסטזײן. ־־ער דאויקער קאמ־־ און די דאזיקע אפנעריסנקײט האבן אוממעגלעך נעמאכט פאר אים צו נעש־טאלטן די טיפן װי מאריא און לעװין אױײ אזא אינטויטיװן אופן װי די טיפן פון א נאטאשא אדעד אז אננא ל״דנשאפטלעכק״ט אדנאניש־קײט, גאנצקײט, סינטעטיש־קײט א־ן אימאנענטקייט זענעי באד־נגוננען, אן װעלכע ־י אינטויציע קאן ל־ך נ־שט באװייזן א־ן קאן נ־ש־ט טון די ארבעט פון צונויפצוניםו זיך און װערן א״נס מיט די המציתן, מהותן און אינהאלטן פון די זאבן, נעננשטאנדן אין נעשיעענישן, ײאס זײ שטדעבט יעם טענטשנר גײיםט צ• דערקעכען. און צוריק װידער — ײאם מער עס איבעט — אינטויציע, אלץ מער שטײנן אין אינטענסיײקײס ד־ אלע גײסטיקע צושיטאנדן װי לײדנשאפטלעכקײט, ארנאניש- ק״ט, אימאגעגטקײט דעיפאר נעפינען מיר, אז ײאם מעד א פילארא־= איז נעװעז באװוסט אוײ־ דעד אינטויציע און אינטויטױוע קרעפם־ן, װעלכע האבז נעאיבעט א־ן ז־ינע א־״נבליקן אין די שײכותן צװישן מענטש, נאט און װעלט, אלץ װ״טער איז געװען זין פייאבאפייסע שיטה פ־ן דעם טדאנםצעדענטאריזם אין דעם דואריזם און אלץ נענטער צו יער אימאנענץ איז מאנ־זס. און אויב — װי די סברה נײט איצט אין דעד דענקנדיקער װעלס ־— קײן שום ׳עאפ־ננ, אויױ װעלבן נעביט ער זאל נישיט זײן, איז נישט מענלעך אן אט דער ם־נטע- טישיקײט פון אלע מענטשלעכע נײםטיקע. און אפילו פיזישע או; פ־זיאלאגי׳עע אויכדױק;. װעלכע הײסט א־נטױציע, מוז דאך זי- בער רי ־אז־קע א־דמענלעכק״ט זײן דיױכטארקסטע אױ־־ דעס קולטור-געביט פיין קוניט. מהמת דער קונסט-געביט איז פון אלע איבעריקע קולטור-נעביטן דער פדימיטױופטער, אריגינעלסטער