Literarishe bleter · 1929-03-29 · 13 (29.3.1929) · p. Seite 252

לרססר$ר'שס ב7םםסר 012. 13 (256) זײס 251 * און װאם זעט מען דא? פונקט קאפויער. צי קאן נאך זײן אן ערגערער, אומפראקטי׳םערער נע׳שעפטםמאן, װי ׳ט״צארן? װאם איז געײייח םון זײן רײכמום, פון זײן האב־און-נוטם, פון זײז בת-יחידה, פון זײן בוענטשן-װירדע, פון זיין אײנציקער טרײםט: נקמה-דורשט? א בארנ אש און צי קאנט איר זיך פארשטעצן מער באטריגערישע פעיקײט, מער שקר, מער שאנטאזשיםטישע איבענעשפיצטקייט, ניער יענעם- אין-זאק-ארײננארן, װי בײ דער קריסטאעכער מײדא פארציא? \ קוקט זיך צו: אויוי אײן זײט דער ײד; אפנקײט, אויםנעהאלטנ- קײט, נראדאיניק״ט, אן דעם באײכםטן ׳שאיאד פון הינטער-כװנה- דיקײט. אויױ דער צװײטער זײט: נוײם, װאם אערנען נמרא מיט מהױים שיף און נוצן אויס די חריפות אויף שמד-שטיק, כדי יענעם צז באראבעװען; כדי דער ײד זאא עם האאטן פאר א קריםטאעכן חםד, אײב זײ אאזן אים נאך אעבן, אבער דערפאר מוז ער זיך טויפן: כדי צו באװײזן אזעלבע אמתן, אז םען קאן אויםשנײח נעבן הארץ א שטיק פאײש און דאך זאא נישט נײן קײן באוט... דער שייאאק-קרעאטאר אין א ײדישן טעאטער איז אכזרױתדיק? בראײאן דאס איז דער אמתער שײאאק. די התחײבות צו אאזן זיך אויסשנײדן א שטיק פאײש האט אנטאניא אונטערנעשריבן אין א װיץ די גאנצע שײאאק-דראמע האט מען מסתמא אמאא געהאאטן פאר א פײנעם װיץ. אבער שײאאק אאיין האט זיך פאר קײן װיץ נישט געהאאטן. דאם אעבן, דעם מענטש און די נעזעצן צװישן מענטשן האט ער נענומען טראניש-ערנםט. און די װעאט פון טראנעדיעס איז די אכזרױתדיקע װעאט דרך אגב זאא דא נעענטפערט ײערן זײן אויף א פראגע, ײאס איז דערװעקט נעײארן אין אונזערע איטערארישע קרײזן: צי מען דאר* בכאא שפיאן שײאאק אויף דער ײדישעי בינע. באשטימט — יא אויב איר װיאט דארפן קריםטן אויך דיספוטירן, צי מען זאא דאם שטיק אויף ז״ערע בינעם שפיאן? װײא א שפאר ביםא אנטי- נויאישעס פארמאנט די דראמע. בײם םוף װיא איך ענטפערן אויף א טענה, פארװאס אין דער איבערזעצונג זענען דא העברעאיזמען. איך פארשטײ טאקע אויך נישט, פארװאם מ-האט ני׳םט איבער- געזעצט שײאאק אויף פראקאאמאציע-אשון אדער אויף דעם הויך- ײדיש פון צײטוננם-כראניק? פונקט װי איך פארשטיי נישט, פאר- ויאם אין ראטן-רוםאאנד — אין דעם אאנד פון א׳עון-קודש פרעסע- רײ—פאאט קײנעם נישט אײן צו רעדוצירן דײם העברעישן עאעמענט אין דער ׳םפראך, פארקערט, װאם אמאא מער שװיבאט און נריבאט דארט מיט העברעאיזמען, נאר מיט ײרישן אייםאײנ? איך פארשטײ נישט... נאר שויײנן עם װעא איך נישט. איך זאנ אײך צו, אז אם ירצה השם (העברעישע װערטעו—אזש דרײ שטיק׳) איבער א יאר, אדער איבער צען יאר װעא איך םפעציעא אריבערנײן צום איבערזעצער — איך װײס װו ער װוינט—און אים פרענן, ײי פאאט ער עס אוים צו טון? אעת-עתה (א העברעיזם) האב איך נישט קײן חשק (נאכאמאא א העברעיזם). ראי״1** 3. שלעדסיז געזאמלטע שדיפטן םח מ ש ה ב א ד י ₪₪₪ נײע, פולשטענדיקע אויםגאבד ■■ 1. סין םענסש צי םענטש 40.< 2. מעשהלעך מיט א םזןראל 40■< 3. םײנע הענט הזןבן םארגזןםן דןס דןןזיקע בליס 50.< 4. אונסער דער ןון 40! [ 5. םון נעכסן ביז מןןרגן ■ אדיעם; קא$פ• .ביכער/ נאלעװקי •2 שיװע הונט. און בײם םוף, װען ער איז נעםאאן א צעבראכענער, א צעטרעטענער,—האבן די הערצער פאר פרײד נעױבאט, איז דאס טעאטער מיט נעזאננ פוא נעװארן. און דאן איז געװען אזוי מחיהדיק צו הערן דעם אעצטן אקט, אט יענעם אפשר העאסטן, אירישםטן, מוזיקאאישםט;, אבנה- נאכטיקםטן פראנמענט צװישן שעקפפירס דראמע;. — א, װי יענע עננאענדער זענען נעײארן מיאד-מיאד, װײך-װײך, הארץ-הארציק, זאנפט-זאנפטיק, װען זײ האבן אויסנעהערט די פערזן: ״אין אזא נאכטי׳, ״אין אזא נאכט״. און דא קאן ארויםקומען אן אינמערעםאנטער מוםר־השכא: לריםטן װאאטן נעײען זײער פײנע מענטש;, װען-װען קײן ײדן װאאטן אייה דער װעאט נישט נעײען... צי האבן די ״װיאנער״ געדארפט נעבן דעם פינפטן אקט? — איך בין נייםט קײן חסיד פון פרעםדן באאעבאטעװען איבער די רײכטימער פון פאעזיע, איך בין װײט נישט אנטציקט פון א רעזשי- פערם מעקן אין שנײדן און איבערדרײען און איבערשטעאן. אבער א־ן דעם פאא—איז עפעם אנדערש. נעבן דעם אעצטן אקט. װעאכער א*ז דער טריאומ׳ל פון די נאיק־ אעכע אויכאאבער איבער רעם צו דער ערד געװארפענעם ש״אאק, נעבן דעם אעצטן אקט, וײ עם איז פאראן אזא רירנדיקע נעאייטערט- הײט, װעאכע שטאמט דערפון, װאם שײאאק איז נעװארן אפנערוימט װי א נביאה. װא־ז פארפעםטעט די אופט (און אזוי מוז דער אקט אינטערפרעטירט װערן — קײן שום פאפואים װעאן דא נישט העאפן׳, — צי איז דא רי מ־נדפטע מעגאעכקײט דערפאר א־יף דער ײדישער בינע? אײ־עח פעיקער װי מענטשן געפרוײטע דורך רער קאעם פון שיקזאא מוזן טייאמאא פון פײנק״טן רעז־נניר;. דער פינפטער אקט איז רײצנריק. נאר די יירישע ב־נע מוז זיד ן אים אפזאגז. פונקט װי שײאאק האט זיך נעמוזט אפזאנן פון דער שײנער דזשעסיקא... שעקםפיר אין זײן דראמע האט נענומען בײם ײדן נאר א טײא פון זײער אמת ײח נעמען בײ שעקםפירן אויך נאר א מײא פון זײן אמת... בײ אונז איז שײאאק א טראגעדיע און זי שאיסט זיך אפ אין פיר אקטן. און פון א ריכטער האט מען דאס רעכט אין א נויטיקן פאא עפעס נ י ש ט צ ו נעבן. אבער יא געבן נאר פאאיט נעבז.— דערצו איז קײנער נישט בארעכטיקט. און דא קומען מיר צו רעם פונקט פון שײאאקם אכזרױת. שעקפפיר, אט דער נעניאאער בריט. פאר װעמען עם זענען אנטפאעקמ געװעז אאע פארבארנענע קאטאהאמבען פון דער מענטש- אעכער פםיכיק— ער האט פונדעםטװענן נישט צונעאאזט זײן העאד דעם קאענסטן צװייפא, די מינדםטע װאקאעניש ביים פאדערן זײן שונאם אעבעריק פאײש. װאם זאא רא פועאן פאראיידאטקײט? װאם קאנען דא העאפן פסיכאאאנישע דינקײטן מצר דעם רעזשיפער ארער אקטיאר? דער פאקט א־ז אזו־ שרײענד־ק, אז יעדער צאיטער טאן מוז פארטויבט װעח. װו-זשע א־ז רע־י אויסװענ? אײן עצה איז פאראן: איננאנצן קײן עצות נישט צו זוכן. נאכן ארײנטראבטן זיך אין דעם שמיק. בא- מע־קט מעז. אז אאץ האט זיך דא עפעפ װי פפעציעא אזוי ארטים- טיש-מערקװירדעק צונויפנעבויט, אי ײח פארשפארן צו זײן שעק- פפירם רעדאקטארן (אין יענע אקטן, װעאכע זענען פאר זײ מענאעך צו שפיאן). איך פרענ: צי װאאט עם מאקע געװעז פאר אונז אזא גרויםע הרפה, ײען עם ויאאט באקאנט נעײען אין אאע פיר עקן ײעאט, אז ײדן זענעז קי־נמאא נישט די ערשטע א־מיצן שאעכטם צו טון. נאד מער: זענעז אפיאו גרייט א טובה טון דעם, װעאכער האט זײ פריער נראב און ברוטאא באאײדיקט. און אויב נוטם און מענטשאעכק״ט וײרקן נאך אאץ נישט ־ענעם צו פארמענטשאעכן, דאן ראטעװען זיי זיך נישט דעימיט. װאם זײ באצאאן יענעם מיט זײן מאם און װערן פונקט װי ער, כתב א חיה נאר דאס אײנציקע, װאם זײ מועז — זײ האאטן זיך בײם נעזעץ, אבער דאן אאזן זײ שוין נארנישט אפדינ־ נען פון נעזעץ. שײאאק—נו, יא, מיר האבן נעװיסע פ־בות צו װיסן. אז אזא ״ד האט נישט עײזיםטירט אבער אויב שעקספיר װיא דװקא אזוי,— איז ביטע זײער, מיר האבן זיך דערמיט נישט ײאס צו שעמען און נאך עפעפ. װען און װו האט מען נישט געהערט װענן ײדישן שװינדא, ײדישע כיטרעק״ט, ײדישע סוחרישע שפיצאעך אויםצו- פרעסן פארמענן בײ די אומשואריקע, תמימותדיקע, נןןבעך, קריםטן.