Literarishe bleter · 1929-03-29 · 13 (29.3.1929) · p. Seite 248

?'םטר$ר'ש2 בלסםער נ*ם. 13 (256) /ײס 248 9 ם ש ה ן ו י? / ע ד י ש ע חעלס״ גלאזמאן ״א ״סיןנ אויף גרויסע װאסערן״. זי ציפ זיך און װיגם זיך צוזאמען מיפ דער *סיף, איז אפפ מאנאפאז װי די מעג צווישן הימל און װאסער, איז עקזאםי״ס, ווי דער בוגםער עולם, וואס פארם אויף איר און איז ״סארף מים תאװה, ווי דער פריקרער ריח פון אונםערדעק, װןןם טרײבם צו ברעסן. די דערצײלוגג איז אויסגעהאלםן אין ריפפ פון דער ״דװימנדיקער ״םיף, איז איער צופיל צעצויגן און צע״סריבן — פאר מענם״םן אויף דער יב״גה, װאס קענען ני״כם אפכאפן דעם אםעש בײ דער פרי״םער ים־לופם. אן אריספאקראםי״םע דערצײלונג וועגן דער ר״• כעי אויבער״םינם 3.;סאז״םירן פון א גרויסער אקעאן־״ציף אין מיםן ים מים גענויע פרםיס, איער מים גאגץ ני״םם וויכפיקן עפיזןןד אין צענפער און מים א גלײב־ילםיקער פאר אונז און קאלםעי־ םעמע. דאך — א רײ בולםע, גום־בא״צריבענע כאראקםערן. י. אפאםא״םוס ״קוילגגרעבער״,—א קורצער קאנצענםרירםער עס־ קיז פון א *צםרייק אין אן אמעריקאנער קוילנגרוב, וװ דער כאםע דער־ ״םיכם דעם אײגענעם זון פאר בגידה אין ארבעםער־קלאס. די נ*װעלע איז איבערגעדרוקם געװארן אין רוסלאנד אין עםלעכע צענדליק םויזנט עקזעמפלארן. אן אקםועלע בעםע פון קעגנזעצלעכע אינפערעסן אין פאלעסםינע װעים באהאנדלט פון א. ראובני אין זײן ביז גאר אינפרעסאנמער דער־ צײלונג ״װי דאס מזל פון קאפיפאן לעזלי װה*ר האט זיך פון אים אפגעקערם״. מים רויקע, *יער פעספע פארבן איז דזן געמ#לן ד#ס בילד פון אן ענגלי״םן מו״םל אין ארץ־י״םראל, וואס צים קונציק #ן מיםן ״םפיל צװי״םן יידן און אראבער און פארפל$נםערם זיך צוליב א גע״םעעניש םים זײן אײגענער פרוי. די צװיטע דערציילונג פון זעלבן שרײבער ״אין תמוז״ שילדערם גליענד־הײס און ״צםארק פסיכ#ל$גיש דעם פארביסענעס קאמף פון הינט צוליב א צויג, וועלכע איז מנצח. משה סםאווסקי, װאס ״םרייבפ אויך װי א. ראובני ײדיש פון ירושלים, בית הכרפ, האם געגעבן אין זיין באקאנםן ז״םאנר א דערצײלונג פון אן אויםאביאגראפישן כאראקםער (אלץ אינס פון וועלכן העלד, ער * דארף בלויז זײן א יונגל אין א יידיש שטעםל, וואס זײן םאםע איז א קרעמערקע און דער םאםע לערנפ אין בית־מדרש און פ*רט שסעפער אװעק קײן אמעריקע) ״איך און סײן קאץ״, ווו סיגיימ פארבײ אין זײער־לעבעדיקע, הײמישע טענער ד#ס אלפע לידל פון די גופע קינדערשע יארן םיפ שםיקער שטוביקן און שםעםלשן לעבן. ״די זאך, דערצײלט כםאװסקי, האם עי אנגעהויבן צו שרײבן אין 1911, קורץ פאר זײן אפפארן פון פוילן,—עס האכ איס אויסגעפעלפ א קאץ אין זײן ק^לעק־ ציע,—נןןר ער האם איר דאן נישם געענדיקפ. ערשפ אין 1928 ה>ןם ער זיך אויף דעם אנגעשםויסן און סיהאט אים ארומגענומען א מןזדנע װא־ רעמקיים צו יענע ליכםיקע יארן פון פאר״פרילינג און צו די זיםע האניק־יארן אין ווארשע,—די ערשםע, נישם זיכערע מרימ זיינע אין דער ליםעראטור. און א דאנק דעם געפיל, האם ער די זאך פארענדיקמ און געלאזפ אין דער װעלם ארײן״. סיאיז םאקע א װארעסע זאך. עוזר װארשאווסקי שילדערם אן א״נזאם, לײדיק מענםשלעך לעבן ערגעץ אין פאריז, א פרויעריק־איבעריקן ״םענטש אין שםויב״. אמ#ל ה*ט ער עפעס געוואלט, נאר נישט געקענס אויספירן. און אזוי איז ער שוין פארדעקט געווארן מיפ שפינוועבס און זײן אײנציקער און גרעס־ צער נצחון אין לעבן איז געװען זײן ארײנשמעלן זיך צווישן די לויפנ־ דיקע מאשינעם אויף א רעשיקן פאריזער פלאץ—און םען ה$מ געםוזמ צוליב אים אפשםעלן די באוועגונג, אבער די מאשין האפ איס שוין געהאט איבערגעפארן, אם דעם מענפשן, װאס זײן לעבן איז געװען ווי אײן גרויסער בזױן, און א האר איבער זײן גורל איז ערשם געװארן צװישן די אויפאמאבילן און טראמוואיען א רגע פארן טוים. װאס איז געשען? א מענםש איז דערהרגעט געװארן. אבער ״דאם לעבן און דער מוימ .זענען צװײ גלײכע זאכן, ווער עס םוט איינס, מוז אויך מון דאס אנדערע״... משה קולבאק, איינער פון די שםארקסםע און עכטםמע פון אונזערע ױנגע דיכםער, דער זייער קלארער אין דער פ$עזיע און אומקל#ר־אומ־ רויקער אין דער פראזע, דער פאעט פון םא:ם*ג (וואך און נישמ שבת) און פון ארעסאן, האט דעביוטירם אין זשורנאל מים זײן ערשםער דער־ צײלונג ״מוניע דער פײגל־הענדלער און מלכהלע זײן װײ־ג״י. א קלײנע דערצײלונג אין זעקס קאפיםלעך (װי קולב*קס-מאניר איז ככלל אק דער נײן 3 י כ ע ד ״י י פון אפייל ביז סוף 1928 זענען ארויס ניין ביכער — צו צען בויגן א כוך — פון דעד באנײםער ״ײדישעי־ װעלם״ אין פארלאג פון ב. קרעצקין. מימן נײנםן נומעי (דעצעסבעי■) האט זיך דער זשורנאל אםגעשםעלם. די באנייטע ״ײדישע וועלם״ האט זיך קאנצענטרירט נ^ר אויף בעלעםײכםיק און דיטעיארי״כער קריםיק. להיפך צו דער אמאליקער ״ײדישער װעלם״. האט זי נישם אויסגעטיילם קײן אי־ם פאר געזעלשאפט־ לעכע פיאגן, האלםנדיק, אז פאר זײ עקזיסםירן שוין איצט א רײ ספעצ־ יעלע פאליםיש־געזעדשאפטלעכע זשורנאלן און אויסגאבעס. די באנײםע ״יידישע װעלם״ האם אזוי אי״וס געהאט איר אײגע־ נע קאנסם״״וקציע אין אײן אויכגאנגס־פונקט, וואס באזירם אויף קול־־ םור. דער זשורנאל איז געװען געבוים לוים פאלגנדיקע פיר אפםיילונגען: 1) בעלעמריכםיק, אריגינעלע און איבערזעצטע, 2) ליטעראריש־קריםישע ארםיקלען, צ) שרײבער און װערק (אפהאנדלונגען און רעצענזיעס), 4) די ײדישע װעלם (קולםור־איבערזיכמן). דעס צענםי״אין ארם אין די נײן ביכער פאינעסען די בעלעטריס־ םישע װערק. דא זענען רעפרעזענםירם (גײענדיק כסדר לויפ די ביכער) א. ם. פוקס, יצהק באשעוויס, פרץ הירשבײן, עוזר װארשאווסקי, ברוך גל^זמאן, באריס פילניאק, ױסף אפאםאשו, א. ראובני, יודזשין, איניעל, משה קולאבק ,ױנה ר*זנפעלד, דוד בערגעלסאן, ארנ*לד צווײג, משה סםאווסקי. דאס איז אין פי#זע.—און אין פאעזיע: קאדיע מאלאדאװסקי, רחל ה. ק*רן, אסתר שומיאםשער, ברוך אליצקי, אהרן ציימלין, י. מ. נײםאן, מלך ראװיגש, שםואל זאיאמב, קאזשיםיעזש װיעזשינסקי, א. נ. שםענצל, ש. ג#רד$ן, אננא מאיגזילין, מלכה לי, ז. ווײנפער. פון דער אמאליקער ״יידישעי וועלמ״ איז דא פאיםיאםן דוד בער־ געלםאן (הגם אויך אײניקע אנדערע פון די אנגערופענע שרײבער האבן זיך באםייליקם אין דער ״יידישער וועלכ״ פון ןי יןןרן 1913—1915), $בער נישם דער אלםעי בעיגעלס$ן פון ״נ>>ך אלעמען״, נאר דעי נייער בערגעלסאן פון נןזך דער רעוואלוציע, נישמ דער באזינגער פון שםילן סוף, נ$ר דער שילדערער פון רוישיקן #נהויב. זײנע בײדע דערצײ־ לונגען אין דער באנײשער ״ײדישער וועלפ״ פון דעם ײדישן לעבן אין רוסישן שםזרפ — ״בירגער וו$לי ברענער״ און ״שכר םרהה״, פון דער כעריע ״װעלם־אויס. װעלמ־אײן״ — און נאך מער זײן כראניק ״גע־ בורפ״, זענען אמתע מייסםעי־שםיק אין אונזעי נײער לימעיאםור און אנםפלעקן פאי אונז דעס פאהיוון טאלענם בעיגעיסזןנס אין זײן גאנצער פארױנגערםער עכםקײם און װארער ערנסםקײם. אנגעהויבן די באנייטע ״ײדישע װעלם״ אין איר ערשםן נומער — און אפשי איז דאס אויך נישם קײן צופאל — מים א. מ. פוקס. דער דאזיקער נ״ע־ טאלענם איז שםאיק װי שם*ל, און װי י. י. סיגאל בא־ זינגם איפ (אין זײן ליד אין דער ״יידישער װעלם״), איז ער דער ״ראדען פון אונזער ליםע־אםור״. זיין ליידנשאפם איז ןובער שוין צו קאנצענטרירם אויף דעם שװאיצן תהום, די גראע נשמות, דעם דעק פון די קעלערס .זײעי כאראקםעײכםיש זענען בײדע נעמען פון די צװײ דער־ צײלונגען. װעלכע ער האם אפגעדרוקם אין דעם זשורנאל: ״פײערן אין דער נאכם״ און ״נעפלען״. אין דער פינכטער ראנגלען זיך זײנע העלדן, פארוואגלטע אין די מהומה־צײםן, צונויפגעשפאיםע ערגעץ אין א מוגקעלן קעלער אין װין, צעדײקםע פון מענםשלעכע אכזרױת און מיאוסקייפ, פון דהקות און נוים, — שוידעילעכע שאםגס קריכן אויף יונגע לעבנס און דער־ שםיקן זיי. די פייערן אין דער נאכם מאכן נאך שווערער די פינסמער־ ניש, נ*ך ש־־עקלעכער דעם אפגרונם. עפעס װערט געקעמפם, — אבער װו און ווען װעם קומען די באפײיונג? דערװײל זענען ארום נעפלען, מענםשן קריכן אין זײ און פאלן. אם זענען געקומענע פון מלהמה, םען שםעלם זיך אויפײכםן דעם װאישםאם, די שםוב, אבער א רויבערישער חייל קוסם אן, וואס שענדעם און קוילעמ, ײדן לויפן מיט װײבער און קיגדער באהאלםן זיך אויפן בית־עולם, — איינער בלויז, א העלדישער און שםארקער, זיגפ, דוכם זיך, און בוים א נײ לעבן. סיאיז א געדיבסע פר$זע םימ א שווער־אגגעלאדענעם אינהאלט, מיפ שםיקער אויפגעריסענעם פעלז. גאר פון אן אנדער וועלמ איז די לאניע דערציילונג פון ברוך