Literarishe bleter · 1929-03-29 · 13 (29.3.1929) · p. Seite 247

זײם 247?יסעדעדישע בלזנסזנר נום. 13 (256) 9 א צענטן טײ5 פון דעם קען איך יטוין. א— קען אפי5ו עטרעכע העברעי׳טע װערטער; כשונע, חתונה — אבער דאס צײ5ט ני׳טט. נור צום עני;: יעדער דיכטער װאקסט דאך פון א נואמעם טראכט ארוים און ני׳טט אזוי ער, װיפה מעד זיין מאמע האט נעהערט צו א םאיק. ממיקא קערט ׳םוין ער אויך. איך הא?ט דאם פאר קײן ׳םום חםרון ני׳םט. ער דארף נאר ני׳םט ז־ך צופ־< אײנרעדן אוי,? זײן פאהק. און אין קײן איזמען נלויב איך נ יםט צו ׳שטארק, הנם כיען קקעבט צו צו מיר אומעטופ דעם עקםפרעסיאניזם און מען האיט מיך אפיקו פאר זײן באגרינדער איך ג׳ייב אויך װ״ט נישט אין דער פראיעטארייםער קונםט. יעדער קינסטיער בא׳טרײבט ראס, װאם איז איפ צופ נענטםטן א־נעריעך, אדער אויסעריעך. מער ני׳שט, די אנ׳שוױנג דאר,ה זײן די אנ׳םיױנג פון א ײעיט-ביר- נער, אבער די קונפט ישטאמט פון פאיקםט־פ;. א־צט קען מען דאך ישוין אויםזאגן םודות, טא הערט א םוד און א־ר ײעט זען, װי װ״ט איך בין ני׳שט נאציאנאייםט״ש. אז רער ,.עיט-קרינ איז או־םנע- בראכן, האבן איע געמײנט, אז אט אט װע ז דער צאר מיט זײנע ארמעען פארנעמען א״ראפע און מען מוז דעריבער זײן קריגערי׳ש. אפייו ייבקנעכט האט געישטימט פאר די קר גם-קרעדיטן און האט זיך אויםגעניכטערט ערישט אין עטיעכע מאנאט;. איך אבער בין ׳שוין אין ער׳שטן טאג פון קריג (איך און א נרופע פון מ״נע פרײנט א־ן דרעודען, װו מיר האבן דאן גע וינטן נעײעון געגן א־פ, און װאיט א־ך נעײען א מיטנייד פין פאריאמענט, וואיט איך גע׳שטימט קעגן די קרעדיטן, הגם איך -׳. װ״ט ני׳שט קײן אנ- הענגר ייבקנעכטם. פערזעניעך באפרײנדעט בין א־ך מ־ט דער גאנצער נרופע, אפייו פון די קינקםטע ׳שרײבערם. — ׳שײנע װערטער, אבער װען עם ק,מט צו עפעם — די ייטעראטור ־שרײט אין אײנעם פארט, אי ־ער מענט׳ש איז נוט (?עאנהארד פראנקן, די מענט׳שן — אפישד, אבער די דיכטער זענען עס ני׳שט איעמאי.— — א־ך ׳שרײ ני׳שט צוזאמען מיט פראנקן, אז די מענט׳שן זענען גוט. פאר מיר איז א גוטער מענט׳ש אן איבערראישוננ און ני׳שט ק״ן געזעץ. און איבריקנם דאכט זיך מ ר, אז פדאנק װײםט ישײן אויך, אז דער מענטיש אױ ניישט א װ י נוט... איך מײן גיכער, אז דער מענט׳ש אױ בעסער. און דאם איז פ־י מער, װ״י דאם ויארט ׳שייםט גיויבן אין זיך. וױיט עם נאי־ ריכטיק פאר׳שטײן. איר װעט זען, װיפי ריכטיקײט אױ דא אין דעפ װארט. — עריויבט איר צו פרענן ײענן אײערע פערזעניעכע ייטע- רארי׳שע פיענעחי — דאפ צװײטע יעבנםװערק מײנפ װיי איך, און װעי א־ך, בקרוב אנהויבן ארויםצונעבן. אײנם איז פא־טיק, אויח זײן פאר־ ױירקיעכוננ צו װארטן איז אביסי צו פרי. איר פאר׳שט״ט דאך ישױ;, אז א־ך קיער דא ײענן מײן ״נארדייכט״. דאם צװײטע אױ ״נריכניאנד״. מײן ײערק איז א פויע רעװיזיע פון דעם איצטיקן קוק אויח דעם אמאייקן גריכניאנד. דאם װעיק נעמט ארופ איין גייסטיקע, װאם גריכניאנד האט געישאפן. די תיקאזאפיע, נאטיריעך, אײננע׳שיאםן. גרויםע פראגמענטן פון דעפ דאזיקן װערק זענען ׳שוין נעררוקט אין צײטונגען און אין צייטישריפט;. איך ישרײב פאר דרײ גרויםע צײטונגען און פאר פיי צײט׳שריפטן. — וױיט זיך אײך נאך אפישר זאנן עטיעכע װערטער װעגן דער גײערער דײטישער ייטעראטור. װעגן ר ׳שאפונגען פון אײערע קאיענן אין פ.ע.נ.-קיוב און אין דער אקארעמיע׳ — צו מ״ן נרעסטער יעבנםפר״ד רײז איך צוםיי ארופ און ׳שטודיר צופיי װערק װענן די זאכן, ײעגן װעיכע איך ׳שר״ב, און רעריבער, צו מײן נרעםטן יײד, יעז איך צו ײ״ניק די דײטישע נײע ייטעראטור. און איצט יאכט ני׳שט: דאם בעםטע, װאם א ייטעראטור ברענגט ארוים, איז ׳שטענדיק איר פאעזיען און ממייא אויך די דײטשע פאעזיע. איך זאג עם אײד מיט מײן טיפסטער איבערצ״נונג. איר פרענט אויוי דיכטעת עייע יאםקער ישייערן זי איז אפישר די סאמע בעםטע. ׳שוין יאננ צײח געװעזן, מען זאי זי יאזן קומען צו אביסי רו. זי זאי קענען ז״ן ביויז דיכטערין און זאי קענען יעבן אפייו פון אן א״נציקן ייד אין א יאר אירם א ייד אױ עם װערט. און נאך דיכטעח נו געארג טראקי. זײן טיפקײט איז דאך געװאיטיק און גרויזאפ ישײן, יײדער אויך זײן ױגנער טויט. אין אנהויב קרינ איז ער אין קראקע געישטארבן. טעאדאר דויביער װערט אנטישװיגן. נאך א רנע פרענ איך; םוף אויף ז. 203 געװאיטיק הארציק און אי אויױ א״ביק. אן באדײטוננ קאן אזא זאך ני׳שט זײן. אפהענגיק נאטיריעך פון דער נאציאנאיער באדײ- טונג פון די באטרעפנדע. איך מאך מיר ני׳שט ק״ן אייוזיעס, אבער איך גיויב אין א גרויסער אינטעדגאציאנאיעד צוקונפט פון די פ ע נ.-קיובן. — און איצט ״זײטיקע״ פראנן. װעגן ייטעראטור... איר זענט אין דער ער׳שטער ר״ע א דיכטער א דיבטער, װעמעם יידער איז ישװער צו פארשט״;. אט האב איך אײנס א־בערנעזעצט. הערט װי עכ קייננט אין ײדי׳ש: םיין קבר — נישט ק״ן פיראמידע, מ״ן קבר — א ײויקאןן צפון-ייכט אין מײנע יידער, דער נאכט בין איך — טיראןן כיהאב פ״נט די ׳שטייקײט און דעפ פיידן, דער פרײהײט אױ מײן ייר — פעא;. אררט, קינפטיעכקײט, ײי יאנג קען מען אויף אים זיך האיטן? מ״ן גייענדיק געמיט װעט דעם בארג צע׳שפאיטןן דאם איז די ער׳שטע םטראפע, װ״טער גײט עם נאך ׳עװערער און אויך נאך שענער. אבער, װאפ קומט אדוים פון איע רי יידער, װען םײ-װי יעזט מען זײ ני׳שט. װאם זאגט איר צו רעפ אינטער- נאציאנאין אונטערנאנג פון רעם אינטערעם צו דער רײנער דיכ- טונג? — עם איז אמת. איע די דיכטער פון איע פעיקער קיאנן ז־ך אויף דעם. אבער עם ארט מ־ך ני׳שט, אפייו װען איך קאנםטא- טיר עם אויף מ״נע ביכער. קוים א פאר געצ״יטע טויזנט נײען מ״נע? דער-ביכער און פאעמען. אביםי איז אויפגענומען אין די יײען- ב־כער פון די ׳שוין. איז עס דאך א קי״נע טר״םט. וױינדיק — נ ׳שט-װימדיק װערט עם דאך דארט נעק׳עזן. און איבריננם מײן גדוים עפאם (אן ערך 311000 פערזןן ״נארדייכט״ (אזוי ה״םט רי באװוסטע נאטור-דערישײנוננ אין די צפין-יענדער פון אײראפע) אחי ני׳שט קײן בוך אויף צו יעז;. עם איז א ײעימאג׳שױננ אין אים, א ניויבן אין דעפ מענטיש, א ניויבן אין זיין זוניקייט, ײאם שטראיט אין איפ, הנם מען זעט דאם דאזיקע קיכט אזוי מארנע זעקטן, װי ניען זעט דאם נארדכיכט. אדער עם װעט דער תמצית פון מײן עפאפ אויפגענומען װער, אין דער קומענדיקער י בט-רעי־ג־ע, אדער איך רארף עס בכיי נ־׳שט. אין ״יעזער״ גײט עס מיר ני׳שט. א,, מיט אלע איבעריקע יידער מ״נע אײ עם אויך אזוי ענייך. יא, זײער פאר־ שטענדקעכע, און קקארע, און ני׳טט-טיפע קידער קעזט מען דאך יא. מען יעזט ביוױ ני׳שט די שווערע יידער. עם װעט טאקע כקרוב נישט בעסער װערן, יעדנפאים גישט אין אונזערע ־צײט;, נאר ו אס מאכט עם? — גיויבט איר אין א נאציאנאיער קונםט? יויט זײער װעיט- אנשוױננ דארפט איר דאך ׳שטרעבן דערצו, אז די קוגםט זאי ז״ן א װעיט-קונםט, און ני׳שט ז״ן געבונדן מיט קײן באזנוערע נאציע. אויב זון — זון איז דאך נעװים פאר איע םיזיקער דא. איבער ׳שטיק- קעך ערד קען מען פארגיםן בקוט, אבער זו,? — אבער זון נעניםט מען װאם מ?זר, װאם מער ערד מען האט... נאר נײןן נײןן איך בין װײט פון א־מפעריאיױם. איך בין בכיי זז װעיטבירגער. איך ׳שטאם פון עסטרײך, םון טריעםט. מ״ן ביוט איז װײט נישט קײן ריין נערמאניש ביוט. אביםי םיאוױ׳שם (פוי- ק ׳שם) איז אין אים. א דערצױנג האב איר אין טריעפט באקומען, אן איטאייענישע, און נאך ביז צום הײנט קן טאנ רעד איך מיט מײנע ׳שװעםטער;, װאם האבן ב״דע חתונה נעהאט מיט פראגער י־דן, איטאקיעניש. און אט איז מײן באגיײו־ער, װאם פארט מיט מיר אויף דער איצטיקער ריױע, א דײט׳שער ז׳־שורנאקיםט, א זון פון מײנעם א פרײנד, קענט איר די ׳שפראך, װאס אט ערשט האב איך נערעדט מיט אים דורך דעם טעקעפאן? דאם איז גריכי׳ש. פיר יאר האב איך ער׳שט איצט נעיעבט אין נריכניאנד, געהײםן פארן אהין האט מיך מיט קנאפע 30 יארן צוריק אײער יאנדםמא;, דער פוי- יי׳שער דיכטער םטאניםיאװ ײיםפיאנםקי. איך ׳שרײב א ריזנװערק װענן דעפ איטן גריכניאנד. עטיעכע טויזנט ז״טן. און װו בין איך דען ׳שוין ני׳שט געײעזן? צוביסיעך זעוען זיבן ׳שפראכן פון דער װעיט נעװארן מײן אײנן. יויט אײער קביה (דויביער האיט מיך פאר א נרויםן קענער אין קביה און דעדצו מײנט ער, אז איץ, װאס ײדי׳ש איז, ׳שטײט אין רער קביה...) זענען דא זיבעציק ׳שפראכן,