Literarishe bleter · 1929-03-22 · 12 (22.3.1929) · p. Seite 232

?'■$120ר'ע■ 3 3? /11/01 12013 55.^) * 232 דעי־ מרזיקער זעצט איבער דעש זעדבירןן איגהאלט פ,*ז דער דיאמע אדיןי א?זפראך, װאס איז צוטרימלעך פאר דער נשמה און פאח חער־חוש. עס וואלמ זיך געקענפ אויסדרסמן, אז אין דע.* מוזיקאלי־גער דיאמע װעמ די פאעזיע האבן די אויבערהאנם. ד$ס איז אבער ני״כט ריכמיק. דער דיבמער קען זיך נייממ באגיין אן סוזיקער, פונקמ וװ דער מוזיקער קען זיך גייכמ באנײן אן דעם דיכמער. לויט װאגנערש א בילדערי״טן שארגלײך, איז די מוזיק א ליבנדיקע װייב, װאס פא־ רייניקמ זיך מימ איר געמלעכן מאן, מימ דער פאעזיע״ כדי צו געיוירן די אמתע קונסמ. '־ד^סינירנדיקן מײל פון דעס מענמ״מלעכן נשמה״צײכמאנד, װעמ דער אײ קעספעי״ קענען אייערגעבן דעם גאנצן נ־מםה־צו״ממאנד פון א סענמ־מ׳ דעם גאנצן קאמפיעק־ פון זײנע געפילן. דער ארקעסמער וועמ פאר אונל אויסבאלן ־עם אונטער־באױופמן אדער האלי־באױוסמן נ״סמ־ד צ־־״ממאנד םימ אלע זײנע פארגעפילן און אפקלאנגען פון פריערד קע געפירן. אזוי־ארום קוממ אין װאגנערס מוזיקאלי״מער דראמע אן אמתע כ^רײגיקונג פון מוזיק און פאעזיע. דער דיכמער ״מאפמ די גא,צע אדציע, ער מאבט זי פאי־״כמ״ענדלעך בלויז פארן ״סכל און פארן זע־הו״מ. ד״ד י. ב. צ פ? ד דער מאלער משה אפעלבויס יד — פײניליניקע פרױען-גע׳עטאאט. פנא ׳שטימוננ, אײננעטונקען אין א פאריםטורט״שער, טיםטישער זון-באאױכטוננ. איר רוט קויפ אפ דעם בדיק פון דעם דאזיקן אײנדרוק, און אפט פיאט איר זיך אײנגעװינט.דורך א פריטיטױו און מעשהיאע-טעםיק אויפגעפאפ- טער קאטםאזיציע — ־,די נרינע קאץ״ — וװ העאע זונען-ייכט קעטפט טיטן בין-השט׳טות און רופט ארוים א שטיאן שטיטונגס- שוידער א ביםיצ װײטער װערט איר װי אויםנעניכטערט דורך א שטרעננ רעאאיםטישן אײא פארטרעט, שטרעננ אויםנעהארטן אין דער צײכנוננ, װי אינס קאאאריט: ןפארמרעס פון הי װהא- דאװער), אדער נאר פון א קאטפאזיציאנעאער אקװארעא - צײכ- נוננ — ״ראדיא״ — וװ א נרופע שאכט-ארבעטער הערן ויך צו טיט א נאױוער פארנאפוננ צו רי מוזיק-טענער, ײאם די םודות - ד־קע אופט כװאייעם ברעננען זײ פון װײטע, אוטבאקאנטע. טקומות״• אט שטעאט איר זיך אפ ב״ א םטיציזירטן ביבא-טא- טיײ, אין טאדערנער אויפפאםוננ — רבקה — װו דער טאטיײ איז גישט טער, װי א געצעננהײט פאר פארטזוכערישע עקספע- ריטענטן און פארבן - שפיא און װערט מטש פארכאפט םון דעם איבאעכן, נאיװן אויסדרוק פון א נישט ײדישן ױננא, װאס איז ־י צענטראא פינור פון א פרעכטיקער אײא - קאטפאזיציע אונ- טערן נאטען — ״טױבן-בענדיגער״. שטרעננ רעאאיםט״ש אוז פוא אעבן אװ אויך דער פארטרעט פון דער וס •אריקער זקנה — ״פרוי אראנאדע״ — צו דער נאנצק״ט פון דער קאטפאזיציע און אויסדרוק העאפט באדײטנד צו דער זייער-גאיקאעבער קאנטראםט, װאפ דער קינםטאער האט נעשאפן, אװעקשטעאידיק אין הינטערנרונט די צװײ קינדער־יע- שטאאטן, און נאך טע־ ד■ טײפע פארשטענדניש. טיט ײעאכער ע־ האט באהאדנאט די הענט פון דער איידעאער זקנה א באזונדער אינטערעס דערװעקט די ׳קאאעקציע פארטרעטן, װו רער קינפטאער ש״נטי אײז פאר אאעטאא, זיך זעאבםט צו נעפינען אין זיך צי דעיפירן צי הארטאנישעד יאנצקײט. ״ די עצה״, דערװאבן״, ״דער שטאט-נאר״, ״דער באינדער טאנדאאין-שפיאער״ און ״הויכזוטער״ זענען א קרעפטיקע צוזא- טענגיסוננ פון רעאאיזם און עקםפרעסיע און ווערן דא און דארט אױפגעהעאט דורך פריכאי״אניישע אויפבאיצוננען, װעאכע טאבן דעם שטארקםטן רושם. עם פיאט זיך כטעט אין אאע א זיכערע באהערשוננ םון דער פארם און א שטארקע פארבן-פארטיפונג. ט. אפעאבײם באגנונט זיך נישט טיט שטיטוננ צואיב שטי- טונג, עם פיאט זיך בײ אים א גייםמיקע פאדדיפוננ. ער םטירי- זירט, ער סיטבאאיזירט, ער איז אבער אחאוטין נישט טקריב דעם קינםטאער צו דעם נעדאנק; ער זוכט אאעטאא דעם סור זײ ב״דע צו פאר״ניקן אין א נאטיראעכער הארטאניע; ער זוכט, זאג איך און אויב נישיט אאעד׳יי׳ נעאוננט עם אים צי געםויעז. באײבן זיילע עקםפעריטענטן נישט-װײניקער אנציענד און אינטערעםאנט, ס״ אין זײער פארבן-שפיא■ םײ אין זי־ער טעכנישער אויםפירונג. יא, ט. אפעאבוים איז חו׳ז סינםטאער אויך א זוכער, אן עקםפעריטענטאטאר, װעאכער האט אאע אויםזיכטן צו נעפינען װען אטאר דעם געה״טען פאדעם םון פאי־בינדוננ צװישן ז״ן אי- נעראעכער און אײסעראעכער צעריםנקײט. דאס ערשטע, װאם איבעראשט אנגענעם, ײען טען באזוכט רי באשײדענע אטעאיע פון טשה אפעאבוים אין קאטאװײן, איז ד־ נעװאאטיקע איבע צו ארבעט טען װאאט זאנן, אז דער דאזיקעד קינםטאער פ־רט צו אעב- האפט זײן אפגער־סנקײט פון ײדי־שן צענטר, פון די קאטפאקטע ײד־שיע טאםן. זוכט ער באװופטזיניק צו פארשכורן דאפ פײנאע- כע געפ־א פון אײנזאטקײמ און ארומיקער פרעטדקײט טיט אן אוטדערשעפאעכער שאפננם-אוסט, טיט א קװאא פון שפרידאדי- קער ארבעטם-ענערניע. און אפשר איז מאקע דאס פיינרעכע נעםיא פון פארפרעטד- קײט רי כיבה פון דער פארשידנפארביקײט און פון דער פרוכט- בארקײט פון דעם דאזיקן קינםטאער גראדאיניקײט איז אײנהײטאיכקיט אין כסיא זענען אאע טאא א פראדוקמ פון אײננעזעםנקײט, פון צוזאטעננעײאקסן ז״ן טימ א באשט־טטער םביבה דער װאנדערער איז א קינד פון װינט און שימורם, פארשידנארטיק װי די שטחים, אאנדשאםטן און נע- שיטאאטן, װאם אויפן פאר א־ם פארביי אין זײנע בראדיאנישע כם־עות. דערפאר טאקע א־ז דער נאנצע■־ קאטפאעקם פון אפעאבויטפ שאפ; פונקט אזוי צעריםן, װי זײנע נשיטה נופא: ער שאפט, פיװװט, זוכט זײז ײענ און װארפט זיך אין פארשידענע ריכטונ- נען. זײן װערק איז א טיש-טאש פון שטראאנדיקע, צאפאענדיקע ש־מיקער פרײד און בין השטשותידיקער טונקאקײט; א געװעב פון פדיטיטװוע רעטיניסצענצן, נאציאנאא-דעאיג־עזע שט־טוננען אין פרעטר-סביבהישע רעפאעקסןי דער קינםטאער אנטשואדיקט זיך פאר טיר זײנע בעםמע זאכן, דערקאערט ער טיר — געפינען זיך נראד הײנט אין קרוא- הוטע, אייה דער אױכשטעאונג• װאס די דארטיקע טיכאעא-אאז׳םע ראמ אים אײננעארדנט — טיט עטאעבע חדשים פריער האט די קאטאװיצער אאזשע אים אײננעארדנט אן ענאעכע אויםשטעאוננ. אין קאטאװיץ גיפא, און באי׳ד דערנאך — אין ביאיץ, און בײדע א״םש־טעאונגען זענעל ארורד טיט א גרויפן רערפאאנ. איך אײעז די ארטיקאען, װאכ די ארטיקע דײטשע פרעםע האט געװידטעט די דאזיקע צװײ אויפש־טעאונגען פז א פרעטדן ײדישין קינםטאער, אוז איך צ־ ט־ט די ארסאעז אזא װארעטע באציוננ צו א ײי־שן קינםטאער װעט איר דאדפן װכן אין אונזערע ״דישע צײטוננען. פון ד• פויאישע צײטוננען א־ז שײז אפנערעדט. ז״ באײבן זיך תטיד טרײ אין װארשע ײי אין קאכאװיץ. איך פאר קיין קרוא-היטע באזוין די נײע אויםשיטעאוננ פונפ קינםטאער ד• ייאקאי2׳ זענעז אײנפאי אבער זייער נעשטאררוי׳ ד׳נקאיירט• װי איר קוטט ארײז װערט דאם אוינ אייערם פאר- כאפט פין א שיטערירנדיקן שפ־א פון פארבן און פארטען, פוי א שטרויטעכקדיע־ ׳*יכט און שאט; םיטפאניע. איר פיאט א טאדנע באדערפעניש צו באקיקן איץ טימ אטאא און נא״כצײטיק — יעדע זאד באױנדער איר ײיאט באטראכטן ״דעם בעא-תםיאה״, א פריטיטיװע ײדישע געשטאאט, אייננעהיאט איז יטים.-ניראיטריקער תטיט תי און אייער באיק װערט םארכאםט פון ״דער באדנדיקער״. א