Literarishe bleter · 1929-03-22 · 12 (22.3.1929) · p. Seite 226

1ײס 126 ׳יין ל'םפר$ר,'שס בלפםפר 012. 12 (255) ז״ער ׳שײן ה$ט עם אויםנעדריקמ ני׳עט קײן אנדערער, װי אײנ׳טטײן אלײן. פאר צװ״-יארן, װען גאר די װעאט האט נעםײערט נױטאנם אנדענק, בײ דער געצעננהײט פון זײן סס2-טן יארצ״ט, האט אינשמײן פארעפנטרעכט א אויב-געזאננ אויף נױטאנען, און האט דערקצערט, אז די נאנצע אנטװ־קלונג פון אונזערע געדאנקען װענן דער נאטור, ביז צו דער נ״םטער ״פעיד-טעאריע״, •עטיצט זיך אייף נױטאנען. און איצט עטלעבע װערטער מאקע װענן דער ״אײנהײטיע- כער פעדד-טעאריע״. דער נרויםער טאטעטאטיקער יאפקאם, האט אטאל ארויםנע- זאנט א דר״םטן נעדאנק. ״א גײםט — האט ער נעזאגט, װעלכער װאיט אין א נענעבענעם טאטענט געײוסט איע קרעפט;, װאס װירקן א•; רער נאטור, און די קעננזײטיקע יאגע פון איע עקז־םטענצן װאס די נאטור באשטײט פון זײ, א נײםט, װעלכער װאיט אימ- •בטאנד נעװען אונטערצװוארפן די אלע יסודות, דעם אנאייז, אזא נײםמ װאלט אין אין אײן און דערזעלביקער פארמל אויפגעדריקט די באװענונגען פון די נרעסטע הימלי׳טע קערפערם און פון דעם לײכטעםטן אטאם; קײן שום זאך ײאלט נ״עט געבליבן פון אים פארבארנ;, די צוקונפט, װי די פארנאנגענהײט װאלטן געלענן אפן פאר זײנע אוינן״. אויב אין א ױבילײ - ארטיקל אױ דערלויבט א שטיקל נוזמא, קען מען זאנ;, אז אײנשטײנס ארבעט אין פארלויף פון די לעצטע יאדן איז אן אומאויפהערלעכע שטרעבוננ צו געפינען אט די לאפ- לאפי׳טע אײנ-אײנציקע װעלט-פארמל. אומאויפהערלעך באמיט זיך א״נשטײן אזוי צו פארפולקומען די מיטלען פון מאטעמאטישן אנא- ליז, אז אין א באנרענעצטע צאל חשבונות און פארמלען זאלן זײן אנטהאלטן די נאנצע פיזיק, אנגעהויבן מיט עלעקטריע און נעענדיקט מיט נראײיטאציע, מיט דער אלגעמ״נער צוצױננ. זיין לעצטע ארבעט, צום ״אײנהײטלעכן פעלד-טעאריע״ (בער- לין 1929), די זעקס זײטלעך, װאס ארום ז״ האבן די צײטוננען נע- מאכט אזא אומנעלומפערטן טומל, איז נאך נישט די באקרוינוננ פון זײנע באמױננען. םיאיז א שריט פארויס, צום ענדציל, אבער נאך נישט דער לעצטער שריט. װי נעהעריק אפצושאצן אט דעם שריט און די פריערדיקע שריט איינשטײנם און אפילו פשוט פארשטיין, װאס מײנט דא אײנשטײן צו זאגן, איז נישט יעדערן באשערט. םיאיז נויטיק דערויף א לאננדויערנריקע נרינטלעכע צונרײטוננ. םימוז אונז פשוטע בשר-ודמס מון לייד, ײאם אײנשטיינם נײעסטע נעדאנקען-ײעלט בל״בט אזוי ארום פארשלאסן פאר אונז, נאר דאס איז אויך א צײכן פון אונזעד צײט. אין די הענט פון א אײנשטײן און פון זײן נלײכן, האט די מאטעמאטיק באקומען א נײע קראםט. זי איז נישט בלויז א װערקצײנ פאר גענויע פארמולירוננ, זי איז א מימל צו אנטדעקן נײע אמתן. אין דער שפראך פון די פארמלען און מאטעמאטישע צײכנם, האבן די בא׳סאפער םון דער נײםטער פיזיק נעפונען א צויבערמיטל אויף צו דערנײן װארהײטן, װעלכע לאזן זיך ערשט שפעטער אויםדריקן און אויסטײטשן אויף אונזער טאנטענלעכן לשון. אזוי איז געװען םיט די קײאנטן, אזוי איז מיט אײנשטײנם ״אײנהײטלעכער פעלד-טעאריע״. לאםירזשע האפן, אז אײנשט״נען װעט באשערט זײן צו ברענננען ביז צו פארענדיקוננ אויך זײן נײסטע װערק, און מיר װעלן זוכה זיין, אז זײנע שילער און מפרשים װעלן אונז ארײנפירן אין די ראזיקע טיפםטע און לעצ- טע אײנשטײנשע געדאנקען. קלערן נרונט-דערש״נוננען פון מאננעטיזם, און װען מיר נעמען דאפ לעצמע װארט פון פיזיק, די נײםטע ײעלנמכאניק, זאנן מבינים, אז נראד בײ אײנשטײנען האבן די באשאפער פון רער ראזיקער םאמע נײער מעכאניק נעפונען אן אנזאג אויף זײער טעאריע בײ-הײנט-צוטאג קען מען זיך נישט פאו־שטעלן די פיזיק, מען קען זיך איבערהויפט גישט פארשטעלן די נאטורײיפנשאםט אן דער טעאדיע םון רעלאטיװקײט. דאם באדײט אבער נישט, אז א״נשטײן האט אפנעראמט און נעמאכט צונישט נאר די װיםנ- שאפט. װאכ האט בױ צו אים נענאלטן. אין דער נאטורפארשוננ גײט עס נישט אזוי. עם זענען םאראן דערגרײכוננען אײביקע, װאכ די נײערע חידושים קענען זײ פארפולקאמענען און דערגענצ;, אבער נישט אפשאפ;. אזוי אױ אויך ד■ באצױננ פון אײנשטײנם רעלא- טױויפטישער מעכאניק צו יענער קלאכישער מעכאניק. װאם עכ האבן זי נעשאפן די נאונים נאליל און נױטאן. אינשטײן האמ פרע־ ציזירמ די אלטע מעכאניק, און דערמיט האט ער באװיז;, אז ער אױ אנגעבונדן מיט די עיקר-שטרעבוננען פון אונזער צ״ט די פריערדיקע דורות האבן אנטדעקט און נענוי פארמולירט יענע כאמע אלנעמײנע נעזעצן, װאם רענירן איבער רער נאטור אין כאשטימען דעם נאנג פון די נאטור-פראצעסן אין גרויםן און נאנצן. בארוישט םון ד• נרויסארטיקע נאטורװיםנשאפטלעכע ער- פארנן, האבן מענטשן רעמאלט נעמײנט, אז זײ זענען דערגאננען׳ ד• לעצטע ם־דות פון רער נאטור. אונזער דור איז באשערמ נעװען צו אנטפלעקן, אז דאם איז נישט ריכטיק, אז הינטער יענע נרויםע נאטור-נעזעצן איז פארבארנן א פראבלעמאטיק פון נישט בערך פײנעדע און אינטימערע נאטור-פראצעפן. עם גײט איצט א זוכע- ניש פון נ״ע נעזעצ;, װאם רענולירן ־■אט די פײנע און פײנםמע פראצעכ;, און אויף װי װ״ט מען האמ זיך צו זײ דערנרונטעוןעט, האט מען פארשטאנען, אז די אלטע קלאםישע נעזעצן קענען נישט נילטן מערער אין זײער פריערדיקער געשטאלט, אז זײ פארלאנ- נען א נײע פארמולירוננ, א דערנענצוננ, א פרעצױירוננ. אומעמום אין רער נאטורװיםנשאפט נײט איצט אזא געראננל פאר נײע פארמולירוננען. דאם איז א פאדערוננ פון אונזער מענטשלעכן ג״פט, אז מיר זאלן באהעפטן דאם נײע מיטן אלטן און אויפריכ- טען א אײנהײטלעכע װיםנשאפמלעכע נעבײדע, װו דאם נײע זאל נעפינען א פלאץ נעבן די אײביקע עלעמענטן פון דעם אלטן. אײגשטײן האט מיט זיין רעלאטױוקײט פארענטפערט אט דאפ פראנראם פאר דער פיזיק. ער האט נישט צעשטערט די אל- טע נעבײדע. ער האט, פארקעדט, — פון די אלטע צינל און פונם לײם פון די נײע מעאריעס אויפנעבויט א נײע נעבײדע. צו דעם צװעק האט ער א״ננעזאפט אין זיך ־אם א־צטיקע ײיס;, ער איז א קינד פון אונזער דור, א פאנען-טרענער פון אײראפעאישן װיס;. אויב מען ײיל דװקא זוכן אין אײנשטײנען א באפרידיקוננ פון נא- ציאנאלן שטאלץ, דארפז ײדן נישט אנטקענן שטעלן א״נשטײנען דעי ארומיקער װעלט, נאר זיך נרויסן דערמיט, װאם אין א ײדן האט א־נוער צײט נעפונען איר שארפםטן און געניאלפטן אוים- דרוק. רערמיט אױ אויך גענעבן אן ענטפער אויף דער פראנע, ײאם װעט זײן, אויב אײנשט״נס מעאריע זאל װערן אפנעפרענט — דאס אױ נישט אויסנעשלאם;. דאם מענטשלעכע ײיםן קען נאך אזוי פאר- טיפט און בארײכערט װערן, אז מיװעט נאך מױן אנקומען צו נ״ע. איצט נאך נישט-פארויכגעזעעגע טעאריעם. אבער אײנשט״נכ נרויס װעט דירך דעם נישט נעמינערט װערן, אקוראט װי נ־וטאנס נאיניש- ק״ט װערט נ־שט נעמינערט איצט, נאך רעם אויפקומען פון אײנ- שטײן