Literarishe bleter · 1929-03-08 · 10 (8.3.1929) · p. Seite 219

זײס 219?יסעדזןדי׳שע?נלעסעד נ*ם. 11 (254) עקזאטישער בילדערונג (פלאסטיק), נ$ר אויך דורך בפירוש■ ע׳ןזןטישער װארםונג. רוםט עם: אלט-ײדיש, רופט עס: זזברייטײטש, ײדיש• דײטש, אםילו דײסשמעריש — נאר דא ליגט דער שליםל בו ײדישער װארט׳עקזאטיק. * איך האב שײן אנגעװיזן אן אנדער מאל (אין .םראגן פון ײדישער פאעטיקי) אױף די גרויםע קינסטלעריסע םארם■ און שפראך-װערטן םונם איט־ײדיש, פונם ײדיש-דײסש, װאס קומט אונז איצטער םאר װי א דײטשמעריש און װאס םיקען עס טאקע אזוי אנרוםן און — צונלײך — רעאבעליטירן םארן נײעם ײדישן שאםן. דאס דײטשמעריש, קינסטלעריש געלײ• טערט, פארמוזיקאלישט, םטילידרט מיט חוש פאר הײנ■ טיקן ײדיש. איז און קאן זײן אן אויסגעצײכנסער שפיאכלעכער קונםט־עלעםענט אין םאלן, װען סטיליזאציע איז קינסטלעריש בארעכטיקט, ד. ה. דרינגט ארויס פון דעם עגם באהאנדלען שטאף, פון זײן עקזאטיק. םון זײן, לאמירן זאגן, אלט-ײדישער — צי אור׳ײדישער — אטמאספער, פון זײ. נישט-אלטעגלעכקײט, אדער נאר םון זײן רעליגיעז־ױםיטובדיקײט פיץ האט נישם אומזיםם אײנגעםירט אזא אינטערעסאנטן אראמאטישן ײדיש־דײטש אין זײן איבערדיכסוננ םון די פינף מגלות. בארבאריש װערט דאם דײטשמערישע, דאס ײדיש■ דײטשע, ערשט דעמאלט, װען םיאיז נישטא קײן קינסטלערישע נויסיקײט דערינען — װען ם׳איז נישס מער װי װילקיר. אט דערפאר (און נישט בעצם. און נישט אן־און־פאר זיך, װי ס׳מײנט. דאכט זיך. ב. ביאלאםםאצקי אין .אויםקום*) םארדריסט םיך יהואשעם .פרעירי־װעלף געװאיעט האבן״ אין זײן ,הײאװאטא׳־איבערזעצונג (זע .ײד. װעלט• —י.פראגז םון ײדישער פאעטיק•). אדער ראלניקס א שורה: .פארװאס ער באשאםן םיך האט׳, עדער ענלעכע װילקערלעכע ײדיש• דײטשישקײטן. װילקירלעכע — מחמת• קינסטלעריש נישם■ .נויטגעדרונגענע• (מי דײטשן זאגן), לחלוטין, הײםט עס, נישט נויטיקע דארט, װו זײ זענען געװארן באנוצט. ,פרעירי־װעלף געױאיעט האבן• איז ערשטנס מאדנער שעמנז (ײדיש־דײטש פליום סלאװיזם). צװײטנם — און דער עיקר: נישט אין שפראך-גײסט םון דער ג א נ צ ע ר איבערזעצונג. א דיםאנאנס, און ממילא — װילקירלעך און רתט-אזוי׳איק. .םארװאם ער באשאפן מיך האט• — דאםזעלבע: עס איז נישט אין שפראך-גײסט פון אלע איבעריקע שורות אינם ליד. דאס ײדיש־דײטשע איז דא נישט געקומען צוליב א באשטיםטן עקזאטישן קונסט-הכרח, נאר צוליבן גראם. אבער פאר זיך אלײן װאלט עס, אםור, נישט אויסגעראכט, כ׳מײן: װען מ׳װאלט עם צוליב טיפערע קינסטלערישע טעמים — גע• דארםט האבן. ײדיש איז שוין איצט אין אזא פאזע םון אנטױיקלונג, אז ם׳איז געװים נישטא װאס צו ציטערן (מחמת פוריזם) סאר ײדיש־דײטש. אדרבא, דאם ײדיש״דײטשע קאן און דארף װערן (גראד איצט) א װיכטיקער קונסט־עלעמענט אין אזעלכע שאסונגען. װאס םאדערן סונם קינסטלער נײע, נישט־געװײנלעכע, עקזאטישע שפראך־מיטלען. עיקר שכחתי: מ׳דארף װיסן, װי צו באגײן זיך דערמיט. דא איז אײן שפאן םון ראםינירטער שפראך״עקזאטיק ביז פשוטן קאםיזס. נאר שטרויכלוננ׳ איז מענטשלעך. װי דער פםוק אין .םאוםט׳ זאגט טאקע: .עס אירט דער םענטש•... גײ בלאנדזשע נישט, אז .םאוסט• איז אזא פארבישופסער װאלדו אט האב איך אנומלם געהאס געשריבן א נעלעננהײס• ארטיקל װענן )נעטען אין .ליטערארישע בלעטער* (.נעטע. דאקטאר פויכס און דאקטאר מאריאנוס*). האס מיך דאס ארסיקל געלערנס. אז ס׳םאר זיך נישם פאדלאזן אויפן זפרון און אז נישט אלעמאל איז א מעלה, װען מ׳איז נישט קײן באזונדערער עם הארץ. װאלט איך געװען װײניקער .למדן׳, װאלט איך זיך דאך אויפן זכרון נישט םארלאזט, װארום איך װאלס דאך, א סברא, גארנישט געהאט צום געדענקען, נו, װאלט איך דאך בעתן שרײבן געװים ארויםגענומען םון םײן שאנק דעם פײנעם בכבודיקן געטע פון יאר אכצףהונדערט־דרײסיק׳םיט־עפעם, מיט די קלאםישע קוילבאך-אילוסטראציעם, און כ׳װאלט אין פאל פון אזא םארזיכטיקײט געװיס נישט אידענטיפיצירט דעם דאקטאר פויםט מיטן דאקטאר מאריאנוס םונם םינאל, און װאלט אױך נישט ציסירט װי א באװײז: .און, לײדער. אויך פילאזאפיע׳-אין דער צײט, װאס םויםטם ,לײדער• גײט נישט אויף דער םילאזאפיע, נאר דװקא אויף דער סעאלאגיע.. מאך איך דא טאקע אויפמערקזאם למען״הגעװיסנהאםטי• קײט אויף די צװײ טעותים, װאס איך האב געמאכט אין יע■ נעם ארטיקל. איך אײל מיך אבער צוצוגעבן, אז דעם זין און די גרונט״אנשוױנג םון יענער ארבעט ענדערן זײ אױף א האר נישט. איך האב דארט גערעדט װעגן געטעם אלימפישער םאסקע אין זײן שרעקלעכן פויםטישן אומרו. מערקװירדיק, װי אט דער כלומרשט־קלארער האט געװוסס דעם םור פון דעמערונג. אלײן אן אפרונכ-האט ער פארן אפגרונט מורא• געהאס. ער האט געציטערט פאר בדרהאװענען און דאם איז אײגנטלעך געװען אציטערניש םאר זיך אלײן. געטע. דער אםתדיקער און עצסדיקער אנטפלעקער םונם ל י ד אין דער דײטשער ליסעראסור און אינם אײראפע םון יענער צײט. םארגלײכט געריכםן צו געמאלטע קלויסטער• שויבן און זײער שײנעם האלב דונקל. און עס איז נישט װיכטיק. װאס געטע גוםא האש גע• פאדערט .קלארקײט׳ און האט קנאפיװאם געהאלטן פון די ראסאנטיקער. א קינסטלערם קונסט־מײנונגען קאנען זײן א סתייה צו זײן אײגענער קונםט און צו זײן אײגענער איבערלעבונג אפילו. לעסיננ, דער מײםטעו םון קלארקײט, דער ניכסערער.— װען איך לײען זײנע, סיס בראװור געשריבענע װײן■ און■ ליבע־לידער — װונדער איך זיך. דאכס זיך: שכור, פונדעםט• װעגן: ניכטער. םארװאס פארשכורט זי נישט, די שכרותז פונװאנען ניכסערניש, בײ אזא, אין םלוג. לעבעדיקער בראװורז דעס םוד נעסין איך, װען איך לײען־איבער א גוט ליריש ליד םון געטען. ער האט נישט געטראגן אין זיך, דער קלוגער לעסינג, יענע דעמערונג. װאס האס געלעבט אין געסען, דעם כלוסרשט״קלארן. ײדיש אךן ײז״ש־דײס׳ש דער ײדישער פאעזיע םעלט שפראכלעך דער ארכאאיזם און דאס עקזאטישע װארט. םאראן עקזאטישע צושסאנדן און זאכן װאס קאנען און דארםן אויםגעדריקט װערן נישט בלױז דורך