Literarishe bleter · 1929-03-08 · 10 (8.3.1929) · p. Seite 199

?יסעד^דיישע בלסםסר נזס. 10 (253) זײם 199; ד '-' י/ ע ײ ז י ל ״דעד םלחד פין װענעדיק״ =ײ יעי ״װילנעד טדופע״ (װזזרשזז, םזנזזםזנר ״עדיזעלס׳/ אנפ. ס. ס,ז־*ד,■) *רענגען דעם ײד גו אזא מין םארעקשנשן ק*םף און געסערלעכן געראנגל םיס די שסארקערע און *ריװילעגירםע, דאס װיכטיקםםע אין דער אינסגעניזירונג איז: שײלאק װערם דא די הױסם-סיגור, און עס װערט געזוכס דער יכור, די ״באגרינדונג״ םאר זײן אויםטערליש סארלאנג. און נישם נןןר םאר שײלאקם םארלאנג. עם דארף גענענן װערן די בארעככי■ קוזג סאר דער האנדלונג סון די װענעדיקער אדל-לײם. ם. װײכזרט האס גוט געסון, װאס ער האט ארײנגעבראכט און אונ־ טערנעשטראכן אס די צװײ װעלטן—די נישט־ײדישע און ײדישע. שעקפםיר האט די ײדישע װעלס איננאנצן נישס געזען, ער האט זי געאנט, זי שרײט ארויס םון שײלאקס םײנלעכע טיראדן. האט דער רעזשיסער נעגעצן דא דעם היבטערגרונד, ער האט ארײנניע- *ראכט די געםא, א שטיק שײלאקס הײם־װעלס, כדי די םיגור פון דעם ײדן זאל נישט זײן אײנזאם, אסנעײסן. סארשטײט זיך, אז אנםאניאס כביבה סארבלײגט אלץ א לענעדיקערע, א גאנצערע, א םולערע, און שײלאקם סביבה איז נישט םער װי א סאן םאר דעם שײלאק-נילד םהאי טעמא האט ם. װײכערט אויסן-געלאזן דעם גאנצן סינםםן אקט. די שײלאק-סראנעדיע װערט געענדיקט אין םערםן אקס אויםן געריכט. אויך די װענעדיקער אנטסלעקן זיך םיט זײער גאנצער לײכסקײם, זארגלאזיקײט און לעבנס- לוםטיקײט אין אט דעם שײלאק-סינאל. און ״אלץ איבעריקע איז נאר א םין בארויקנדיקער אקארד, א נליקלעכער אפקלאננ סאר די ליבנדיקע ה־״רצער. —* װעלכער רעדט אבער צו אונז, בארוישטע סון דזר שײלאק-טראגעדיע, װײניק. דער רעזשיכער האט, סארשטײט זיך, גארנישס געקאנט צונעבן צו שעקספירן, ער האט נאר אנגעװארםן דא און דארט שאסנם־בילרער םון דער ײרישער געטא, װאם .שרויםן אויף־* שײלאקן, װאס באיעכסיקן זײןםארביטערונג, זײן נקכהיאקט. די קלײנע, ענגע בינע םון דעם ,עליזעום׳-כעאכער גיט נישם די מענלעכקײט ארויסציברענגען אזן ברײש סאנאנדער- װיקלען די בילדער סון װענעדיק (ן אקס) םין ײדישן געטא (2 אקט), סין פארציאס פאלאץ (3 אקש) און םוז נעריכס םיט דעם ײדישן און נישט-ײדישן המון (4 אקט). דער רעזשיסע/ דער םאלער, די אקטיארן זעוען געפענסעט מיט די ענגע י־' אפות. אויך די ליכט־עסעקטן זענען געשלאגן. אבער מיט מםש איבער- םענםשלעכע אנשטרענגוננען איז געל״וגגען ארויסצוברעננען א שײנע. א־נסע־עסאנטע און ארינינעלע שעקססיר-סארשטעלונג. און קודם כל א. םאמבערג. ער האט ארײנגעגעבן אין דער ראלע םין שײלאק לײדנשאפט, פײנלעכע ליבשאפט צו זײן םאלק, טאכטער אין געלט. די ליבע איז סארשטיקש אין אים, זי רײםט זיך שװער ארויס סון דעם הארטן, סארהארטעײעטן לבוש-קערפער. א מענסש מיט ששאלענעם כאראקטער, לא־ט ער זיך נישט װײך- פאכן און בויגן. װײם ער סון קײנע פשרות, סון חרטה. ברענט אין אים די לײדנשאםט, די צונעבונדנקײט און דערנוך די האס. םארביטערוגנ אץ נקםה-נעפיל, קאן פען עס נישש לעשן םיס תחזונים און מיט דראונג. איז ער גרײט יענעם און זיך אופ ■ ברעננען. בײ םאמבערגן םילן מיר סין א נ ה ו י ב א ן דעם קױ- צײכי, די קללד״ װאס הענגט אויף אים דדם םם, װאס װעט אים סארגיסשן. ס׳װאלט אבער נישט געשאדט, ער זאל אין ערשטן אקט זײן םרידלעכער אין אםילו מאיזםטעטישער, נישט בלויז װוכ,רניק און ניריק נאך א פראצענסל. די פא־־ביטעררקײט דער גיםש דאיף קיםען שםעטער. ער דארף לכתחילה נעױינען בײ אינז א שטי,ל םיםיאטיע, אן אינסערעם פאר דער װײטערדיקער טראגעדיד. אין בײ כאמבערגן אױ ער ש ו י ן א פארקייפלטע נאשיר מים אפששויםנדיקע כאדאקטער-שטריכן. אין ערשסן אקט דארף זײן די געזיכט מאסקע א רויקערע, א ציציענדיקערע. דאס מאל האש יעקב װײםליץ אין זײן אנסאניא-ראלע אינז נישס באסרידיקד. ס׳האט נישס געשטראלט םון אים די גוסםקײד״ די חכםה, װאס ער םאימאגט בײ שעקםפירן, אוז װאס עס שטעלס אים ארוים אלס ששא־קער קעגנזאץ לגבי שײלאקן. װייױם *יקםייר—•״י*ק (דער ם1ח- םין װ*.עו־ק) :•עקטזזי *ין 4 וקנון• <י1ערנײע*ש ״ין יוי*( עזערן װון ר*-ק י*ל*װםז׳. ע ר ז * נ ע ן: מםחת נ*ס>ן י*דז?ע סין װקנעדיק יעקב װ״םליץ ןנסן:־־•, דעי ס>ח*־ ײן װענעדיק יעקב מןגסדןרף גןסןגיע. זײן *רײנד דוד בײנבוים **רענזן, דזעעסיקו• נעייבםעי־■ י?קב קורל?נדער ניןניןגן | יואל נעי־ג םןיןײני! ןנםןניןם!ריינד * * ס*ל*נ־ן | םריס ןריעםק* פןיייו״ ו יײכע הןרין בת שבמ קרמםער נ?*יםן׳ איר בןנלײםערין ינחק *. סומבערנ עיײיןק, ו *יר אסחי■ גןידענכ?רנ ־יעעסיקע, וייין סןכסער סינ*■, ן זװ-סער ייר זימן הירפ#?לד יןכסעעלוס בוכן, סײיןקם מזרת ״מחז נקסין ־?ר ולםעי בןבן, לןנעסעלאכם סןםע־ יע־ב קירלענדע- ■יינץ סי םןרןקן זלםן הירע*??ד ס־ינץ םין ורןנןן * . * נןלסוזןר, יןיזיןס דינער םפיםד, םןנןך״ ון ןלסער סנייכהור ן רויםער ײד, ן עסןס״װוך, נע*יכם־נ*וםסן, יײןליענע־, ײדן. םיכיל װײכ?רס *ינסנעיזןניע *ין רעזעי װ. װיינםר1י1 דעקןיןגיעס ױן קןססיו&עע חי קין םזזיק ד׳*גק שי:ץ ״יין ■*ןססיק נינע-עינסיעקסז־: עמיעי עעיסעל אין זײן איטיקל״ װאס אױ רא ס־יער גענעבן, דערצײלט אינז דיר ס. װײבערם,—דער אינםצענױאשאר אין רעזשיסער סון זיזקשפ-רס װערק—װעגן זײן ״שײלןןק״-קאנצעפציע. ״דער סוחר שן װעזעדיק׳ האט אין זיך פ־ל םתירות. שײלאק איז סוף כל םיף נעזען ס*י שעקספירן א נרוים רעטעניש. די נאנצע םעשה פיש דער ערבות םון אםונט פלײש םון א לעבעדיקן מענסשן איז דאך שװער נעװען ארײנצופי״אנטערן אין א נעשיכטע מיס אײוישן בעל-חוב. אט די לעגענדע האש אין לויף סון הוגדער- סז־ און הונדערסער יארן געהאש 'סארשײדענע גלגוליםי םון פירח אייף פערב, םון פערב אויף מזרח, געהאט םאר העלדן רישןר. געצנדינער און קריסםן הןןבן אין די אלע לעגענדעס גזכאנש אש די ערבות-שפיל, און אנב,—צו געװינען דאס הארץ *יו אנעליבסע. אין אלע םטאדיעם האט עם קײן שום שײכית נישש נעהאם צו א ײדן. ערשט אין 1378 האש אן איטאליענישער נא־יזל סש גענעבן אין דער ראלע פון דעם בעל-חוב — א ײדן. *ו יע־ װײניק-זאננויקער נןןװ״עלע הזןט שעקסםיר אויסגעבו־ט אגעדק ־ירדיקע געבײדע. שײלאק איז םאר אים געװען אלאבי- רינש אש לײכט-אויף םאר דעם דיכשער שײלאקס װעזן, אט נליקש ער ארײן אץ זײן ײדישער נשפה און ברענגש ארוים 1'א־קז, קיעסט־קע װעזנטלעכע װערםער אין כאראקשער- ז:די:ן. אין אט װערט פאר אים שײלאק װידער סארלוירן, און דער דיכשער בלאנדזשעש און װערט סארבלןןנדזשעט אין אים. אשששאי איז שײלאק םאר שעקםפירן גאר א זײטיקע םינור, ער •*אדגיקש זיך מ־ט איר ניך אפ אין פערםן אקט, און לאזט זײנע 'זלי1 ייך סארװיגן אין שויס פין ליבע, םוזיק, נאטור אין שינששן אקש. שײלאק אבער םאנט *ײם דיכטער אויםפערקזאמ■ קײם׳ אכשינג אין פיעטעש און׳ער קרינט עם אםטפןןל *ײ אים *1י״ש דאז באװײזט אונז שעקסםיר שײלאקן אין זײן נאנצער ״יאנ־שער הויך און סיסקײט. אצער ער האש גישם באװיזן צו נ-נ, שאד א־נז שײלאקם סביבה, די אלע *אדינגונבען״ װאם