Literarishe bleter · 1929-03-08 · 10 (8.3.1929) · p. Seite 198

?יסעד^די׳עע?ג?עעעד נוס. 10 (3^2) ^0;ײפ 95/ םארגנבעס זיך א גרויזאמער געדאנק אין זײן שא־סן םוח. עקנערט זיך אײן מיט אײזערנער עקשנות. א געדאנק קרום. װי די אויםגעקרוםטע הײזער אין געסא. אנטןןניןן איז באנקיןןט. און בײ שײלאקן אין טאש איז דןן דןןס װעקסל סיס יענער אויםטערלישער התחײבות םון א םונט םלײש. א װעקסל אויסגעשטעלט בײ א נןןטאריוס, לויט אלע בללים םון געןעץ. זײן גאנץ סילן און טראכטן װערט באהערשט דורך דעס אײנביקן געדאנק: נקמה. די װײטיק םארםמט זײן האדץ, םרעסס זײן רוח. װאלט ער נןןך געקןןנט נןןרםאל טראכטן, װןןלט עו אײנגעזען, װי אכזרױתדיק ס׳איו זײן באנער. װי אומםענטשלעך װי אומזיניק אױך סון דער יורידישער זײט. אבער ער איז נישס םעיק בו טראכטן רויק. און װידער: װענעדיק איז א מלוכה, װו דןןס געזעץ הןןט א האםט. גלױביק און גליקלעך, שכור סון נקםה, קומס ער בום םרןןגעס. דןןס געריכט שטײם תחילות פלוסרשט אויף זײן זײט. טרןןגס ארוים א שװערן פםק אויף אנסאניןן. אבעי גלײך קומט א באװןןרעניש: שנײדן מענססו, ןןנער אזוי, אז בלוט זאל נישט רינען. און װײטער: אקוראט א פונט, נישט מער אין נישס װײניקער. אויב מער ןןדער װײניקער אױף א הןןר. װעסטו שטארבן• און אסשר איז דןןם נאך בױװ״ניק קומט נןןך א נײער םאראנראף: װען א םרעמדער הןןט גע־ םלאנט אן אנפאל אויםן לעבן סון א בירגער, איז ער חײנ מיתה. ןןבער קריססן זענען בארמהארגיק: זײ שענקן דעס ײדן דאס לעגן מער נישס, זײ נעמען אים גו די מיטלען זוב לעבך ראס פאררעג. און גיבן נו נאך א באדינג: ער זאל זיך שכדן. - דןןס איז איבער די פחות פון א מענטשן. דןןם האלט זײן נװח נישם אוים. די כלי פלאגט. קאן דען אנדערש זײןז קןןן דען א ו נ ז ע ר שײלאק אהײמגײן אין הײסן זיך שיקן די שםד-אקטן גום אונטער• שרײבן - װי שעקסםיר װיל עסז גי קןןן ער ארױםשפרײזן שטןןלץ אין מאיעסטעסיש, װי דער נעניאלער ענגלישער אר■ טיסט ערװינג הןןט עם געטוןז און קןןן ער — װי עס האבן משמײות. געטון אנדערע קלענערע אקטיןןרן — ארײנשסעכן זין א םעסער אין ברוםטז ער הןןט געזינדיקט קעגן א ל ע ב ן םון א נװײטן. אין ער הןןט זײן שטראף באקוםעי. ער הןןט זיך גופיל פארלאזס אויפן םוח זײנעם, און דער םוח האט אים ןןפנענארט. דארף מען שײלןןקן באפינןז דארף מען אים פארשענערןז נײן. ער איז א פרןןדוקט סון די באדינגוננען. א געװיקס םון געי טןן. ער איז פערזענלעכקײט אין םארנעם. אין דעריבער זײער טיען נישט ז ײ ן פרןןנעם פירט ער. נישט גװײ מענטשן משפסן זיך אין געריכט. גװײ לאגערן שטײען אויף דער בינע: ײדן אין איטאליעגער. אין סירן דעם אײביקן קאםף פון אונסערגעדריק• טע אין אונטערדריקער. װןןס באטײט אין דעם דאזיקן קאמף בעלמןןנטז אן איבעררײם, אן ןןפרו. א היכל פון ליבע. נישט א שלןןס פין שמףזיתייקער אײרלקײט (װי בײ שעקספירן), נןןר םון שטיפע• רישער ערןןטיק. אבער אויך אהער רײסס זיך ארײן מיס סטיכישן כוח די געטרעטענע מענטשלעכקײט. און נןןך שאי פער װערט דער ריס, טיפער דער תהום גװישן בײדע װעיטן• ער בלײבט ביז נים סוף סון בלוטיקן שפיל. קײן ליבע-מיזיק קאן אים נישט סארגלעטן, קײן לבנה״נאכט סארװישן. אמאל, אין שעקספירם גײטן — יןן. און נןןך הונדערמזי יןןרן שפעטער אײך. ה ײ נ ט — שוין נישט. נןןמען— שײלןןק. א נװ״טער איז נןןך םאראן אין דער פיעסע: טובאל. אבער ער באװײזט זיך נןןר אײנמןןל. א דריטן — זןןגט םןןלאניןן — איז נישס מעגלעך אויסנוזוכן, סײדן דער טײװל אלײן זןןל װערן סארװאנדלט אין א ײרן. אונזער גײט, די גײט סון שװערע מאסן־קאמםן און טיםע אויםטרײסלונגען, הןןס נישס קײן חוש פאר דעם שטרײט נװישן אנטןןניןן און שײלןןק. מיר קענען דןןם לעבן פון אן אנדערער זײט. סיר װײסן װעגן גןןך אנדערע גוזאסעגהאנגען. םיר זעען נװײ װעלסן און א בלוטיקן געראנגי. פון אײן זײט דןןס גליקלעכע װענעדיק, פון דער נװײטער — דןןם ײדישע געסא. און גװישן זײ א קאמף אויף טוים און לעבן. דער אײביקער קאמף נװישן די, װאס װערן געדריקט אין די. װןןס דריקן. פעלקערז ראסןז קלאםןז װןןס מאכט אויס דער נאסעןז װענעדיק—די ששאס פון פרעכטיקע פאלאנן, פון רחבית אין עשירות—האס מען נעזען אויף דער בינע. אינס װאקסט אויס פאר אינזערע אויגן די גװײטע װעלט: דאם פ־נסטערע געטןן מיט ז״ן ענגשאפט און דערדריקינג (מאדנע, דער נןןמען ״געטא* איו אויםגעקימען אין װענעריקז). די ד,ײוער. ױאס קענען זיך נישט געשפרײטן אין דער ברײט, שטרעקן זיך איבעראנאנד אין דער הויך, גרןןבן זיך אין דער טיף. אין װאקסן קרום: די הײזער, די מענטשן, די געיא:קען. דןןרט — ליבע און לוםט. דא—שנאה אין פײן. דארט-שטענדיקע מוזיק, דא-אײביקע קרעכגן. דערהערם מען א קול פון א טראדפײט אין געטא. װערט מען סארגיטערס און מען געדויפש ז-ך, װי די מײז אין די נןןרעם. מען װײסט: דןן קומען שלוחים פון דער הײליקער קירך זיכן א נײעם קרבן פאר זיך. אין אזא סביבה לעבט שײלאק. ער הןןס םײנט מוזיק. .די קװיטשערײ םון אויסגעקרומטע טרובעס*, אים איז םרעםד שפיל אין טאגץ. אין א שנאה אין הארגן סרןןנס ער נו יענע, די םרײלעכע, די גליקלעכע. זײ לאכן ןןפ סון אים און זײנסנלײכן, זײ שפײען אויף זײן בןןרד, סרעטן אים מיס די םיס. נןןר אס קומט א נוסאל אין זײ םוזן ןןנקימען גי אים. זײ דארסן געלס און װילן עס בארגן בײ אים. זןןל ער זײ דאם געלט בןןיגןז זןןל ער זײ ןןפזןןגןז ער װאלס געקאנט כאפן א גוט סארדינסטל. א היפשן פרןןגענט. אבער נײן. אים נןןגם די שנאה, אים טןןטשעט דער װןןרעם פין נקמה• װי, װען ער װןןלט געפרוװט דעינידעריקן זײ אײנאײנניק םאל, װי זײ דערנידעריקן אים טןןנ-אײן, סאנ״ אויסז װי, װען ער װןןלט ארײננעשריבן א קןןמישן באלײדיקנ־ דיקן פונקט אין אפמאך אין דאן אלעמען געװיזן, װו אײנער, דער גרעססער, דער רײכסטער, דער ,קעניגלעכער םוחר* הןןט זיך סארקנסט בײם ײדןז :עמאכט. קײן פרןןגענטער װעט ער נישט נעמען םאר דער סימע, ןןבער ארײנשרײבן װעט עד אין װעקסל, אז אויב דער בעל׳חוב װעם נישס גןןלן נום טערמין, םעג ער ארויםשנײדן א פונט פלײש פין אים. נוליב א װיץ. װןןרום אז דער רײכםטער פון די רײכע, װאס זײנע האנדלם־שיסן פןןרן איבער אלע ימים. זאל נישט קןןנען באנןןלן דעם חוב — דןןם קןןן זיך נישס טרעפן. ןןבער עס קומט אנדערש. אויף א סעודה גו די איטא• ליענער גײט שײלאק. װען ער קומט נוריק, איז זײן סןןכסער אנסלןןפן מיט א קריסט און מיס איר זענען פארשװונדן גע• װארן אויך די אונרות זײנע, דאס מזומענע געלט און די טײערע שסײנער. לאזט ער זיך לויסן זיכן די טןןכטער און די רענדלעך. מענטשן אין די גאםן לויפן אים נאך אין חוזקן םין אים. ער װערט ני שאנד אין גי שפןןס.