Literarishe bleter · 1929-03-08 · 10 (8.3.1929) · p. Seite 188

01■^. ליסעדזןדיישע בלסםער נום. 10 (253) סעלעקטועלע פארלאנגען, װאס םאדערן געגויע ענלעכקײם, דעמןןלט איז גאר גוט. אזעלכע געלינגענע סארגלײכן װערן קלאסישע פײשםילן אין איטאסן־זיכער באניגן זיך מיט זײ זײער ןןםט. די נאענסקײט עװישן טןןג-טענלעכער אין דערעײלערי• שער שםראך איז לחלוסין נישט קײן צופאל. דןןם איז אויך דער אלנעמײנער גאנג פין שםראכלעכער אנטװיקלינג צום ערשטן רעדט א מענטש, שפעסער דערגײלט ער, אין דער• נאך ערשם זאגט ער. ז א ג ן איז די לעזטע מדרגה, און די שװערסטע דורכצופירן, װײל דןז פןןדערט זיך גו פאטראכטן די װעלט אזוי װי םיר װאלטן אין איר נישס געלעבט, *זוי װי םיר װןןלטן געשסאנען פון דערװײטנס אין געקיקט אויף איר װי אויף א סרעםדער זאך, אימןןפהענגיק םון אײגענע געפילן, שטיםונגען און סו-י<קטיװע נײגונגען. רעדן אין דער• צײלן גײען אײנם נאך סיאנדערע און זענען ענג םארבונדן צװישן זיך. די זאנעיישע שפראך פאדערט שוין א באװוםטזײן, װאס איז מער אפנערוקט פין די ערשטע צװײ און לײגט אויף אונז ארויף באזונדערע התחײבותן• די דערצײלעײשע שפראך, װײל זי איז תמיד סיביעקטיװ באפארבס, פארמאגט אין זיך א מין װארעמע םרײנטלעכקײס אין אינטימקײט. ממילא װערט זי אויך באנוצט אין װיסנשאפט• לעכע װערק, װען דער צװעק איז צו םאכן זײ פאפולער. אין ענגליש, למשל, הןזבן מיר א םך װיםנשאסטלעכע װערק, װ$ס װערן גוגעטרןזנן װי .מעשות־: די .מעשה״ םון ביןןלןןניע, די ,מעשה־ סון אסטראנאמיע, בון םיזיק, םין געןןלןןניע א. א. װ. אמת, װען מען קים* צו ,נעענטער צום פסוק, זעט מען גאנץ אפס, אז די מעשות זענען גןןרנישט אזוי מעשה־םעסיק, ןןבער דערין איז שוין דער שרײבער נישט שילריק. נישט אלעמאל קען זיך דאך אײנגעבן צי טון אן ארבעם םיט םרעם• דע. נישט צוגעפאסכע אינסטרוםענטן. מען קען אויך רײםן טשװעקעס מיט די נײן, און דןןם געלינגט אמןןל אויך, ןנער װי װײט קען דאם דען פירןז און װי לאנג קען מען עם אזוי ןןנהאלםןז איז אין אנדערע שפראכן םאראן א נרירד.: װען די נײן װערן מיד, אדער װען עס װערט נמאס די לאנגזאםקײט םין אזא סשװעקעם־רײסעניש, זענען אויך סאראן סײנע שטן• לענע נװאנגען, אין אויסגענײכנטע מאשינען נו טון די אר• בעט. מיר אבער, אין ײריש. געסינען זיך נןןך אינגאננן אויף דער דערנײלערישער מדרגה, און מיר זענען גענװינגען זיך צי פאנינן מיט ליםערארישע שפראך-אינםסרוםענםן םאר אן ארבעט, סאר װעלכע זי קען ברענגען פלויז א קלײן ביםל ניצן, און זײער א םך שאדן. זןןל דןן קלןןר װערן, אז עם האנדלט זיך נישט װעגן ןןרעמקײט םין שפראך, חס ושלום. מיר מענן זיך באמת גרויסן מיט דער רײכקײט, אין םסעציעל םים די רײכע מעגלעכקײםן, פין אינזער שפראך. ײדיש איז אזוי בײגעװריק, אז ס׳איז גןןר• נישט שװער נו שאפן פארבנרײכע טערמינען םאר די דינםסע שאטירונגען פין זאכן אין באגריםן. אין דעראמתן הןןב איך דא אין זינען דןןס ספעניםישע שפראך-באװיססזײן פון אינזער עולם איך הןןנ אין זינען די מענסשן, װןןם רעדן ײדיש, נישס דעם ײדיש, װןןס מענסשן רעדן. (סיף קיםס) זײם 88/ * װי ,קלײן׳ און ,גרוים־. םינאויבנאױף זענען דאס נישס קײן דערנײלערישע נאר ,זאנערישע־ טערמינען, װײל זײ װײזן דןך נישס אן אויף זאכן. נאר אויף שײכותן נװישן זײ יע• דער ,קלײן״ איז א .קלײן״ בלויז דעטןןלט, װען עס איז פאראן א ,גרוים־. םיט װעלכן אים צו םארגלײכן, און א קלײנער זײגער האס בלויז א זינען דעםןןלט. װען עס זענען סאראן אנדערע זײגערם. װאס מיר רוםן גרויסע. דאך, אומ• באסערקבאר, ױען אזעלכע .זאגערישע׳. רײן־שײכותריקע פא־ גריםן רײםן זיך ארײן אין דער ליטערארישער שפראך ספערע. באקוםען זײ אן אבםאלוטן װערס, רארום דער ליסערארישער .קלײן׳ איז נישם דער קעגנזאץ פון גרוים, נאר איז םארבונדן מיט א נעםיל. אז קלײנקײט איז אין זיך אלײן א יש, אין אינגאנצן נישט אפהענגיק אין פארגלײכן. אין װען די ליטערא• רישע שפראך נײסיקט זיך אין א קלארער פארםולירונג פין דער אבםאלוסקײט פינם .קלײן׳. דעמאלס װערס םונם קלײנעם זײגער א .זײנערל׳, װאס דןןס איז שוין זיכער עפעס מםשות• דיקס אין זיך אלײן. אין װאם באשטײט דןן די ענדערונגז זי באשסײט אין דעם, װןןס א .זײגערל׳ איז שוין נישם םתם א קלײנע זאך, נ$ר עפעס נארטם, שפילעװדיקס. די ליטערא• רישע שפראך האס, הײםט עס, םאררוקט דעם שײכותדיקן בא־ גריף .קלײן׳, װאס האם בלויז א זינען אין א זאגערישער םפערע, אין אױיםגעבראכט אין םאדערגרינס װערםער, װאס װעקן די געםילן םין צארטקײס און שפילעװדיקײט, און פאסן זיך אזוי םײן ארײן אין דער ליסערארישער שפראך ספערע. די ליסערארישע שפראך םיט אירע בילדער און געםילן איז באמת די אײנניק-מעגלעכע אין דערצײלערישן מאםענט. עס איז גענוג ארײנצושטעלן אן עקיאקםן טערמין ב-ם מאלן א הויז — ז$נן מיר, א װארט װעגן דער נאל ציגל. אדער װעגן דער לענג און ברײס םון די פענסטער — כדי אײנצי־ זען װי לעכערלעך דאס װןןלט געקלונגען. םארװאסז װײל דןןס װןןלט געפירט אויפן אנאליטישן װעג. און םמילא צעשטערט די דערנײלערישע אריענםאניע. די ליםערארישע שפראך אנאליזירט נישט. זי איז םאר• אינטערעםירס אין גאננע, םארטיקע זאכן, װאס זײער רןןלע ליגט םאקע אין זײער גאנצקײט און פארטיקײט. ליסעראריש איז א שסול, א שטול, נישם קײן בינטל מאלעקולן, אטןןמען. עלעקסרןןנען און פראסןןנען. א סערד איז א פערד. נישט קײן בריאה. װןס באשסײט םון א םך קעמערלעך. װאסער איז װא־ םער. נישט קײן םליםיקײס, װאס איז קןןמבינירט םון צװײ כעםישע שטןןסן א. א. װ. דןןס איז אויך אין דער טןןג־טעג• לעכער שפראך, אבער די ליטערארישע שפראך שסרעבט ארומ• נורינגלען די זאכן מיט םענסשלעכע געםילן און מאכן זײ — װי בילדער — אםאל העלער, אמאל טונקעלער, װי די גע• לעגנהײט םןןדערט. װען די ליטערארישע שפראך זעס אנשסאט ליפן-קארשן, ןןנשטןןט באקן — רויזן, אנשטןןט אײגן — היםלען, איז דןןס װײם, װײט םון דער סןןג־סעגלעכער שפראך. און די דןןזיקע םארגלײכן שסאמען אויך נישס דערפון, װאם די שײכיתן זענען אזעלכע קלארע. אין דער אםתן זענען די שײכותן פון ליפן. באקן און אויגן נו קארשן, רויזן און הימלען אזעלכע װײטע, אז װען מען באטראכס זײ אין א זאגערישער אטמןןסםערע קוקן זײ אויס פשוט װילד. אבער םאר א דיכטער איז גענוג זיך ןןננוכאפן ןןן דער מינדססער ענלעכקײט. אבי אים געלינגט ארוםצורינגלען די זאך מיט געםילן און שטיםונגען, װןןס זענען םאר אים װיכטיק אין גענעבענעם מןןמענט. םארשטײט זיך, װען א דיכסער קען אין דער זעלביקער צײט שםילן די אינ•