Literarishe bleter · 1929-03-01 · 9 (1.3.1929) · p. Seite 172

4 7'1170^1רשח 1370073 013. 9 (252) 9 שטאט־סײל; דער רײכססער קװארסאל פין נייעם 1ריםל• ארכעאלןןגן הןונן זיך טאקע געשפארס, סארבראכס סעג װעגן אלע אלסע םערקװירדיקײכן פין אלס בריסל, אבער די זןפרײניקינגם-ארבעט װערט נישט אפגעשטעלס. הינדערטער ארבעסער קלעטערן אויף די חירבות, באלאדן מיט העק אין האםערם, און בעװארפן דעם פערננטן יארהונדערס. אײן א״נביקער אנדענק בלײבט נןןך אויף דערװײל... ןןנגעזעענע בעלגיסע היסטאריקער הןןבן זיך אײננעשסעלט דערםאר. םיבלײבן — פארקלענערס אױף א העלפס — די ,ײדן־שסיגןי. דאס װעט זײן, הײסט עם, א זכר־לחודבן... װי ס זאל נישט זײן, די געזעלשאפט ״אלט־בריםל׳ איז בעפרידן. ןנער אלט־בריםל — דער ײדישער געסןן םון סערבנטן יןורהונדערט — פון רײכן געגנט אין בריסל, סארשװינדט. לאמיר זיך בואײלן דאם בו םארבײכענען... צו דער אויפפיתנג פון,שײלאק״ בײ די,װילבער״ הײנטיקע װאך גיס די ״װילנער טרופע״ אין װארשע שעקספירם .דער סוחר סון װענעדיג׳ (ש״לאק). שעקספירם א פיעסע םאר א טעאטער, סאר א רעזשיםער * אױ אלע םאל א םדרגה, א*ן שעקספירם העלרן םאר אן ארםיסט—איז אפרוביר- שטײן. א*ן נישט אוםויםט איו שעקםפירס א דראםע שטענדיק דער אויםקוק. דער ביל פאר דעם בעסערן כעאטער, פאר דעם נעסערן ארםיסס. נאך פער איז עם א םדרגה און א פרוניר-שםײן פאר דעם ײדישן םעאטער. רעזשיסער און ארסיםד, װו ס׳זענען נאך נישםא קײן טראדיביעם און שאבלאנען, און ם׳זענען גאך אסילו נישםא קײן פאםנדיקע אינערזעבונגען. אױב װאסער ס׳איז שעקםפיר־פיעסע איז סאר דעם ײדישן טעאטער א שװערער און אינטערעסאנטער װעג, איז נאך שװערער אין אינסערעםאנטער די םערקװירדיקע שעקספיר-שאפונג — מדער סוחר פװ װענעדינ״. קײן שום פיעםע סון דעם געניאלן דראפא־ סורג האט נישט סארשאפן אזײ םיל בײז בלוט אין נישט ארוים- נערוםן * אױי םיל חלוקי-דעות, װי אט די פיעסע. סון די אלע העלדן אין דער דראםע איז שײלאק׳ דער טיפ סון דעם .נלוס- דורשסיקן*, אכזיױתדיקן ײדן — דעי קאפפליבירטסטער, שװזר- סטער. שעקספיר אלײן האט אין אים ארײננעםלאכטן אזױ סיל ליכט און שאטן, סראניזם ״און םארביטירטקײר, האם און ליבע. אין יעדער נרויםער רעזשיםער און ארטיסט האט געהאט א שװע- רע פיסיע — ארויםבוברעננען אט דיךאלע כתירותדיקע עלעםענםן פין דעם ײד-שײלאק, סארםושירן א ײ נ י ק ע און בולטער מאכן א נ ד ע ר ע. די גרויםע װעלס-טראניקער האנן דורך דער שײלאק- ראלע געהאט די געלע־נהײט זיך אויםבולעבן פים אלע זײערע קינסטלערישע םענלעכקײטי. די ראלע איז אין סארשײרענע בײטן, דורך פאישײדענע ,אײסםײסשער* נענעבו נעװארן אנדערש. איז זי געװען סאר אײנע װי א שאנד-סלעק סון דער ײדישעי נאביע אין סאר אנדערע —דער שארםססער, םארביםערכססער פראםעםם םיץ דעם באלײדיקסן ײדישן סאלק. האט םען די פיעסע נעשםילט מיט קיארע אנטיםעםיטישע סענדענבן, אין אויך אין ײדישן טעא- טער, װו די בעסטע ײדישע טראגיקער האבן אויסגעדריקס דורך שײלאקן זײער ײדישן שטאלץ, זײע-ע ײדישע נעסילן. האבן דאך שײלאקן געשפילט יעקב פ. אדלער, רודאלף שילדקרויט און א. נראנאך. אין װי שײלאק — אזוי אויך די אנדערע הויפט-ראלן אין דער פיעסע. די ,װילנער טרופע*, ד׳ר ם. װײכערס, װאס רעזשיםירט די פיעסע, די אלע ארטיםסן, װעלכע שפילן אין .שײלאק* — א ײשר-כח בו דער אויפסירונג! זײס 172 גענדע. א״נבלנע היססאריקער נאר איז געלונגען ארויםצושיילן די אםתע געשעעניש םון דעם בארג לעגענדעס, םון װעלכע עס װײסט בו דערבײלן ביז הײנט נאך די באפעלקערוגג ארום דער געגנט. נאך דער דאזיקער רײניקוננ לאזט זיך גאנץ לײכס דערקענען דאס װירקלעכע. דא האנדלט זיך אלזא פון א ה״ליקעד האסמיע. — אססע געשעענישן םון יענער ב״ט. דא גײם װעגן א ײד יונתן. אומעטום הײסט ער דער קרבן יונתן. געשען איז דאס סוף יאר 1369. אין יענער בײט זענען עם שױן באריםס געװארן, בוליב דעם. די .ײדן־שטיגן׳, װאס םיר זעען הײנס. בקבור איז די מעשה אזא: א געװיםער ײד יונתן םון ענגען (א שטעטל דרײסיק קילאםעטער בו דרום־מערב זײט סון בריסל) איז געקומען קײן בריםל בום ײדישן פסח און פארגעלײגס א בװײטן, געשםדטן ײדן, בו גנבענען די הײליקע האסטיעס פון דערךקירכע. נאך לאנגע דינגענישן איז םען געקומען בו א הסכם. דער ײד האס בומארגגס געבראכט ױנתן די האסטיעס. שפילנדיק האט מען זײ סארשװעכט א נאנבע נאכט אין דער נאנטער שול■ גאס. האבן זיך שכנים דערװוסט, געמסרט און ם־האט ארעם• טירט אלע ײדן. דורך שרעקלעכע פײניקינגען האבן זיך דרײ מודה געװען. מען האט זײ געבונדן. געסירט איבער דער שטאט, םיס גלי־בװאנגען געריםן זײער לײב אין געגאסן בעגאסענעם בלײ אויף די װונדן. און דעם 12 אפריל 1370 זײ סארברענס אויף שײטערהויפנס פאר די אויגן פון זײערע קינדער. די קינדער האס מען שפעסער בינענומען אין אפגע• שמדס. אלע ײרן האט םען סארטריבן סין לאנד, אין זײערע פארםעגנס בוגענומען. אויף די הײזער פון די ײדן נעבײכנט דרײ קעפ םין די דרײ םארברענטע ײדן. אלזא דערפאר, הײםס עם, הײםן די גאסן: ,דרײ־קעפ״ גאס. גאס ״םין הײליקן פעקל׳ (אנדענק װען די ײדן האבן בײנאכס געטראגן די האסטיעס). אין די שטיגן, װאס האבן געפירט בים געםא—״ײדן־שסיגן׳. װײסט מען אבער נאך בי דערבײלן אז דער דעמאלסדיקער הערשעי װענסעלאס האט גראד געדארפס האבן פיל געלט. מ־האס או־ך געדארפט הויבן דעש מוס בײם עולם אין דער דאםאלסדיקער שװערער בײט, האט עס דער דאזיקער װענסעלאס דערלויבט בו שאפן א האסטיע־מעשה. זי האס טאקע ארײנגעבראכט פיל געלט, אין אויך סרײלעכקײט בײם דערלויבן דעם עולם רויבן אץ םארדן גאנבע םיר טעג אין ײדישן געטא. דער דאזיקער טאג איז םארבײכנם געװארן. און יעדן 31 יילי איז באפוילן געװאדן בי סײערן אלם טאג ״סין ה״ליקן נם•. דאס סלעגט מען םײערן מיט גרוים פאםפע אין רײכע סאלקס־פארװײלונגע;. לאנגע יאי־ן האט זיך דער ױם-כיב אויםגעהאלםן. די הײנטיקע בעלגישע נאםן־םארװײלינגען, אדער װי זײ הײסן דא קערםערס (סין סלעמישן באסײט: קירכן תסילות) שםאמען עס פין די דאזיקע .הײליקן נס׳ ם״ערונגען. ביז הײנט נאך זענען פארבליבן די שפירן סין יענער ב״ט. אין דער קירכע םאלאזער דערקענם מען נאך שפורן סין דער אמאליקער שיל. אבער אלץ ארום. דער גאנבער געגנט ארים, אינטן. זעט אויס װי א חורבה. די דאזיקע אינװאלידן־הײזער שטײען נעבעכדיקע מיס זײערע בעריםענע װענט און בעלעכערטע טירן און קיקן, מיט זײער זיבנהינדערט יאריקן עלפער. אויף די רײכע פאלאבן ארים, שוין מיט רעזיגנאביע. זײ זענען שוין םארמשפסע בום סארשװינדן אין מאכן פלאץ סאר דער נײער בײט. אױף די דאזיקע חירבות םון אםאליקן ײדישן נעסא בויס זיך דער נײער, רײכער .0 .3