Literarishe bleter · 1929-03-01 · 9 (1.3.1929) · p. Seite 171

¥ ײמ ר י ס ל זיך שוין ײדן אויםגעהאלטן אין בעלגיע נןןך םארן אכש יןרהינדערט. אין בריסל הןק שוין געוזוינס ײדן אין ןןנפאנג נײנטן יןןרהינדערט. מיװײסט אשילו גענוי די ערסער. אויף אײנעם פין די דאזיקע ערסער געםינס זיך איצט םאקע דער ײדישער ישיב אין בריסל. דןןס הײסס, מיט טויזנט יאר שםעטער הןןנן זיך מזרח-ײרן באזענט גר$ד אויפן זעלבן ןןרט, װןןס איז עד׳הױם נאך די שסיקנדסםע אין איםבאקװעמלעכססע געגנט םין גרויסן בריסל... ד$ס הײנטיקע שײנע בריסל םון בערג אין טןןלן בא• שטײט םין בװײ טײלן: דאס הויכע בריסל, — דער רײכער קװארטאל, — אין דאס נידעריקע בריםל, װןןם שטיגן םירן ארונטער װי נישט װי. דא װוינט אין אן איםבאשרײבלעכע ןןרעמקײט דןןס ארבעטנדיקע םןןלק. אמןןל איז בריסל נאשטא• נען םין אינזלען, ןןםגעשײיס נװישן זיך סון קלײנע װאסערן אין גרויםע בלאטעם. דער נןןמען בריםל װיל טאקע זןןגןו בײדלעך אויף בלןןטעס. אויף אײנע שון די דןןזיקע אינזלען הןןבן ײדן געלעבט סאקע אין נײנטן יןןרהינדערס און גע• שמט שוין אין דער גאננער געגנט. איבט אבער האנדלט זיך נןןר װעגן א געוױסן געגנט םין אלט־בריסל — װןןס געםינט זיך אין סאמע בענטר םין רײכן שטןןס־טײל — װןןם פארשװיגדט אין װערס בעניפען. — װעגן װןןם טאקע עס הןןבן זיך געשםארט די בעלגישע אר• כעןןלןןגן, — און װןןם שטאםט סון םערבנטן יןןרהונדערט. די דןןזיקע געגנט ליגס טאקע אין םןןל, דןןס זענען א בערנל חורבות םין אײנגעםאלענע הײזער, װןןם שטערן טאקע דעם גוטן אויםזען סון דער רײכער געגנט ארוס. אםןןל איז טאקע די געגנט געװען די ארימסטע, הײנט איז עס אנדערש גע• װארן. הײנט באהערשט די געננס דער גרויסער קעניגלעכער גאלאץ מיט נאך אנדערע םירשסן־םאלאבן. דערפאר םאקע איז מען עס אזוי אײליק בו פארניכטן די אלט׳בריסעלשע געגנט דןן... די שטיגן. װןןס םירן ארינטער בים אלסן געגנט דא, הײסן ,די ײדן׳שטיגן״. דןן זעגען פאראן נזןך הירבות־געסלעך. װו מיקען נאך איבערלײענען אויף די אםגעריבענע ברעםלעך נעמען װױ ,שיל־נאס׳... ,גאס םין הײליקן םעקל׳... ,דרײ קעם־גאס״. דאם אלץ דערמןןנט גוס אין דעם אלטן ײדישן געטןן, װןןס האט זיך דןן געםינען אין סערבנטן יןןרהונדערט. דער היסטאריקער םלאנסי דערבײלט: .דער םערבנטער יארהינדערט איז געװעזן דער שרעקלעכסטער. דער אכזריות• דיקססער םאר די ײדן. מ׳הןןט מיט אלע שוידערלעכע מיטלאלטערלעכע םיטלען באמיט זיך ישוט זײ בו סארניכטן. אלץ האט געלןןקט: זײער עשירות, װי זײערע םעיקײסן. דןןם האט זיך םארװאנדלט אין אן אומבאשרײבלעכע שנאה, װןס מ׳האס געזוכט מיט אלע מיטלען בי שטילן. מיהןןט געשלןןגן. געםןןרדעט אין םארברענט בײ דעם מיניעססן חשד אין מםירה. און ס׳איז באמת װינדערלעך װי אזוי מ׳הןןס זײ נישט אינגאנבן אימגעבראכט ביז אײנעם• לןןמיר טאקע זען װןןם די היסטןןריקער דערבײלן םון דעם ײדישן געטןן דא סין פערבנטן יןןרהונדערט, םין װעלכן עס װעט בקרוב קײן ביגל נישט בלײבן. דןן װערם דערבײלס װירקלעכקײט םארװעבט מיס לע■ ליעעדסןדי־^ז: 3?עעעד נ*מ. 9 ('152) ד.?עד״דעד/זנדיס? א ל ט ־ ב אויסן לעבטן ביזאכענפןןר פון די בעלגישע ארכעןןלןןגן איז פןןרגעקוםען א שארסער שטרײם בװישן בװײ בדדים. "אס מ׳װןןלס זײ געקענט ןןנרופן םארגאנגעגהײטיסטן און אנטי־פארגאנגענהײטיסםן. אנגעזעענע היסםאריקער האבן זיך געאמםערט, בי מ׳דארף דערלןןזן פארניכטן אלע אלםע פלעבער און קװארםאלן אין די גױיסע שסעט פון בעלגיע. אײן בד האט געטענהט, אז מ׳טןןר נישט םארטרײבן די םארגאנגענהײם פון דעם לעבעדיקן רויש םין דער גרויסער שטאם, זןןלן די אלע אנדענק-ערטער דערמןןנען די הײנטיקע דורות, זאלן מיר זײן מערער געבונדן מים דער געשיכטען דאם ןןבער װערט געשטערס, װען מען טרײבס כםרר דעם עבר פון דער גאס אין די ארכיװן. דער בװײטער בד הןןט זיך מער געהיבט: מיר אכטן די םארגאנגענהײט אױך, זי טאר ןןבער נישס שטערן דעם הײגס אין;ײן װײפער־גײן; גרויסע שטעט קענען נישט מער םארסראגן די אלטע, אומבאקװעמלעכע חורבות. מען איז בו ברוטאל בײם םארניכטן דןןם אלטע. אין געיעג נאך מןןדערנישקײט. אונזער רעדן דא װעט גןןרנישט העלםן. איז לאמיר נישס זײן בו קאנסערװאטיװ און זעען אויםהאלטן דאס, װאס עס לןןזט זיך. אזוי זענען עם געזעסן די זקנים-ארכעאײאגן, אין אמ• פערנדיק זיך, באװײנט דןןס אװעקנײענדיקע. דא האט זיך ם׳רוב געהאנדלט װעגן אלט-בריםל; דאם דאזיקע באםת־שײנע אנטיקן-בריסל, װןןס פארשװינדט כסדר און מאכט פלאץ פאר די הויכע שװער־דריקנדיקע הײזער אין בענק אויף דער דןןזיקער אלסער בעלגישער עיד לעבס מען נאך גאנץ געשמאק מיס ד• אלסע בײטן. פאיאנען נאך סיל שרעסלעך, װןןס הןןבן באװיזן אויםביהאלסן דעם אויםזען םון דעם אלטםטן מיטלאלטער. די דןןזיקע טויזנט־יאריקע שטעטלעך ׳רפײזן נאך כסדר דעם יינגן דור מיט אלכע םײזנס־יאריקע לענענדעם און םארװײלן זיך נאך מיס אמאליקע געבנדינערישע ױם סובים. אין די נעפלדילע פארנאכטן פון דעם טויט־שסילן םלאנדערן, װען מ׳זעס װי רןןדענבאך דריקט זיך אײם — אױםשטײן די מתים איבעיציגעבן די לענענדעס די לעבעריקע.— אט אין די םארנאכטן שרעקט מען נאך אין בעלגיען די קינדער מיט מעשױת םין ,װאנדערנדיקן ײו׳. כמעט יעדעם רטעסל אין בעלגיען הןןט זיך זײן ,אײביקן װאנדערער׳. הינדערטער װאריאנטן םאראנען. אין יעדן שטעטל איז פאראנען אן ארט, װו ״ער איז םארבײגעגאנגען•. אויך אלט־בריסל "ײסט פון דעם בו דערבײלן. בריסל איז שוין אן אלםע שטאט, מער װי דרײבן־ הונדערט יאר געשיכטע — הינטער זיך. די אלטע געגנטן, סול כיט שמןןלע קרומע געסלעך אנגעװןןרםן מיט אלטע הײזלעך, '';ןם זינקען אין דער ערד. דערמאנען אויך גענוג פון אלטע יוײטע בײטן. אומעטום — אין די מנהנים אין געבױ םין די 71״זלעך — םאלט םען אויף שפורן םון די פארשידענע הער• שער, װןןס זענען אדורך די בעלגישע ערד. ביז הײנס נןןך שםאלבירן בעלגיער מיטן בארימטן װןןרט פין רוימישן בעזאר: ,א בראװ און אומבאזיגבאר סאלק די •רעלגיער״ זענען:'. לויס די ןןנװײזונגען םון פארשידענע בעלגישע היםטןן• ייקער, װי קןןלין דע פלאנסי, דעמארעז און אנדערע, האבן