Literarishe bleter · 1929-03-01 · 9 (1.3.1929) · p. Seite 166

?יסעדיעדי׳שע נ1ס. 9 (252) םענטשן אין א גאנצע כאפטע נארישע. גידנע ןןדער גאר מיאוםע נפשות. די ■$ר אנשטענדיקע מענסשן, וױ א שסײגער, איזיק אדער ה ע כ ט, װעלכער היןט ,סײגט געהאט האנדל אין סוחרים מיט אלע אײדעלע געפילן פין זײן הא־צן אין אלײן א סוחר געװען״ — שטײען אן א זײם, װי נישט קײן היגע, שטימע. אין צענטער געםינען זיך דער שװאכער, אימ• באהאלסענער און םין אלעמען געפײניקטער יורד רובינשטײן, םין אײן זײט אין די אויפנעקוםענע, זעלבסטציסרידענע פאס• קודנע קויםמאנם אין דרעלס, םין דער אנדערער זײט. די אײדעלערע שטרעבינגען װערן פארשעמט, סארשפןןט, די װיו כעדיקע, העםלעכע זאטקײט טרױםם־רט. דער קינסכלער איײן זןןגס עס נישט, ער איז דאן נןןך געױען אינגאנצן געטדײ זײנע רײן־קינסטלערישע אויםגאנן און ער האס זיך ןזפנעהאלסן פין אויסטײטשינגען אין קןןםענסאדן, ןןבער דער לעזער הןןט געמיזט דערפילן בערגעלסןןנס קריפען בײזן קוק אויפן לעבן אין אויף מענטשן אין װען ער איז געקיםען צו אזעלכע סצענעס, װי א שטײגער די סבענע, װען דער פארארעמסער בײניש רובינשםײן קומט מןןנען א חוב בײ דעם גביר מאני דרעל, אין יענער ״האט אים אויםגעהערמ מיט א גאנץ ערנסטן פנים, אזוי, אז עס איז שױן אפשר גע• װען צי גלויבן, אז געלם קומט בײנישן נישס בײ אים, מאגי דרעלן, נאר גאר בײ א צװײטן א. א. װ.״ דער לעזער הןןט געמוזט מיספילן מים בײנישן. װען יענער האט, הערנדיק מאני דרעלס טעכטער רעדן װעגן םןןציאליזם, נישט געקןןנט זיך אײנהאלטן אין, בײסנדיק די נעגל, געטראכט: ״א רוח אין זײער... אלײן רױבט מען זיך אן, מיגזלט, סיהרגעט, קלײדעד םאר פרעםד געלט קויפט מען זיך, גןןבדעם זיצט סען אין א װארעמען געמאלטן חדר. מיקוקם דןןרט אױף א ליבן בחור און מען זןןגט: די ארבעטסט נישט און לעבסט... א םימן, אז דו לעבסט או־ף א םרעםדן חשבון.* דער לעזער הןןט געמװם םילן, אז מיט בײניש רובינ• שטײנס מויל רערס דער פארפאסער אלײן. דער דיכסער הןןס טאקע ריבינשטײנען נישט ליב אין ער איז זיך אזוי װי נוקם אן אים םאר זײן אומבאהןןלםנקײט, ןןבער ער איז מםבים םיט אים, אז -קלײן און מיאוס זענען זײ געװען אין ער (רובינ• שטײן) איז, װי אײנער םון זײ קלײן אין מיאום געװען*, און דאס זענען ז ײ נ ע, דעם דיכטערם װערטער, װען יענער זןןגט: ,עט, װי אזוי לעבס מען דאז װי די חזירים לעבס םען דןן, װי די הינס• ןןרער װען יענער סענהס: ,סוחרים. איד סאר• שטײסז דאס איז שוין אזא מין אומה, א מיאוסע אופה... זײ דערװארגן סריער א מענסשן אין נןןכדעם הןןבן זײ אויף אים רחמנות. זײ דערװארגן... אס, למשל מיך*״, בעדגעלסןןן איז קײנמןןל נישט ציםרידן געװען מיט דער װעלט, װי זי איז, און כןןטש ער הןןט אמןןל נישט גערעדס װעגן דעם (ער האט געװוםט, אז דאס לעבן, װןןס ער װײזס אונז אזוי בולם, רעדט פאר זיך אלײן), הןןט דער לעזער געשילט, געמיזט פילן זײן באהאלסעגע םארביטערטקײט און זײן שםימען ■ראטעסט. דער נײער בערגעלםןןן איז נײ אין דעם זינען. װןןם ער װיל אינז אין זיך אלײן אײנדעדן, אז זײן אומצוסרידנקײט מיט דער װעלט איז א קלאסנגעםיל אין אז עם זענען דןן נישט מיאוסע אין שענערע יחידים, נןןר פיאוסע און שײנע געזעלשאפטלעכע קלאסן, ער א־ז נײ אויך אין דעם זינען, װאס ער מאסערט זיך צו װערן אן ןןעטימיםט. א גלויבער. י דןןס איז באמת נײ אין אים, װען אםילו דערװײל נןןך □וף אױף זזי■ 177 דיע 66/ ארויסצושסעלן די גרןןנױנגשאפט פון גרןןנע ױגגען. איך ױײם נישס נןןך א שרײנער בײ אינז. װןןם זןןל הןןבן אזוינע םײנע םיטלען אויף צו שילרערן גראבקײט. איך קען נישט נןןך א שרײבער, װןןס זןןל מאלן אזוי ראסינירט — בריטאליטעט. געװײגלעך מײנט מען, אז פאר מיאוסע נפשות דארף מען הןןנן א מיאוסע שפראך. בערגעלסאן װײסט, װי אויפצו• דעקן םיאוסקײט אויפן פײנסטן אופן, אין נישט נאר װײםט ער, װי עם צי טון, ער ליבט עם צו סון, ער קאן זיך נישט ןןנזעטיקן מיט דעם אויסטערלישן חן, װאס עס האט די קונםט צו מאלן איםחן. ער הןןט די אײדלסטע םארבן םאר די ניואנסן סין אײדלקײט, אבער ער ניצם זײ דיכש זיך מיר, נאר כרי צו םאבן נולסער דןןס בילר סין דער ,פארגרעבסער שסאט*. די זײדענע יינגעלײט, די נאך א״דעלערע, נאך פײנערע ייננע םרויען—םין זײ גיט ער אונז נאר עפעס א האלבן טןןן, א שסילע ןןנציהערעניש אויף א טיפן ניגין, נישט דעם ניגון אלײן, א קױםיגעשפירטן ריח סין סארבןןרגענע בשמיס, נישט געעםנטע בלוםען־קנאספן... אזוי װי ער זןןל אינז זאגן: ערגעץ װי איז דא מענטשלעכע םײנקײט, יחוס, שטאלץ, נשמהדיקײט, ןןבער — איך װןןרן אײך, גײט נישט צו צו נאענש און, חם• וחלילה, פרוװס נישט צורירן זיך דערצו, עס קאן נאך צעריבן װערן צװישן די סיננער, װי די פארביקע פליגעלעך סון א צארטן םלארערל... די צארםע, אײדעלע מ י ר ל ס זענען אזוי װי געזען פון דיכםער אין חלום. אבער די גראבע, האדסע. ברוםאלע װירק• לעכקי־ט, װעלכע צעברעכם אין באלײדיקט די ששילע, שװאכע און םײנע לעבנס-זי זעס ער אויפן װןןר. און אויך מיר זעען זי בײ אים קלןןר און שארף. מ־ר זעען ד —און פילן, אז די מירלם און אלע אנדערע פײנערע מענטשן־סיפן זענען נישט םאר איר און זי איז גישט פאר זײ. זי איז םאר די אײנװוי• נער פון דער .סארגרעבסער שסןןט*. זי איז פאד די אבראמםשיק קויפמאנס (.ארים װןןקזאל*), סאר די ט א ר א ב א ים (.נןןך אלעמען*), סאר די .אמןןליקע• גרוי־ ד ע ס (.די אמאליקע ברוידעס*). די נײע ,פאזיטיװע טיפן* (אן אלטער רוס־שער טערמיך, װעלכע ער פרוװט אונז געבן אין זײנע נײע זאכן, ןןט די אלע קעמפעד אין רעװןןליציןןנעדן זענען נןןך בלאסער און שןןטנהאםטיקער, װידי געװעזענע קעפפער און רעװןן־ ליציןןנערן, װעלכע ער הןןט אינז געװיזן פדיער. זײן גרויסער קינםםלערישער כח אנטפלעקש זיך נישש א־ן די שײנע מענטשן םון סןןרגן. נאר א־ן די גרןןבע נסשות פון הײגט און אין די אײדעלע נשמות — ■ין נעכסן• זײנע קינסט־געשטאלטן זענען סאציאל װערטפיל נאר או־ף אזוי פיל, אויף װיפיל זײ זענען סאסעריאל פאר געזעלשאסטלעכער ס א ט י ר ע. יא, דעם רײנעם קינםטלער בערגעלםאן באגלײט, װי א שאסן, דער םאטיריקער בערגעלםןןן (דא הןןט איר װידער א םארגלײך מים מענרעלען), און דאם איז נישט נאר איצט אזוי, אזוי איז עס געװען סין ןןנהויב אן. איצט איז עם בײ אים ןןסן. באױוסטזיניק, אסשר צי-באװוסשזיניק! אמןןל איז עם נעװען פארשטעלס, אבער אייך דאן האס שוין א קליג שרל געפלאנטערט זיך צװישן די בערגעלםןןן-פארשוינען און בננבה כיכיקעס, חוזק געםאכט. אין בערגעלסןןנס ערששער גערריקטער דערצײלינג, אין .ארים װןןקזאל• (1909) זענען דןן שוין ןןנצוהערענישן אויף בםעט אלע שפעטעדדיקע פארשוינען בערגעלסןןנס, און װןןם זעען םיר דןרסז מיר זעען דןןרס בלױן א ■ןןד לײטישע