Literarishe bleter · 1929-01-15 · 7 (15.1.1929) · p. Seite 128

9 ■0^?יעעראדי־ש-כ עיעעעד 013. 7 (250) ׳^■ מאניםןנטאל װערק איבער דער געשיכטע פין קינסט דארף געשריבן װערן אין ײריש. גןןלרבלאם װײם, אז אין ײדיש איז װעגן קינסט כמעט װי גאר נישטןן. ארבעט גןןלדבלאס ןןנגע■ ששרענגס איבער זײן װערק. װענן װעלכן עס װײםן נןןר גע בײלסע מענטשן. גןןלדבלאט האט םײנט א טיםל. א רעש. ער קימס זיך אמאל באראטן מיט די מענסשן װעגן דעד באדײ■ טונג פון דעם ןןדער יענעם אויסדרוק פון חימש און תנ׳ך. א־ם זענען װיכטיק די דינםטע נייאנסן פון ס־רוש הםלױז. ער באנײט זײן העברעישן באגאזש מאכט םקיבן. בײכנינגען. װיל אויםלעבן דעם אםתן בבלאלן און שרײבט, ארבעט... זײן לעבן װעיט טראגיש איבערגעהאקט. םלובלינג שטארבט ער אין אן אויטאביס אלס ,אוסבאקאנטער העד׳ (ער האט בײ זיך נישט נעהאט קײן דןןקימענטן) אין װ־נרס אפגע• םירט אין פרןןזעקטןןרױם, ביז זײנע םרײגט געםינען א־ם דאיט װערנדיק באימרויקט דירך זײן לענגערער אםװעזנקײס. אין אט ליגט זײן ירושה אלס טויטער אובר. אין א קאסיע םון א בייװ, װעלכן דער שרײבער סון די שירות האט געםינען אין גןןלדבלאטם ארכיװ, בי אב. קאהאנען, זײן ױגנט חבי, װענדס זיך דער קינםטלער בו אים מיט א ביטע. אז ער זןןל דריקן אין ,םןןרװערטם״ זײן װערק. ןןדער געםינען א מעבענאם אויף ארויסבוגעבן די װערק, דןןס אײנביקע אין זײן מין. עס איז דא אויך אב. קאדיאנס תשיבה. גןןלדבלאטם בריױ איז א װײ־געשרײ סין א קינססלער און װיסנשאססלער, װעלכער האט נישט די מעגלעכקײט בו םארעםנטלעכן זײן לעבנסװערק. דער בריװ אנטפלעקט די םראגעדיע פון א יחיד, װןןם װוינט ערגעץ אויף א װילנער בו־דעם א סארװארלןןזטער אין ביםערער נויס, װעםענס געדאנקען ןןבער שװעבן איבער דורות אין היסטןןרישע עפןןכן. אב. קאהאן בװײםלט, בי אזא מעבענאס. װןןס זןןל װעלן ארויסנעבן א קינסלעריש װערק, זןןל זיך בװישן די אסעריקאנער ײיישע גבירים געםינען. םאר די לעזער םון ,םןןרװערסס׳ איז אזא װערק א בו׳ערנסטער שסאף. יעקב גןןלדבלאט הזןט געטײלט דעם גודל נישט םין אײן ײדישן קינסםלער. געשטןןרבן אײנזאם אין נישט באשערס בי זען םארעםגסלעכט םארן לעבן זײן לעבנםװערק. בי װעט ןןבער יעקב גןןלדבלאס זוכה זײן, אז עפעבער זאל זיך נעמען זײן ארבעס ארויםבוגעבן, כןןסש נןןך זײן טויטז פןןרד־יאג 3• הלקצסין, װיק־־ינע ערשט דערשינען: לינוט האמסוז ר א ז א (ראמאן) — — — — — 6.40 בענאני״ — — — — — 7.40 פ א ן . — — — — — 4.20 אויםשליםלעכער פארקויף קאןןפ. .ביכער״, װארשע אדדעס: .ס2 1ז1*י6|סא ,"תסו)סץ6״ .11)(6ק5 ם*ר נעלד 18.190 .0 .א .יי 1■^ ז"ט א.1 גןןלדבלאט איז געװען איבערבײגט. אז בײ די אמאליקע ײדן איז דער געםיל םין שײנקײט געװען שטארק אנטװיקלט. דןןס איז בי זען םין תנ״ך. אויך די געזערבער קינסט איז גע• שסאנען בײ זײ זײער הויך. דןןם איז בי זען, װי פינקטלעך ס׳איז באשריבן דער אויםבוי און די דעקארירינג פין משכן (אהל מועד) אין בית־המקדש (אין שלמה המלכם בײט). גאלדבלאט האס אײנגעםינען אז א ײדישער םטיל הןןט דןןך עקזיסםירט. אין ער שסעלם זיך סאר א לעבנסביל א־ם בי אנטדעקן. ריכטיקער געזאגט — רעםםאװרירן לויט די הײליקע שריפטן. גןןלרבלאסן ברעננט עם בו דער אוראלטער מזרח-קיגסס. ער פןןרשש אין פארגלײכט זי מיט דעם װןןס ער געסינט אין די הײליקע שריםטן. אין רעזולטאס םין די סוןרשינגען קימט גאלדבלאט בום נעדאנק בי שר־יבן א װיסנשאפסלעך װערק, װןןס זאל דערבײלן די איראלטע געשיכטע בײ די סעמיטישע םעי־קער■ נאך ױנגלװײז םארלןןזם גןןלרבלאס זײן ײדישע הײם אין באקיסט ז־ין אויםבילרינג אין סרעמדע שם־אכן אין הויפס• זעכלעך אין ריםיש. עד װאנדערם 5 יןןר איבער איטאליע. גריכנלאנד, מברים, אביסיניע. ער קערט זיך אים אין פעטער• בירג. װו ער ענדיקט מיט אן אײםבײכנינג די קינסם־אקאדעסיע. די אקאדעמיע שיקט אים אויף איר חשבון קײן אױםלאנד. אין פעםערבירג אנטזאגט ער זיך םין די םןןרגעלײגטע אים גלענבנ• דיקע קאריערע סין א םראסעסאר אין דער קײזערלעכער אקאדעמיע (מען דארף דאך בײטן דעם גלויבןז). ער עםנט אן אײנענע קינסס-שול, װאס װערס באדימט איבער גאנץ ריסלאנד. גןןלדבלאטן א ײרן, א געװעזענעם ,מיעשבאנין״ םון סיװאלק, א ײדן. װאס זאגט זיך נישט ןןפ פין זײן ײדישקײט אין דער נןןענט סון קײזערלעכן הויף. גיט ארויס דער זעלביקער קײזער■ לעכער הויף םון אלעקסאנדער דעם דריטן און ניקןןלײ דעם בװײסן סובסידיעס םון אײגענע מיסלען... ער װערט אבער פארכאפט פין זײן קינםסלעדיש-פעדאגןןגישער ארבעט. ער דער• ביס דורות פין קינססלער, װעלכע װערן בארימטקײטן א דאנק יאקןןװ םעמיןןנןןװיטשן. גןןלדבלאט איז אין פעסערבורג אין א ז״ס םין ײדישן לעבן. ער םארגעםט שוין כסעס ײדיש רעדן. בעת דער רעװןןליביע קיםס גןןלדבלאט קײן װילגע, ןןן קײנע םיטלען. עס הויבט זיך אן א נײ לעבן, א לעבן סון ביסערסטער נויט. אראפלןוזן זיך םון די הויכע קינסםלערישע הויכן ביז א מדרגה פון א בײכן-לערער אין א פןןלקםישול. גןןלדבלאס, װןןם הןןס שוין נישט געקענט רעכט ארויס• רעדן א ײדישן זאץ, װערט אין זײן פראקטיק א ,ײדישיסט״. ער רעדט ײדיש אין םירט זײן פעדאגןןגישע ארבעט אםילו אין א שײנעם ײדיש. ער קען זיך ןןבער נישט באגנוגענען מיט דער רןןל פון א בײכן לערער אין א םןןלקס■ ןןדער מיטל־שול. ער מוז הןןבן שילער, װןןס םילן א נײגונג בי קונםט. אין װען אין .הילף דודך ארבעט״ עםנט זיך א בײכן־שיל—װערט גןןלד־ בלאט איר םידעד און לערער. אין ער שטעלט די שול אװעק אויף דער הויך םון א רעזידענץ-שיל, נישט געקוקט אויף דעם םאנגל אין מיטלען. גןןלדבלאסן דאכס זיך, אז עס לעבט סײלװײז אויף זײן רימרײכע קינססלערישע פעסערבורגער שול. גןןלדבלאס װערס ארײנגעבויגן אין א ײדישער םביבה. ער באשליסט. אז זײן