Literarishe bleter · 1929-01-15 · 7 (15.1.1929) · p. Seite 126

י.יעעדז}די׳5}ע ב?/1סער 011. 7 (0^1) פין אינזער שאםן, אין אינזער ליטעראסיר, טעאסער, םיױק׳ םזןלערײ. עס האט זיך אויסגעארבעט א מין סינסעז םין מ י ר אין די װ ע ל ט װאם איז םריער אמןןל געיוען נןןך אינגאנען נישט באקאנט דעם ײדישן קינסטלער. װעםען עם איז ענג גע• װען אין די ײדישע געבעלטן. נישט ארויסבאסרײען זיך םין דעם ײדישן אײננארט, נישס אײםכאפן אלגעמײן׳מענסשלעכע םארמען. נזןר אדרבא-װןןם םער ארויסאנטסלעקן ײרישן ססיל אין כאראקטער אין םיט זןט רי אײגנארטיקײטן קוםען בי דער װעלט. איבס איז עס שוין א געװיס-. נרזןד די עכט-ײדישע װערק, װן)0 םארמןןגן םפעביםיש-ײדישע םןןרמען, הןןבן אויך אין דער ברײטער װעלם ערםןלג אין דיםן דןןרט ארויס סאר־ אינםערעסירינג. הןןס דאך דער מיםטעריעזער און דורך־און• דורך ײדישלעכער .דיבוק׳ געהאט די לעבםע יןןרן אזא ער• פןןלנ אין דער נרויםער װעלם. און האט נישט בו םארדאנקען זײן ערםאלג סארק שאגאל זײנע עכט־ײדישע געשטאלסן אין קנײטשןז די העברעישע .הביםה׳ הןןט אויםגענומען נישט םיט אירע װעלסלעכע פיעסעס, נןןר גרןןד סיטן ײד שלעכן .דיביק׳ אין .גולם׳. אין אזוי אויך איז געװען מיסן םןןםקװער ײדישן םלוכה־טעאטער, בעת זײנע גאסטרןןלן איבער מערביאײרןןםע. אין זײן רעםערסיאר זענען געװען װעלסלעכע, נײע םיעסעס, װי זשול רןןסענם .סרואדעק•, רעזניקס .אויפשטאנד׳, װעװיןןר• קעם .137 קינדערהײמען׳. ןןבער םאר דעס בערלינער און םאריזער עולם הןןט מען באװיזן די אלם־קלאםישע זאכן, די םארבײטישע: מענדעלעם .מםעות בניםין השלישי״, שלום׳עליכמס ,200.000', גןןלדםאדענם .כישוםםאכערין׳, פרבם .בײנאכט אויםן אלטן מארק׳. אין װאם עס איז נזןך םער סשעקאװע: די םפעביפיש-ײדישלעכע פיעםעם מיטן אםתן ,םינטעלע ײד״ םיסן אםתן ײדישן קנײטש און ברען הןןט םען געבראכס םון סאםע מזןסקװע און דירך דעם סעאסער, װןןס שסײס אינסער דעד דירעקטער השפעה םין דער ,יעװסעקביע*. װןןם אין דער טעןןריע װילן זײ גןןר אויסרןןטן אלדןןם ײרישלעכע. און סאקע געניג םןןרװירפן איז אײסגעקוםען דעם טעאסער אויסביהערן, הלמאי ער םרעט ארויס מיס ןןט דעם *אלסװארג׳, װןןס ס׳איז גןןרניש אנגעמןןסטן םאר א רעװןןליביןןנערן טעאטער. די ןןנ• םירער אבער םונם טעאסער הןןבן םארשטאנען, אז ןןט די .אלטע׳ זאכן הןןבן אין זיך םיל אײגנם. אײגנארסיקס, װןןם קןןנען םארינסערעסירן. און עס איז גאנץ םארשסענדלעך די גרזיםע תעלט זוכט איבס דאס אײגנארםיקםםע בײ יעדן םןןלק. די גרויסע, רײכע װעלט איז איבערגעזעטיקם מיס אלגעמײן־סענסשלעכע, איני• װערםאלע םןןרמען. םראגן, פרןןבלעםען, םטיל און כאראקטער, און זי זוכט דןןס אויססערלישע, דןןס כאראקסעריסטישםסע, דןןם פינטעלע סון יעדן םןןלק. םען כאפט איבם מיס א באזונדערן נײגיר אויף דןןם מזרחישע, דןןם פיקאנטע. דןןם עקזןןסישע. עס איז איבם בכלל גרויס דער אינסערעם בום שאםן םון די קלענערע םעלקער, װעלכע קומען מיס ז״עדע א״גענע סענער און מןןסיװן. זײ רײבן איבט די געמיטער, זײ רעגן א־בס ןןן. און נישט װײני• קער װי די פעכסיקע, גרויסע ראסן און םעלקער. דןןס זעלבע זעען םיר דןןך איבס אויך אין דער נײ• רוםישער ליטעראסיר. אײך דןןרט םארנעפען איבם דעם אויבנ• ןןן שריסםשםעלער. װעלכע קוםען נישם װי אמןןל םון די גרויסע. בענםראלע שסעס מןןסקװע, פעטערבורג. די נײע שריםטשטע• לער, װןןם אינסערעםירן איבט די לעזער םון ראםנרוסלאנד, ־■״ס 126 דעריבער זענען פיל םין יענע ריםן אין מןןנינגען נעװען, װי א ײד זןןגס: ,סתם אין דער װעלט ארײן׳. יחידישע טרויםען אײנבלנע אײםבליבן, װןןס קיםען מער סון ד ר ו י ם ן, םין דער ז ײ ס. קײן שטארק׳קאנקרעםן אינהאלט אין ןןנהאלט אין ײדישן מאםן־לעבן הןןבן נאך דאן די םרוימען בי גײן אהין. אין דער ברײטער װעלט ארײן, נישט געהאט. כל־זפן םען איז געװען מים הענט אין פים געפענטעט מיט דעם אלטן ײדישלעכן לעבן אין דעם פאסריארכאלן ײדישן שטעטל. איז געװען שװער בו סארװעלטלעכן דןןס ײדישע לעבן. אויב אײניקע גאנץ דינע שיכטן אין םןןלק הןןבן אום יעדן פרײז געװןןלם ג ל ײ ך אװעק אהין. הןןבן זײ טאקע געפיזט ארןןפ- װארםן םין זיך א ל ע לאססן פון דער ײדישער נאביע. אין אסשםןןל אויך די ןןנגעהעריקײט בים ײדישן םןןלק. ןןבער זינט דאן הןןט זיך אין דער הינזיכט םיל פ־ל געענדערס. דער פראבעם פון פארװעלטלעכן דןןס ײדישע לעבן אין אלע זײנע סזןרםען איז אװעק אין א האססיקן טעספןן. די אלטע ײדישע לעבנם׳יםודות זענען שטארק דערשיםערט גע• װןןרן, די װאנדערונג אין די לעגדער גופא און קײן אויס׳ לאנד הןןט שנעל אויפגעשםעלט נײע ײדישע שטעט און קיבובים,—דןןס אלץ האט סארגיכערס דעם נאטירלעכן פרא בעם םון פאדװעלסלעכן דןןם ײדישע לעבן. און ןןט דער נאטירלעכער פראבעס הןןס אויך ארויסגע• דיםן א־נם ײדישן גאביןןנאלן ןןרגאניזם א װונדעדלעכע ענער• גיע און שאפינגם־קראפט. זענען געםאלן דורות׳לאנגע םעסטינ■ גען, זענען גלײך אויפגעשםעלט געװןןרן נײע װעלםלעכע אינססיסיביעס, װןןם הןןבן בו םארהיטן דןןס אײגנארטיקע ײדישע לעבן. עס זענען אויפנעשטעלט געװןןרן עקןןנאםישע, געזעלשאפסלעכע. פרןןשעסיןןנעלע, םילאנטרןןפישע אינסטיטוביעס. עס איז געשאפן געװןןרן די ײדישע ליטעראסור, ײדישע פרעסע, ײדיש סעאטער ײדישע שולן, —און דאם אלץ ביזא• מען ארבעס אוים נײע, ײדיש־װעלסלעכע לעבנם׳םןןרמען. םיר באסערקן נןןך פיל חבלי־לידה אין דעם נײעם װעלטלעכן לעבן. עם דארםן זיך נןןך אויםבילדן די כאראק־ םער-שטריכן פין דןןס גײ־געשאפענע. גרויס איז נןןך די סכנה םין אסימילאביע. סין נןןכמאכונג. ןןבער זײער פיל איז שוין דןן געסון געװןןרך אין עם האלט זיך אין טין דון. און דןןרס, אין םארשידענע לענדער. און װןןם עם לןןזט זיך שוין זןןגן אויף זיכער: גרןןד די קינטטלער, װןןם הןןבן זיך געװןןרבלט אין דעם עכט׳ײדישן בןןדן, נעבויגן יניקה פון עכט-ײדישע קװאלן׳ זענען געװען גרויס — און ארײננעבראכם גרויםע װערטן אין דער ״דישער ליטעראםיר. װןןס דער אינהאלט איז געװען אײגנארטיק־ײרישער. אלץ קינםטלערישער איז דןןם װערק, אלץ םער שאנסן הןןט עם םאר אריכת־ימים. און אלץ מער הזןש עס א װערס או־ך פאר דער װעלס. אק א רא־ה: פענדעלע, פרץ, שלום׳עליכם, ביאליק, אש, בערגעלםןןן, לײװיק, אפאסןןשי. און אםילו בײ ןןם די שרײבער זענען גרןןד די ײ ד י ש• ל ע כ ע ר ע װערק געםעלן. די שרײבער ןןבער, װןןם זעגען געשװוםען אויםן אויבערםלאך סין די װעלם־װאםערן, די זענען גיך סארשװונרן אי סאר אונז, אי םאר םרעמדע. די לעבטע פןןר בענדליק יןןרן איז םארגעקוםען בײ אונז אן אינטערעסאנסער פרןןבעס סון ןןנזאמלען װ ע ל ט• לעכע איםפולםן און ארויסברעגגען זײ אין ײ ד י ש• װעלטלעכע אויסדרוקן. דןןם זעען מיר אין אלע געביטן