Literarishe bleter · 1929-02-08 · 6 (8.2.1929) · p. Seite 118

?יטעד^די׳&ע ב?עסער נ01. 6 (249) זײס 8(1? ק נ ז- ם ה $ ס ס 7• ן אדץ פראגרעסי נאך אין יןר 1860 איז א םראנצוין, א געװיםער בלאני דען, דורכגענאננען מיס שסאלדן אױף א שטריק די ניאנאדא (ניאגארער װאסערםאל}. אזעלכע אינסערנעמונגען זענען ןןן ספק, א סימן סין א װײס-דערפירסן קיראזש, סעדזענלעכער ריזיק, ענערגיע, אמפיגיע, סענסאציע. װען ןןפעד מיר באגײםטערן דך םיס אזא טעספן אומזין, װען אט די אונסעדנעמונגען גיבן זיך אײן, איז דאס פלל נישט קײן פאװײז םון גײםסיקן גלײכגע׳ װיכם. מעגלעך, אז מיר גיפן דערמיט א פאװײז סון גיװילי׳ זאגיע, אכער נישט סון קײן קולטור. די פרוז אינזערע פא• שפײס אין דעם, װאם האלטנדיק זיך אין אײן גיװיליזירן, פארלירן מיר דערװײל דעם שכל. װען דער דרײסטער לופט־פליער, לינדפערג, איז איפער• געםלויגן דעם אטלאנטיק, האפן די אםעריקאנער גײטיננען געשריפן, אז םען װאלס אים געדארפט אויסװײלן אלס פרע־ זידענט םון די םארײניקטע שטאטן. דער דאזיקער ױנגערםאן שטאמט פון אן אלט רומפול פןןלק און האס. נאטירלעך, ןןט די משונהדיקע פלענער באלד אפגעװןןרםן. עם איז אםת, אז ער איז שטארק פאפולער, ער קען אױםגעגײכנט זײן םלי■ אפאראט, זײן נאמען איז אין אלע מײלער. ןןפער גו זײן פרעזידענס םונם גרעםטן און שטארקםטן פןןלק אין דער װעלםז — װען אזא געדאנק קןןן נעשאפן װערן ןןן בושה... גי איז דןןס קולטורז! כ׳װיל, זעלבסטםארשטענדלעך, אפעריקע נישט באלײדיקל; כיהןןב אויך קײן שום גרונט נישט דןןם גו םין) כ׳װעל ביז מײן לעגטן לעפנס-טןןג געדענקען דןןס, װןןס כ הןןב פעת מײנע גװײ אױפנטהאלטן דןןרט געלערנט און װעל אין מײן הארגן שטענדיק טרןוגן דעם נוטן און נאבעלן אנדענק פין דעם דאזיקן לאנד. איך רעד דא פונם ג א נ ג ן פןזלק און סונם אמעריקאנער לעבן. איך װיל רערםאנען די זעלםענע נדבנות סון די אמע ריקאנער, זײער שטענדיקע גרײסקײט קומען א גװײטן גי הילף, עס האנדלס זיך דא נישם װענן א ראקפעלער. א קאר־ נעדזשי, א מארגאן. װעסענס נדבנות איז אזוי געװאלדיק, אז סיר פעלט מןזם דאס איסגומעםטן. איך רעד סון דער נדבנות מיט װעלכער עס גײכנס זיך אויס דער םשוטער אמעריקאנער בירגער אינם טאג-טעגלעכז לעבן, אינטערװינידוננ אין אלע נויסיקע פאלן און נישט זוכנדיק דערפאר קײן שום דאנק. מיר איז אמאל אויםגעקוםען גו פעטן עטלעכע דןןלאר אויף ביכער פאר א קלײנער נןןדװעגישער קאלאניע, װעלכע האט זיך נעפונען אין שכנות פון דער שטאט, װו איך האב געאדבעט. די דאזיקע זאך איז מןןמענסאל געטון געװןןרן און אין אזא שפעדיקער מןןם, אז איך הןןב די זאמלונג באלד געדארםם ןןפשטעלן, װײל עם איז שוין געװען גופיל. פײ אן אומפארמעגלעכן אירלענדישן םארמער, װו איך האפ אץ אמעריקע אמאל געארבעס איז אין א זומער-טןןג אױםגעברןןכן א שרפה, און ןןט זענען אלע שכנים, די װײסע װי די נאענטע, נישט נןןר געקוםען העלסן לעשן דןןם ברע־ נענדיקע הױז, נאר זײ דאס אים גוריק אויםגעבויס אזוי, אז מיר, ארבעטער, הןןפן געקןןנם םןןרטזעגן אונזער ארבעם אין פעלד און װען דןןס הויז איז םארסיק געװןןרן, קומען ןןי אמעריל-אביזם גו םיר האפן זיך אין די לעגטע יארן געװענדעט סענטשן םון םארשײדענע לענדער אין אײראפע און אמעריקע נןןך א םגולה, װי אײנגוארדנען זײער לעבן אין דער גוקונפס. מען װיל מיך, אלזא םאכן סאר א לערער. םאר א װעג-װײזער. כיגיב םיר א• א חשבון, אז אין דעם סאל בין איך אײנער םון אומגאליקע, גו װעלכע מען װענדט זיך נאך אזא ארט הילף. די דןןזיקע געװוינהײט שטאמט נאך פון יענער עפאכע. װען די װעלט האס סארמאגס אזעלכע לערער, װי קאנם. געסע, דארװין, סאלסטאי, און אזוי װי אזעלכע גרויםע פרןןפעסן הךבן מיר שוין איגם נישט, װענדט מען זיך גו קלענערע. נאר אז סען זאל זיך װענדן גו מיר, װאם װײס זעלבסט נישט װי אזוי אין לעבן זיך גו ןןריענטירן און סוז שטענדיק סרענן אן עגה בײם ים, בײם װינט, בײ די שטערן — האכ איך זיך נישט נעריכס. עס זענען איגס אויך סאראן אזעלכע געשיקטע מענטשן, װאס געפינען א סעדום נאך א סערום; אט האט בערנםאן לאנ• סירט די ״אינטויגיע׳, אײנששײן — ,די רעלאטיװיטעטס• טעאריע־, איך, אבער, האב זיך נישט מיט װאס גו באװײזן, כ־האב זאגאר נישט קײן דיפלןןם םון א װעלכע ם־איז שול, כ׳דרײ זיך ארום אײף גןןסס ערד, װי א פויער, װי א באשײ■ דענער גר. א סגולה גום לעבן, א קלוג װןןרטז — דןןס אלטער• סום הןןס געהאט דעם דעװיז םון אויגוםט: ,פעםטינע לעגטעי (אלאנגע םעודה). ןןט די אלע װענדונגען באװײזן קלאר אײן זאך, נעמ• לעך, אז די מענסשהײט איז דעזאריענטירם, געחושט; מען זוכס, מען סאפט. גו קײן פרידן קוםט מען נישט. דאס גע- װיםן שלאסט. דער דןןלאר איז אומםעכטיק דאס גו םאר■ טרעטן, די מעכאניק קאן דער םידער נשםה אפילו אויף ק״ן האר נישס לײכטער מאכן; דעד װעג איז פארשטעלם. אמע■ ריקע באפרידיקט זיך דערמיט, װאס זי םארקורגס דעם װעג, נישט װעלנדיק װיםן םון קײן שום שטערונגען, זי יאנט, זי לויפט. זי װיל איר װעג מיט געװאלד דורכזעגן. װאס, אמע• ריקע זאל גײן גוריקז — פאר קײן געלט נישםז אדרבא, זי פארהונדערספאכט דאם שנעלקײט, דרײט זיך ארום ערר-קוגל, װי אן אוראגאן און דערםירט די לעבנס־טעמפעראסור גו א גליענדיקן גושטאנד. םיר האבן אין אײראפע דןןס װןןרט ,אםעריקאניזם״, דןןם אלטערטום הןןט געהאט: ,סעסטינע לענטע־. דאס איז דאך אבער נישט קײן סימן םון קראפס. נןןר םון םיספרויכן סיס קראפט. דןןםזעלבע הןןבן אמןןל געסון אשור און בבל און זעגען אוסגעקומען. איך פרעג נןןר: ני איז די ס ע נ ס א ג י ע טאקע אזוי נויטיק נום לעבןז םיר שלאגן דעם רעקארד אין לופס־פליעדײ אין אויטא-נעיענ, אין באקס־קאמף; אונזערע ענטוזיאסטישע קולות סראגן זיך אזש פיז אונסערן היםל נים כבוד פון די העלדן, װאס זענען איפערגעםלויגן דעם אסלאנםיק. ןןבער נןןכן גאנגן גערויש און אימפעס קעדן םיר זיך דאך אום אהײם מיד און פוסט. , י) מיר נרינגסן רן *ויסגובן פז רןםםינם *רסיקי יינ*ר *נזידיקי.