Literarishe bleter · 1929-02-08 · 6 (8.2.1929) · p. Seite 107

?יסעד^די־שע בלטםער נומ. 6 (249) זײם 107 בער הןןבן אויפנעװעקט בו זין אן אינסערעס בײ אנדערע םעלקער. ״געםןן-לירער*, הןןבן געהײםן די לידער סון פןןריס רןןזענםעלד םײ אין דער עננלישער איבערזעבונג םון לעןן װינער, סײ אין דער דײםשער װערםיע פון בערםןןלד םײװעל, בײדע איבערזעבער הןןבן זיך אינסערעסירס מער םים דעם. װןןס רןןזענםעלד איז געװען ,דער פןןעס סון געםןן/ װי דערםים, װןןס ער איז געװען א ם ןן ע ס. דער רוםישער איבערזעבער םון שלום־עליכםען הוןס םאר די בתרילעװקער נישם געםונען קײן פאסיקערן ״ נןןםען װי ,דיעסי טשערסי״ (.די קינדער םון תחוםי). אסילו בײ שלום־עליכמען הןןס מען געזען נןןר די סביבה, די םןןביאל■ פןןליסישע תנאים םון דעם ײדישן לעבן, נישט דעם קינםס־ לערישן אויםטו פון דעם גרויסן הוםןןריסט. אזוי איז עס געװען אמןןל, אזוי איז עס םײנסםנם נןןך איבס. און שולדיק אין דעם איז דערהויפס די ײדישע אינ• טעליגענץ, װעלכע איז די סארמיטלערין בװישן דעם ײדישן װןןרם און די ליסעראסורן םון אנדערע םעלקער. ז י י װןןלסן אםשר שוין געװןןלם און געקןןנט זען אין דעם ײדישן קינסט■ לער דןןס קינסטלערישע, נישט נןןר דןןס ײדישע. ןןבער דער ײדישער אינסעליגענם הןןם נ$ך אלץ נישס בוגעװוינס זיך בו באםראכטן ײרישע ליםעראסור, װי ליטעראסור. םא־ אים איז אײדיש װערק נןןך אלץ בלויז אן אויםדרוק פון ײדישקײט,— ,א סרוים סון געטןן׳, א בילד םון ײדישע לײדן, א .שםים םון יערוזאלעם׳, אן עכןן םון די נביאים. * דןןם איז דער שטאנדפונקס סון די, װעלכע הןןבן גע• שריבן װעגן דער ײדישער ליטעראסור אויף נישס-ײדישע שפראכן. דןןס איז דער שסאנדפונקם פון לעןן װינער אין זײן .היםםןןרי ןןװ טהי אידדיש ליםעראסשור• און םון ענלעכע בו איםי, זײ הןןבן זיך דערםאר ןןפגעגעבן מער מים דעם ײדישן לעבנסשסײגער, װןןס .שפיגלם זיך ןןפ• אין די װערק םון די ײדישע שרײבער, װי מיט די װערק גוםא. אזוי קוקט דער דרויםנדיקער ײד אויםן ײדישן שאםן. און ער קןןן זיך נישם םןןרשםעלן, אז אנדערע, נישס־ײדן, זןןלן זוכן בײ א ײדישן שרײבער עםעם אנדערש, װי די שסים םון זײן ראםע, עפעס אנדערש, װי דעם קרעכץ םון דער ײדישער גאס. װען פ׳הןןט בום ערשטן םןןל אויםגעפירט אין בעדלין אין מאקס רײנהארםם םעאםער .גןןס םון נקמה׳, הןןבן די דײטשע ײדן געמאכם געװאלטן: .סטײםש, די גוים װעלן דןןך מײנען, אז אלע פוילישע ײדן זענען יענקל שאפשןןװיטשעסז״ די אםימילירטע און האלב׳אסיםילירסע ײרן איז נישט אײנגע• םאלן, אז א גוי זאל קןןנען זען אין אשס דראמע א דראפע — און מער גןןרנישם. נײן, אין א ײדישער דראמע איז דער עיקר דעד ש ס ןן ף, פון װעלכן זי איז געםאכם, דער ײ ד י ש ע ר שםןןף. א ײדיש נוך איז א בוך װענן ײדן, א ײדיש קונסטװערק איז א שליםל בו דער אײביקער רעטע• ניש, װןןם הײםם .אײביקער ײדי... אזוי לאנג הןןט דער ײדישער אסיםילאסןןר אײנגעםענהס מיסן גוי, אז עס איז דןן נןןר א .ײדישע םראגע*, נישט קײן ײדישע ליםעראסור, — אז אסילו די חםידי אוםות העולם הןןבן אנגעהויבן בו גלױבן אין דעם. שרײבט ןןס דןן ערשט די בערלינער .ליםערארישע װעלס• װעגן דער דײסשער איבער• זעבונג םון י. ןןפאטןןשום .אין פוילישע װעלדער׳, און ידןןס װיכםיקסטע, װןןם ױ געסינט אין דעם רןןםאן איז .א קולסור• היםםןרישע דערבײלונג, װןןס שטעלם אוגז סןןר דןןס פוילישע א ײ ג ע נ ע ר שפראך. םען האט נישס סארשטאנען, אז װאלט װיסםאנען איז נאשערם בו װערן דער סימבןןל םון דער נ א ב י ןן נ א ל ע ר אםעריקאנער פןןעזיע, הײנם װי הןןם םען געקןןנס םןןרויםזען די גרויםע װירקונג, װןןם ער װעס הןןנן אויף דער דיכםונג סון אגדערע םעלקערז דערםאר װןןלט געװען שװער נביאות בו זןןגן אויך אויף אונזערע שרײנער און זײער נאביןןנאלער ןןרער אינסערנאביןן׳ נאלער בוקונפס, װען אםילו די םראגע זןןל קןןנען באטראכט װערן םון א רײן-ליםערארישן שטאנדםונקס. ןןבער םיר הןןבן געזען, אז עס שפילן דערבײ א רןןלע פלערלײ באדינגונגען םונם אלגעמײן־קולםורעלן לעבן. װעלן םיר זיך נישס ארײנלןןזן אין נביאות־זןןגערײ. עם איז שוין ןןבער דןן א געװיםע דערםארונג װעגן דער שײכות, װאס די װעלם הןןט ב י ז א י ב ס געהאם בום ײדישן װןןרם, און פון ןןס דער דערםארונג קןןן שוין געםאכם װערן א קורבער םך־הפל. דעם סך-הכל װעלן מיר םאכן אין זינען הןןבנדיק די אלע דרײ סןןרסן .װעלס־ליסעדאטור׳, װעלכע זענען דערמןנס געװןןרן אין דעם םריערדיקן ארטיקל. םיר װעלן ןןנהויבן םון דער דריסער גרופע. װי דער לעזער װײסט, זענען עם ליםערארישע װערק, װןןם בוליב םאר• שײדענע, זײטיקע, נישם־ליטערארישע, מןןטיװן. זענען אין זײ סארינסערעסירס געװןןרן פןןרשט״ער פון אנדערע םעלקער. זענען דןן אזעלכע װערק אין דער ײדישער ליםעראסורז י ןן, ע ם ז ע נ ע ן ד ןן• און זןןל זיך דער לעזער נישט װונדערן, װען איך װעל זןןגן, אז דער גרעםםער טײל סון די װערק. װעלכע זענען ביז אהער איבערגעזעבס געװןןרן אויף אנדערע^שפראכן םון ײדיש, זענען איבערגעזעבט געװןןרן דערהויפס בוליב א זײםיקן סעם, נישם בוליב זײער רײן־ליטערארישן װערס. םען הןןט זיך געװןןלם באקענען מים דעם ל ע ב ן, םים דער ל א ג ע סון ײדן, נישט מיט אונזער ליסעראסור. מען הןןט געװןןלט װיסן, װןןס מיר טוען, װי מיר סירן זיך אױף, װןןם אונז םעלם, װןןס םיר זוכן, הןןט מען געםונען א םקור — די .לעבנם־שילדערינג׳ פון ײדישע שרײבער. דער ןןביעקם םון ןןס דער שילדערונג, נישם זי אלײן, איז געװען דןןם, װןןס הןןט אינטערעסירט די םןןרשטײער סון אנדערע סעלקער. םיר זענען נישם באקאנם די מןןטיװן, בוליב װעלכע עם איז נןןך אין יןןר 1661 געםאכט געװןןרן א סרוװ (םון אײנעם א פרןןםעסןןר יןןהאן זויבערס) איבערבוזעבן אױף לאטײן דעם ,באינה וראינה׳, ןןבער עס איז קײן שום םםק נישטןן, אז װען פען הןןם אין 1612 איבערגעזעבם אױף דײטש דעם .מעשה■ בוך׳, הןןס םען עם געסון נןןר בוליב זײן סןןלקלןןריםםישן װערס און אז װען פען הןןם אין ןןנהויב זיבעביקער יןןרן סון םןןריקן יןןרהונדערם איבערגעזעבם אױף פויליש א. מ. דיקס .ײדן אין ליסע׳, הןןט םען זיכער געזוכט אין דעם עטנןן׳ גראםיע, נישם קײן ליםערארישע קונסס. און װןןם איז אויסן געװען קלעםענס יונןןשא פיט זײן איבערזעבן אויף פוי• ליש םענדעלעס ,קליאטשע׳ ןןדער .מסעות בנימין השלישי׳ז איז ער אויםן געװען בו װײזן די ןןריגינאליטעס, װןןם שטעקס אין מענדעלעס שרײבןז נײן, ער הןןם געװןןלס העלםן דער פױלישער געזעלשאםם קלןןר םאכן זיך די .ײדישע סראגע*. די .ײדישע םראגע׳ איז שױן לאנג געװןןרן אן אינסער• נאביןןנאלע פרןןבלע□, און ןןט דןןס אױ ביז איבט געװען די הויפט׳אורזאך, םארװןןם געװיםע שאםונגען םון ײדישע שרײ■