Literarishe bleter · 1929-02-01 · 5 (1.2.1929) · p. Seite 86

ש?יטעד^די־עע בלעטער 013. 5 (248) 86 ליטעראסור.קריטיק, אן עסטעסיק. א דראמאםורגיע און א שײנעם סטיל. און אויב זײן שאםן לײדט םון א געװיסער דילעסאנסישקײס, איז עס דערסאר, װןןס די דײטשע ליסערא־ טור האט גערארםט אין יענער צײט די םילזײסיקײם, די מוס■ טערס פון ליטערארישע פןזרמען. האט לעםינג—בסבע נישס קײן ליריקער — געסרוװט זיך אפילו אין דעם ליד. זענען די לידער זײנע אזוי ניכטער, װי זײער אויטןןר. נישס לעסינג, נאר ערשט געםע האט דאס אײגנטלעכע ל י ד אנםדעקס םאר דעם נײען א״ראםע (״נאר א הויך זאל זײן דײן געדיכט״). ןןבער דער אנהײב, דער מוסטער איז גענליבן לעסינגס. ער האט געלײגם דעם םונדאמענס פונם הויז, װו עס איז שפעטער נעשטאנען דער בליננדיקער טראן פון א נ ע ם ע. נאך אים זענען געקוםען גאוניס. ער. לעסיגג, האט אין זײן באשײדנקײם געטראגן נישט מער, װי די שײד — די שװערד איז נישס געװען. אבער װען די שװערד איז געקומען — א ז די שײד געװען בוגעגרײט. לעסינג איז געװארן דאס, װאס ער איז,. מער דורך בילדונג און עסישער באזיױנג, װי דורך סטיכיע און םעםפע• ראמענט. פאר אים, װי פאר מענדלסאנען, איז אלץ געװען אידעע, נישט גראד קינסטלערישע אידעע און נישם גראד םעסאסיזישע. םיאיז אפשר געװען די אירעע צוליב זיך אלײן. אויך זײן פרײנדשאפט מיט מענדלסאנען איז געװען. בײ אלדאס סערוענלעכע. דער עיקר אן אירעעףםרײנדשאםט. אינ• טערעסאנט, אז לעםינג הןןט בל־ימױ אויםבאהאלטן םון מענדל• םאנען זײן, לעסינגם, אנערקענונג םאר שסינ;זאם אידעען. ער האס פשוט נישט געװאלט םארלירן דעם חבר. מענדלסאנען, דעם סאנאטעיםט, װאלט לעםינגם שפינאציזם, װען ער זאל נישט בלײבן פארהוילן פון אים, אזוי געקיענקס, אז די םרײנשאפט בוױשן די בװײ אידעען־מענטשן װאלס צוליב דעם זיכער געשסערט געװארן. אזא םרײנדשאפס איז דןןס גע• װען, די חברשאםט פון שותפותדיקן קאמף און ענלעכן דענקען. ערשט נןןך לעםינגם סויט הןןט מען מענדעלסןןנען געפרוװם אויסזאגן לעםינגם סוד, ןןבער מענדעלםןןן הןןט זיך געװערט. ער הןןס ביז דער לעבטער מינוט נישס געװןןלט גלויבן אויף לעםינגן .אזא זאך׳... בײדע הןןבן געהערט צו אלטע װונדערלעכע צײטן, װען שרײבער און אידעען־מענטש, שרײבער און אירעען־סרעגער, שרײבער און מדריך זענען נןןך געװען סינןןניםען... פראפ. פ. קאגאן די געשיכטע פון מערב־ ־ - ־אײראפעישעליטעראטורן — אין 3 בענדער — די אײנציקע פולשטענדיקע ליטעראסור ־ געשיכטע םון מערב-אײראפע, אנגעהויבן םון דאנסע און געענדיקם םיט ק נ ו ט ה א ם ם ו ן גחיסעו פאומאט - מיט בילועו פרײז פון אלע בענדער 2*3 גילדן םשלים זײנע רײן פון יעטװעדער בילדערישקײט. זײ זענען ןןבער קלאסיש לויט דער פײערלעכקײט און שסרענגער רײנ■ קײם םונם סםיל. דןןם עטישע אין זײן נאטור האט אים פארבונדן מיט א צװײסן גרויסן עסיקער םון זײן צײס, מיט םשה מענדלםןזנען, דעם ײדישן פילאזאף. לעסינגם נתן דער חכם. װןןס מענדל• סאן איז געװען זײן פראטאםיפ. איז דער עטישער אדם־המעלה אין גײסט פון דער אויםקלערונג״צײט. נתנם הויפט־שטריך איז דעריבער- סןזלעראנץ. סאלעראנץ — דןןס איז געװען די רע־ ליגיע םײ לעסינגס, םײ מענדלסאנס. םאר לעםיננם פרײנט, םאר םענדלסןןנען, איז דןןך אויך די ײדישע רעליגיע קידם־כל געװען די סאלעראנץ־רעליגיע, די, װאס צװינגט נישט ארויף אירע דןןגמען. די שײנקײט םון דער ע ק ם ט ר ע ם איז בכלל םרעמד געװען די םענטשן םון יענעד צײט. ״נתן דער חכם׳ איז דער אפאטעאז פון דעם טאלע- ראגטן, הומאנישן םענסש און חוץ דעם האט עס גערארםט זײן—און איז טאקע געװען—אן ארויסםארערונג דער קריםס• לעכער װעלט םאר איר דורות־לאנגן פײניקן די קינדער םון אברהם. עם איז אינטערעסאנט, אז לעסינג איז געװען דער ערשסער, װןןס דיןןס אדויסנעםידס אויף דער בינע א ײד נישט אין א שײלאק־געשטאלם, נאר אין געשסאלט םון אן אלץ םארגעבנדיקן, םיף־הומאנישן מענםש. און נישט נאר דער ער- שטער. נאר אפשר איבערהויפם דער אײנציקער. אז א ײד זאל קענען םוחל זײן, אז א ײר, גראד א ײד, זןזל הןןבן דעם מוט און די הויכע מענטשלעכקײס צו םארגעבן זײנע שונאים, די ,אםיציעלע*, אבער נישט פאקטישע .םארגעבעד׳ — דאס איז םאר יענער צײס געװען א רעװאלוציע, און לעסינג הןזט די דןןזיקע רעװאלוציע דורכגעפירט. נאך פאר ״נתן דעם חכם״, אין יאר 1749, האט לעסינג אנגעשריבן זײן דראםע .די ײדן״, װו דער ײד איז דער אידעאלער מענםש, דער םענטש םון דער העכעדער קאטעגאריע, דער גײסטיקער אריס־ םןןקראס, װןס לײדם, פארשםײט און איז מוחל. דער עטישער מענטש — דאס איז דער הויפט־העלד לעםינגס, דער ןזביעקט םון זײן אנטציקונג. דאס עטישע איז אין לעסינגן געװען אזױ שסארק און אזוי ןןרגאניש-נאטירלעך. אז מיר הויבן ןזן נישט װילנדיק צו זוכן אין אים דןןם ײדישע. און דידינג, א דײסשער גע• לערנסער און אנטיסעמיט. האט טאקע מיט יןןרן צוריק ארויס• גענעבן א גאליקע ברןזשור װענן און קעגן לעסינגן, װו ער מאכס םון לעםינגן א ײד לויט דער פסיכיק און פרוװט צו• נישט מאכן זײנע פארדינסטן. (.נתן דער חכם• לאזם באזונ־ דערס נישט צו רו די .רײנע אריער׳). נןןר אויב יענער דירינג הןןט םים אזא םײנעם דײטשן ססיל נעקאנט שרײבן זײן נארישן ,ארישך אנטי־לעסינג■ פאספלעט; אויב דער דורכשניטלעכםטער דײטשער אינסעליגענט און אםילו האלב־אינסעליגענס םארמןזגט איצס לסי־ערך א העכערן קולטור״ניװא. װי דערזעלבער אינסעליגענט און האלב־אינטעלינענט בײ אנרערע אײראפעישע אוםותן אויב א ליאדע דײטשער רעגימענסס־ארצט אק ,הער אפט״קער׳ םארםןןגס הײנם א געװיסע אבליגאטןןרישע קולטור םון שרײבן, פון ליםערארישן אויסדריקן זיך, — װןןם איז עם, אויב נישם דןןם היסםןזרישע סארדינסס םון די לעסינגם, װןןם האבן אויס׳ געשמידס םאר דײטשלאגד צװײ .קלײניקײטך: א ליטעראסור און א שפראךזז לעסינג איז כל״יםיו געװען אן ןןרעםאן און א װןןגלער, און אויםן װןןגל״װעג הןןט ער געשמידס סאר דײסשלאנד א