Literarishe bleter · 1929-01-25 · 4 (25.1.1929) · p. Seite 67

4 ןײס 67?יעעד^די׳שע 3?עעעד גיס. 4 (247) שום ■ראקטישן אויםםיר שון זײן אגםםראקטער רעדע. װןןחם די האםניננ, אז אין דער ,םםשלה םון םרײהײס׳ װעס דעד םענסש אנםװיקלען זײנע קולםור-װערסן, װאס װעלן זײן א זעלנססשסענ- דיקער ציל פאר זיך, ענדערט נלל נישם דעם פנב םון דער ײדישער שםראך און קולטור אץ דער איצםיקער ״םמשלה םון נזיסװענדיקײט*. על כל ינים הןס ד״ר זשיטלאװםקי גישם גע- װאגם אננורוםן דאם קינד נײם נאםען און אױספירן, לפשל, אזוי: ״דערםון לערנען מיר, אז די ײדישע שםראך און קולסור דארף בײ די ארבעטער זײן נישס נאר א םיםל נום סאניאליםסישן ענדעיל, נאר אזעלנסטשסענדיקער עיל פאר זיך, און זײ קאנען דעריבער ארבעםן דערםאר האנם אץ האנם מים נל״ישראל/ ״ די דעבאםע איז נעםירט געװארן אײנזײטיק. ד״ר ושים• לאװסקי האס אין זײנע װײםערע רעדעס זיך אויסגעדריקס שײן איבער די עװײ פארפען םונם םראלעטאדישן שאםן, די םענדענ- ניעזע און די םרײע, די סון דער ״פםשלה םון נויטװענדיקײט״ און די םון דער ״םפשלה םין םרײהײט״. ד״ר זשיסלאװםקי האס אבער דערסון נישט נעמאכס קײן אויםפיר םאר דער םראקסישער קולסור־סעסיקײט סון די אדבעסער-מאסז אץ דער אינטיקער עײם. אוםזיםט האט ם. אלנין אננעװיזן, אז קולסור םײנט נישט בלויז ליסעראסור און קונםס, אז קולסור איז לעבן, און דערםאר איז אן אדבעםעד-שטרײק א באדײטנדיקערע שטיק קולטור, װי א רא- סינירםער עסײ. ד״ר זשיטלאװםקי האט נישס אםגעשטריסן חבר אלגינם טעזיםן, אז די סראלעסאריער, װאם םרעםן ארוים קעגן נאביאנאלע קילטורן (װאם זענען, אזוי נו זאגן, געםײנשאסםלעך םאר 'אלע קלאםן סון דערזעלבער נאציע), זענען דערםים נישט קײן אסיפילאסארן, װײל אן אםיפילאטאר איז בלויז דער, װאם םרעס ארײן םון אײן נאציאנאלער קולטור אין דער בװײםער, נאר נישס דער, װאם באקעםסט זײ אלעםען; אז די ארבעטער, װאס גרעניצן זיך אס םיט זײער קולםור־סעטיקײם םון די באלע- באטישע עלעמענםןל דערקלערן זיך דערמים נישם נײסראל צו דער ײדישער שסראך און קילטור. םארקערם, זײ זענען אקטי- װיםטן און ארבעטן םעסיק אויםציבויען אלערלײ אײגענע םרא- לעטארישע קולטוד-אנשסאלטן. םאר אט דעם צװעק נעםען זײ אויך אריבער סון דער נאציאנאלער ארער בירגערלעכער קולסור אלץ, װאס קאן נוצן דעם ארבעטער-קלאם. ד״ר זשיסלאװםקי האס דערםאר נישט ארויםנעזאגס אין זײנע דדײ רעדעם; װאם דארף דער ארגאניזירםער ײדישער ארבעטער סין אנדערש םאר זײן ײדישער שפראך און קולטור, װי ער סוס הײנטז זאלן די ײדישע ארבעסער יא אדער נישם אױסגעבן זײער םעפראטײם אין קולסור-אנגעלעננהײטןז זאלן זײ װײטער םײץ זײערע קילסוד-סעסיקײטן דײן פראלעטאריש, אדער איז דעם אײנקלאננ םיט די באלעבאטישע עלעמענםןז ס׳האבן אים דערסאר געקאנט און נעםעגט אפלאדירן אסייו זײנעאידײען- געננער. םארקערט, ם. אלגין האט מנשם געװען יעדער שסיק ריחנױח און קאנקרעטיזידס יעדע אבםטראקציע האבן זיך בולט אױיםנעװיזן אלע שארםע אונטערשידן און אלע סיפע אםגרונסן צװישן קלאםן און ריכסונגען... די אלגין-זשיםלאװםקי דעבאטע האם געהאס אהיםטארישן װערט. זי האם געװיזן, — ענדיקט ק. םדפד _ װאם פאר אינטעלי- גענטע ײדישע םאסע םיר האבן הײנס צו טאנ. איבער 3000 פערזאו זענען געזעםן איבער םינף שטינדן און זיך געהאלםן םיס א נרויםיר מאס םון מענםשלעכער חשיבות. ם׳זענעו געװען םענטשן םיז צװײ צדדים. א םך ױגנטלעכע עלעםענסן פיט םארסײאישן אײםער. און דאך װי אינסעליגענם יעדער צד האם אויםנעהערס דעם צװײטן. די ײדישע םאםע האט זיך אסך אנסװיקלט. זי איז געװארו קולטורעל, ציװיליזירט. דערםאר איז הײנם אזוי שװער זי פיטצירײסן, װי אמאל, בלויז דורך א געלונגענעם אזיסדרוק. זי װיל װיסן קלאר: םים אינז, אדער קענז אינזו זי װײם גענוי דעם אינטערשיד םון רעםאריק אוז ארגוםענטן. זי קאן רעםםעק- טירן א טאלאנטסולן אראטאר, אםילו װען ער איז א נעננער. נאר זי װײזט אדױס קלאר אין ד״טלעך, מיס װעםען זי שסײט. די ײדישע םאםע איז נישט קײן םסאדע בלינדע שאף, װאם נײם נאך יעיץ סירער. זי איז אן אינםעלינענטע נאהסאלגערשאםס, װאם ג״ט באװוםסזיניק אויף דעם םון איר אױסגעװײלטן װעג. לאנד: איז די עננלישע שפראך און קולםור נאר א פיםל צו אנסװיקלען די איםפעריע, אדער א זעלבססשטענדיקעד ציל. נאר בײ אלע אנדערע םעלקער װעט דאס הויפטזעכלעך זײו אן אבםטראקטער ענין. װארום םוף-כל-סוף איז דאך די שפראך און קילסור פון לאנד אמלוכה-זאך. די קלאסן-באװוכסע ארבעסער באציען זיך צו דער שפראך און קילטור, װי צום שסאט אין אל- נעםײן. זײ װילן זי איבערנעםען. זײ פלאנען ארײנצוקריגן אין זײערע הענט די קאנסראל איבער דאם װארט דאם גערעדטע און געשריבענע, פונקט אזוי װי איבער אלע קולטיד-אנשסאלטן און אזוי װי איבער דער שסאט בכלל. זײ האבז דיזעלבע שײכות צו דער נאציאנאלער קולטור װי צו דער נאציאנאלער םלוגה• זײ האלסן זײ פאר אינססרוםענטן םון דער בותשואזיע, סון װעםעם הענס זײ זיכן זײ ארויסצורײסן און שסעלן אינם דינםט םינם ארבעסער-קלאם. אץ םונקט אזױ װי ז״ װילן איבערבויען די נאציאנאלע םליכה אין א פראלעטארישער רעפיבליק, אזוי םלאנען זײ איבערציבויען די נאציאנאלע קולסור אין א פראלעטארישן קולסוד-אינסערנאציןןנאל. אנדערש איז די לאנע םון דער ײדישער שפראך און קול- סור. א חוץ אינם סאװיעטן-םארבאנד, האט די ײדישע שפראך און קילטור אין קײן לאנד גישט קײן מלוכה-פאכט. םארקערט, אין אלע לענדער אמ די ײדישע שפראך און קולטור א שטיםקיגד בײ דער םלוכה, אױב נישט נאך װײניקער. זי װערט אונםערדריקט אםילו אין די לענדער םים כלופרשסער מינאריטעטן-רעכם. דא אין אמעריקע, װו דער שטאט אנערקעגט נישט קײן נאציעס, נאר בירנער, איז די ײדישע שםיאך און קילסור בלױז א פײװאט זאך. אץ אלע בורזשואזע לענדער םין דער װעלס גײט אן צװישן ײדן א שטענדיקע שפראך-אין קולםור-אםיפילאציע. זי איז שטאר- קעד בײם װויל-האבנדיקן קלאס, װעםעם אינטערעסן עם זענען ענג סארבונדן מיטן נאציאנאלן שסאט אין מפילא פיס זיץ אםי- ציעלער שפראך אץ קולסור. נאר אין די לעגדער, װו עס עקזים- םירט די אלנעםײנע צװאנג שול, װי, לםשל, דא אין אמעריקע, אםיםילירן זיך שפדאכללך אויך די ארלפע ײדישע מאםן. די אויםנעקלערסע און קלאסן-באװוססע צװישן זײ זוכן דערסאד צו באקעםסן דעם אײנםלום סץ אט דער הערשנדיקער בורזשואזער קולםור דורך גרינדן ײדישע ארבעםער-שולעם. סץ ד״ד זשיסלאװםקי אלם ערשםן רעדנער איז דער דע- באסע האם פען געפענט דערװארסן קודם-כל אן אנאליז סץ דער םראנישער לאגע סון דער שפראך אין קולטור םץ א גרלנעץ-פאלק, װי דאם זענען די ײדן. ער האט ױך באזונדערם געדארסם אפ- שסעלן אויף איר לאגע אין אמעריקע און דערבײ באװײזן די ריכטיקײט םץ זײן רעצעפס; ״אײדישע קילטיר-נעזעלשאסט, צו װעלכער ם׳קאן געהלרן יעדער אײנלר, אלץ אײנם. צו װעלכלר גײםסיקער אדער פאלירישלר ריכטונג ער זאל נישם געהערו״- דאם װאלט געװען אי צים הויפט-פונקס סון דער דער דעבאטע איז אי דאס װאלט קלאי אין בולט געסאכט די צװײ נעגננע• זעצסע שטאנדפינקטן: כל ישראל חברים, אדלר ארבלטער םץ אלע פעלקער םארײניקם אײךז בורג-םרידן אדער קלאסן-קאמףי כל-ישראלשע קולטור-אדנאניזאציעס און קולטור-אנשטאלטן אדער רײן פראלעטארישעז נאר ד״ר זשיסלאװםקי האט אויסנעפיטן זיך ארויםצוזאגן קלאר אין שארף איבער אם די פראסטישע סראגן. אנשטאט דלם האט ער באװיזן, אז אינסעינאציאנאלײם מײנט נישט אפשאפן נאצילס, נאר שאםן אחדית צװישן זײ; אז קארל פאי־קס אין אלע באדײטנדיקע םירער םיזם אינטערנאציאנאל ראבן אנעדקענס דעם זכית־הקױם פין באזונדערע שפיאכן אױ קולטור-םארמען. ער האט באװײז מיט אציםאט םוז מארקםן. אז דלר סא- ציאליםטישער ענד-ציל איז בלויז א פיסל צו אהעכערן ציל—״די ממשלה סץ פרײהײט״, װו ״עם װיקלס זיך םאנאנדער די מענטש- ללכע קראםט. װאס איז א זעלבםט-ציל םאר זיך״, אין ״װאס בליט אױף אויף דער ממשלה סון נויטװענדיקײס, װי אויף איר םונדאמענט״. דערםון האם ר״ר זשיסלאײסקי נעצױנן אזא שלוס: דער םאציאליםטישער לנד ציל גלהערט בלױז צו דער ״פמשלה םון נויטװענדיקײם״, װו איץ איז ״יאשטימט דורך דער נויס און דער דרויםנלעכער צװלקםעםיקײט״. אװ םארקלרט די קולסור געהערם צו דער .פפשלה םון םרײהײט״, צו װעלכע די ערשטע אמ בלוױ א םיטל. ד״ר זשיטלןןװסקי האס זיך אױסגעהים נישם צו םאכן קײן