Literarishe bleter · 1929-01-25 · 4 (25.1.1929) · p. Seite 66

?ישעדיעדי׳שע ב^בטברינזס. 4 (247) דיס 66 7 דײםש, דו די ריםן רוםיש א. וו. װ.). בײשפילן *ו דעם דריסן סןןרם װעלט-ליסעדאטור זענען אזעלכע װערק, װי דער קןןראן ןןדער לענינס שריםסן. זײ אינטערעםירן די פארשטײער םון פארשײדענע םעלקער נןןר פל־זמן עס עקזיסטירן יענע זײסיקע אינטערנאציןןנאלע םאק־ טארן, א דאנק װעלכע זײ זענען געװןןרן א טײל םון דער װעלט־ליטעראטור. זאל דער םאכמעדאנישער ןןדער דער קןןםו• ניסטישער גלויבן אויםהערן דו שםילן א רןןליע אין דעם לעגן םון גרויסע םעלקער, װעט די ליטעראטור םון אללאס גביא און די ױערק פון דעם באלשעװיסטישן נביא האנן א װערט נןןד פאר היסטאריקער. דאס איז אײגנטלעך גארנישט קײן װעלט• ליטעראסור, נאר װעלט־רעליגיע, װעלט־םןוליטיק... און אידס, אז סיר האבן א מער קןןנקרעסן נאנריף װעגן די םארשײדענע םינים װעלט־ליטעראסור, קןןנען םיר זיך אומקערן נוריק בו דער שײכות, װעלכע עם הןןט ןןדער דארף האבן דו איר אונזער ײדישע ליםעראסור. םון דעם םריער־דערמןןנטן ײדישן עסםעראנטןן־טיפ, ןודער — שונד־שרײבער (יןן, שונד־שרײבער הןובן אויך ןופט אינסער• נאדיאנאלע רעױסאדיעס). זײ פארלירן נארנישט, װען זײ װערן איבערגעזדט אויף אנדערע שפראכן- זײ הןובן נישס װאם דו םארלירן. וײ זענען אויף זײער אײגענעם נאדיאנאלן לשון אינטערנאדיאנאל, בעת די װערק םונם ערשטן םןורם װערן בײ יעדן פןןלק (נאכדעם, װי זײ זענען געװןורן דאם אײגנס םון דער גאנדער מענטשהײט) א טײל פון זײן נ א ד י א נ א ל ע ר ליםעראסור. םארגלײכס די װיסנשאםטלעכע ראמאנען פון װעלם, די ביאגראםישע דערדײלונגען פון לודװיק, אדער .שערלאק הןולמם׳ םון קןונאן דןויל םיט דער ביבל, מיט שעקספיר. יענע זענען אין אלע שפראכן נלײך, בעוז די מאכן דורך א זײער אינטערעסאנםע עװןןלודיע: פון אײן נאדיןןנאלער לי־ טעראסור גײען זײ דורך דער װעלט־ליטעראטור דו א םך םארשײדענע נאדיאנאלע ליסעראסורן. (פריעד איז געװען אײן ביבל, א נאדיאנאלע, א ײדישע. דערנאך איז געװארן א װעלט• ביבל, װעלכע רעדט דו די ענגלענדער ענגליש, דו די דײסשן צי דאדף די יידישע שפדאד אוי מוילטויד זיין נוד א מיטל אדער א ציל פאר זיל^ (דעב$טע בודשן ד״ר חײם דשיט^אזזסק, אןן ס. אזוינע דענקנדע פראלעמארישע ײדן קאגען נישט בויען דעם בית-הםקדש םון ײדישער קולסור דוזאפען פיט קײן בורזשו־ אזע סנבלסים. אזוינע ארבעטער באפיען זיך אויםדובױען זײער פראלעטאריש-ײדישע קולסור, װאס איז א טײל סון אן אינסער- נאציאנאלן אלװעלטלעכן בנין. די קלאסנבאיװסטע ײדישע ארבע- טער יזוכז אויך אויסדוזיפן די פסולת םון דעד ײדישער ליסערא־ סור: אלץ װאם דינט דער רעאקדיע, װאס םארסויבט און אסרא• םירט דעם ארבעטערם קלאסן-באװוססז״ן, װאס פאדסונקלס דעם ארבעסערם םענטשלעכע חשימת, םוז גײן אין ארכיװ, װו ס׳װעט דינען םאר בדוכװארנ םון װעלכע דער קולשור-היםסאריקער און םןןלקלאריםט װעלן אויסשסידן נײע און נודלעכע װערק. פארקערט, באטראכס פען די ײדישע שפראך און קולטור םאר א זעלבםטשטענדיקז דיל םאר זיך, א־וי קאן זײן אן אײנ- הײטלעכע כל-ישראל קולטור, װאם איז נעמײנשאסטלעך םאר אלע קלאםן ײדן. אזא געאײניקסע נאדיאנאל־ײדישע קולטור נעםט ארײן אין זיך אלץ, װאם ײדן האבן געשאםן אין אלע דײטן אץ אין אלע לענדער און אויך אן אונטערשיד םון שפראך. און באשרענקם םען זי אםילו בלויז אויף ײדיש, אויף דאס װאם איז געשריבן (אריגינעל אדער איבערזעדט) אויף םאםע-לשון, נעםט זי דאך ארום אלע קלאםן, װאם רעדן אין איר, אװי קאן םען שאםן אן אײנהײטלעכע ײדישע שול; קאן פען פארפאסן לער־ ביכער, װאם זאלן דונלײך װערן געלערנט סײ אין דער ראדי־ קאלער שול און סײ אין דער תלםוד-תורה און אםילו אין דעם פילאנטראםישן יהידיםשן אנשטאלט, װאם לערנט אױך ײדיש. דאן קאן די ײדישע שפראך און קולטור נדופירן ארום זיך פלל־ישראל. דארף דעד ארבעטער נישט פארשװענדן קײן כחות דו עטאבלירן באזונדערע ארבעסער־שולעס ארבעטער-אוניװעדדסעטן, ארבעםעד- כארן, ארקעסטערס, ליטערארישע קלובן, דראםאטישע סטודיעס, םעאטעדס, ספארם-סעקדיעס א. אז. װ. אין דעם זין איז געװעז גערעכט דער עמעץ, װעלכער האס באמעדקט, װי ד׳ר זשיטלאװסקי האט דערדײלם, אז נאר בײ ײדן קאז זײן אזא דעבאטע. װארום דער אמת איז דאך, אז ם׳קאן אויך אראנזשירן אדעבאטע דװישן דװײ אםעריקאנער בורזשואזע אינטעליגענטן איבער דער טעםע; איז די עגנלישע שפראך און קולטור נאר א םיסל סאר אמעריקאניזאדיע אדער א זעלבםסשטענ־ דיקער דיל סאר דך. ם׳קןןן אפילו דעבאטירן די אין סאםע עננ- דעם 9-טן דעדעםבער 1928 איז אין נױ־יארק פארגעקוםען אן עסנטלעכע דענאטע דװישן ד׳ר חײם זשיטלאװםקי און פ. אלנין איבער דער טעסע: .דארף די ײדישע שפראך און קולרור בײ די ארבעסער זײן נאר א םיטל דום םאדיאליםטישן ענד-דיל אדער א זעלבםסשסענדיקער דיל םאר זיך׳. םיר גיבן דא אײניקע אויסדוגן סון דעם באריכט-ארסיקל סון קלפן םרפר (.סרײהײט׳) װענן אס דער אינטערעםאנטער דעבאסע. *״בײדע דדדים — שרײבט ק. פרמר — זענען אײניק אין אס די סיר פונקטן: נ) די חשיבות םון סאדיאליםטישן ענד-דיל סארן ארבעסער; 2) די עקזיסטענץ פון אײדישער שפראך און קולסור; 3) די ײדישע שפראך און קולסור דינם אידט םאקטיש דעם ארבעטער פאד אמיםל דום סאדיאליסטישן ענד-דיל. 4) די ײדישע שפראך און קולטור געפינט זיך נאך אין אן אנדער לאנע װי די שפדאך אין קילטוד פון א םלוכה. די אײגנרלעכע דעבאטיר־סראגע איז געװען: די איז די ײדישע שפראך און קולםור נאר א םירל דו א העכערן דיל, אדער — נישט נעקוקס אויף איר אידשיקער לאגע אלס א מיסל—איז ױ אויך א זעלבסס- שטענדיקער דיל סאר זיך אלײן. די דעבאטע האט זיך געדארםט באװעגן הויפסזעכלעך ארום דעם קאנקרעסן פ־אקטישן סינקטז אויב די ײדישע שפראך און קולטור דארף בײם ארבעסער זײן נאר א םיטל דום םאדיאלים- טישן ענד-דיל, האס ער גישט קײן אינסערעס םאר רתם ײדישע קולטור. ױ םײלס זיך בײ אים אין בורזשואזע און פדאלעטארישע. קען די זעלבע לײען-שסאף זעלםן באשרידיקן אט-די דװײ זיך־ באקעםפנדיקע קלאסן. דער םיטל-קלאסיקער באלעבאטישער עלע־ פענס בענקט דו די בלומדשסע .גוטע אלטע דײםן׳ פון דער פארנאנגנהײם. ער פאעטיזירט און אידעאליזירט דערפאר דעם אםאל. ער װיל אנטלויפן פון דער געננװארט םיט איר ביסערן קלאםן-קאפף און װיל נישט קוקן אין דער דוקונסס, װו עם שרעקן אים די שאטנס םין דער םאדיאלער רעװאלודיע. סארקערט דער ארבעסער, אים שוידערט פארן אםאל םין קנעכטשאסס, סעאדאלײם, גלות בײם אײנענעם ברודער. 'איז אים ליבער דער אידס. אפילו דא װו זײן קלאםן-קאםף װערט באלוינם םיטן שסע- כיקן דערנער־קראנץ. און זוכט דער ארבעטער מוט דום קאםף, אזױ בליקס ער אין דער דיקינסט, םון װאנען ס׳װינקעז דו אים די שסראלן סון דער םוף־בל-סוף קוםענדיקער ארבעסער-פלוכה.