Literarishe bleter · 1929-01-25 · 4 (25.1.1929) · p. Seite 65

65 ״י- אלגעמײן־רעליגיעזער ר>ןליע, אי מחמת די רײן׳ליטערארישע װערסן, װעלכע געסיגען זיך אין איר. עס זענען דןן אבער װערק, װןןם װערן אזוי װי לכתחילה געשריבן םאר אן אינטערנאגיאנאלן אוגליקום. זײ דארסן נישט ארןןפװארסן םון זיך די נאגיןןנאלע קלײדער, כדי ןןנעוטון די בגדי־כהונה םון װעלט־ליטעראטור. זײ האבן קײנמןןל נישט געסראגן אויף זיך קײן נאגיןןנאלן שסעמפל. זײ זענען גע• שריבן געװןןרן םון .װעלט־בירגער״ ןןדער .אײרןןפעער׳ — אזוינע, װי געארג בראנדעם, מאקם נןןרדוי. עמיל לודװיק. ססעפאן גװײג, יעקב װאםערמאן, איליא ערנבורג... די ןןנגע• רוםענע שרײבער זענען אלע ײדן — און עם איז זיכער דןן אויך נישט קײן ײדן, װןןס געהערן צו ןןס דעם אנאזײןןנאלן טיפ, ןןבער עם איז נישט קײן צוםאל, װןןס דןןם רוב זענען עם ײדן. בײ אינז זענען דא מער װי בײ אנדערע םעלקער אזײנע טאלאנטן, װאם זענען ןןפגעריםן געװארן םון זײער אײגענער נאגיע און נישט אײנגעװאקםן געװןןרן אין דעם בןןדן םון יענעם פאלק, װעמענם שפראך זײ הןןבן איבערגע• נומען. שאםן זײ װערק, װאם זענען םון ןןנהויב ןןן נישט ײדיש און נישס דײטש. נישפ ײדיש און נישט דעניש, נאר — װעלט־ליסעראריש. בשעת אנדערע רעדן צו דער מענטשהײט דורך זײער םןןלק, רעדן זײ גו איר דירעקט. זײ העלםן שאםן אזא מין ליטעראטור. װי די, װעלכע הןןט עקזים• טירס אין מיסלאלטער. אײדער עס הןןבן זיך פןןרמירט די מאדערנע נאכיאנאלע שפראכן, און לאטײן איז געװען די שפראך םון דער גאנגער קולטור־װעלט. זײ, אט די ײדישע װעלט שרײבער, באנוגן םאר זײער שאםן נישט קײן אינטער• נאגיןןנאלן םעדױם, זײ שרײבן אויף דער ןןדער יענער נא■ גיאנאלער שפראך, אבער דער אמתער. אינעװײנ־קסםער לשון סון זײערע װערק איז עפעס א מין עספעראנטא אדער אידזן— א לשון, װאם איז אלעמענס און קײנעמס נישם. מען קאן, אלזןן, רעדן װעגן ד ר ײ ס א ר ס ן שאםערס םון װעלט־ליטעראטור: 1. שרײבער, װןןם הןןבן אזוינע סיםעװןןרג ל ע ן אין דעם לעבן םון זײער אײגענעם םןןלק, אז זײ גיען זיך אוים און דערגראבן זיך ביז גום שירש םון דער גאננער מענטשהײס. 2. שרײבער, װאם זענען ןן ן "װ ןן ר נ ל ע ן אין זײער אײגענעם םאלקס־לעבן און װןןם ד ע ר ם א ר װערן זײ אזוי לײכט אריבערגעטראגן פון אײן םןןלק גו אן אנדערן. 3. שרײבער, װןןס נןןר נוליב םארשײדענע זײסיקע (רעליגיעזע, פאליטישע) מןןטיװן זענען אין זײערע װערק םאר■ אינטערעםירט געװארן פארשטײערם םון אנדערע םעלקער דער ערשטער — און העכסטער — סארט װעלט-ליטעראטור װערט אויסן בעסטן אוםן אילוםטרירט דורך די געניאלע פאלקס־שאפונגען םון פארשײדענע לענדער און דורך די גרויםע װערק םון אײנניקע נאגיןןנאלע דיכטער. זײ ניען זײער יניקה םון דער ןןדער יענער םןןלקס־טראדיניע, אבער זײ גײען ארי• בער די גרענעץ םון זײער פןןלק און װערן א װירקנדיקער כה אין דעם לעבן און שאסן סון אנדערע םעלקער. זײ װערן־אן א גרויםן טײל פון זײער שײנקײט און זײער אריגינאליטעט, װען זײ װערן איבערנעזענט אדער איבערגעאדבעס אויף םרעמדע שפראכן, ןןבער אםילו נאר א טײל פון זײער גױיסן װערט איז גענוג גו װעקן אין אונז א געפיל סון באװונדע־ רונג און דאנקבארקײט. דער גװײטער םןןרט װעלט־שרײבער זענען ןןדער הויך• א־נסעלעקטידיע. אבער נישט סיף־װןןרגלדיקע, שר־םסשטעלער?יפ^דעדי-שע י״ד״ד 4 (/24) גלויבן. אז םיאיז ג ןן ט ס װ א ר ט. א םך פםוקים, קאפיטלעך, סםרים גאננע װןןלסן נישס איבערגעזעגס געװזןרן אויף קײן שום שפראך און װןןלטן אויף העברעיש גופא שױן לאננ םאר• געםן געװען, װען נישס די ײדישע אמונה און איר בן סורר וםורה—דןןס קריםטנסום. פארקערט. אין תלמוד אין אין מדרש זענען דןן קורנע םעשהלעך. משלים, װערטלעך, אםאריזמען, בילדער, ססיל*אײנםאלן, װעלכע האבן זיך נישם װןןס נו שעמען פאר די גרעסטע אויפטואינגען םין דער אלװעלסלעכער ליסעראטור. װען מען זןןל מאכן אן ןןפקיײב פון דער גרוי• םער נןןל תלמודישע (און די שפעטערדיקע מוסר•) םפרים, װאלט םען געםונען אין זײ נישט װינניקער, אויב נישט מער חכםה, שײנקײט און אריגינאליטעט, װי אין תנ״ך. דערב־י װןןלט םען לײכט געקאנט אײנזען, אז סײ אינהאלטלעך. פ־י סטיליםטיש זענען די װערטםילערע טײלן םון תלמוד נישט אין ערך נענטער נום גײםט אין נום ניםח סון דער נײער ג־יט, װי די ערטערװײז איםפארשטענדלעכע און ארכאישע ביבל. ןןבער נישט געקוקט אױף דעם, זענען די איבערזענונגען פון תנ״ך געװען א באשטימענדיקער כח בײ דער פארמירינג םון כמעט אלע נײערע אײרןןפעישע ליטעראטורן און ליטערארישע שפראכן, בעת דער תלמוד עקזיסטירט נאר םאר ײדן און םאר גענײלטע קריםטלעכע םאכמענער — פאכמענער סון פילןןלןןגיע אין... ױדןןםןןביע. םארװןןס איז עס אזויז פשוט, דערפאר, װײל תנ״ך איז געװןןרן דער ״אלטער טעסטאמענט״ פון דער גאננער קריםט׳ לעכער װעלט, בעת תלמוד איז דער ״נײער סעסטאמענט״ בלויז םין ײדן אלײן. ןןט דער דורכוים רעליגיעזער אין קילסור-היססןןרישער פאקט, נישס דער אינעװײניקסטער ליטע• רארישער װערט םין אונזערע אלטע שאםינגען, הןןט באשםימט זײער ןןרט אין דעם ליטערארישן לעבן פון אנדערע םעלקער. און דןןס הןןס פאםירם נישט נאר מיס אונזערע סםרים אלײן. יעדעס םןןלק, װאס האט א רײכע ליטעראטיר, װאלס אונז געקאנט דערנײלן סין אזעלכע װערק, װאס זענען געבליבן פארשלאסן אין זײן נאניאנאלן אובר, נישט געקוקס אויף זײער הויכן װערם, אין אזעלכע, װאס זענען ״נעכאסט״ געװארן םון אנדערע סעלקער, איבערגעזעבט געװארן אויף זײערע לשונות אין געװןןרן א טײל פון דער װעלט־ליטעראסיר, כאטש זײ שטײען גןןרנישס אויף אזא הויכער םדרגה. װאם װײזס דאם אינזז ם־װײזט אונז, אז מען קןןן נישט זאגן םןןרוים לויט דעם אינעװײניקםטן װערט פון דעם אדער יענעם בוך, ני װעט עם ארײנגענומען װערן אין דעם קרײז םון דער װעלט־ליטעראטור. מען מיז װארטן ביז די װעלט אלײן װעט זןןנן איר װארט. אין אז־ זי װעט ארויםגעבן איר פםק״דין, ערשט דאן װעס מען דארפן אויסגעםינען אירע אמתע מאםיװן. אםט װעלן עם זײן, װי געזאגט, זײטיקע, נישט אינערלעך■ ליטערארישע, מאטיװן. א פ מ, אבער נישט אלעמאל. עם זענען זיכער דא װארט־שאפינגען, װאם די װעלט הןןס געגעבן אױף זײ איר הסכמה. מחםת זײ זענען אלײן םאר זיך װערטפול, נישט נוליב דער רןןלע, װןןם זײ שפילן אין דעם רעליגיעזן ןןרער סןןניאל־פאליטישן לעבן. אונזער ביבלישע ליטעראטור גוםא הןןט טײלן. װןןס זענען פארהײליקס געװןןרן נישט נאר םחםת רעליגיעזע טעמים. זי םארמאגס אזעלכע ססרים און קאפיטלעך, װןןם האבן אלײן םאר זיך אן אומםארגלײכלעכן װערט. אלזן*, אונזער ביבלישע ליטעראטור איז ארוים םון אירע נאביןןנאלע גרענענן אי מחםת איר