Literarishe bleter · 1929-01-25 · 4 (25.1.1929) · p. Seite 64

זײם 64?יפעדיאדי־ש־ע ב?עפעד גזמ. 4 (247) ־ש. ע ־ ע ־ע ד . נ י? ־ י א ר ק ײדישע ליטעדאטור און װעלט-ליטעראטור אינסערנאגיזןנאל, איז, װי װײט איך װײס, נאך פון קײן קאמ• פעטענטער ■ערזאן אדער אינסשיםוגיע נישט פארעסנםלעכם געװארן, םוזן םיר זיך פארלאזן אויף אונזערע אײגענע ידיעות און אונזער אײגענער אורטײלונגם-קראפט, װען מיר װילן נא• שטימען, װער געהערט גו דער װעלט־ליטעראטור און װער בלײפם אײנגעשלןזסן אין די ראמען פון זײן םאלקם־גרופע. אבער װאס םאר א קריטערױם קאגען מיר זןנװענדן, װען מיר װילן ענטפערן אויף אט דער פראגעז װאס פאר א םעלות דארף סארמאגן א ליטעראריש װערק, בדי עם זאל האבן די זכיה ארײנגענומען צו װערן אין דער אנטןןלאגיע (און ממילא אויך אין דער געשיכטע) פון דעד װעלט־ליטעדאטורז עס דארף פארמאגן די אײגנשאפם, האב איך געזאנם םריער, גו זײן םארשטענדלעך און װערטפול םאר םןךשםײער פון פארשײדענע םעלקער און קולטורן. אנער דאס קןןן םען װיסן נאר לאחר־המעשד״ פאםס םאקטום. נאד נאכדעם, װי דןןם אדער יענץ װערק זענען שוין אין איבערזעגונגען אדער איבער• ארבעםונגען םארשפרײט געװזןרן איבער םארשײדענע לענדער, צװישן פארשײדענע פעלקער, און דןורט אײנגעװארגלם, אקלי• מאטיזירס געװאדן — עדשט דאן קאן מען געםינען א דערקלע• רונג, פארװאס דאס האס אזוי פאסירט. עס װאלט געװען אבער שװער פ א ר ו י ם ג ו ז ןן ג ן, אז די און די שאםונג, דער און דער שרײבער װ ע ט װערן אינטערנאגיאנאל בארימם. דאם װאלט געװען שװער פארויםגיזאגן שוין דערפאר אלײן, װאס די װירקונגס־מעגלעכקײט פון א בוך און פון א שרײבער ליגט אפט נישט אין זײן אײגענער דירעקטער ליטערארישער באדײטונג, נאר אין א סך זײםיקע אומשטענדן. די פסיכןןלןןגיע פין ■ובליקום אין דער ןזדער יענער גײט און םארשײדענע אנדערע קולסור-היססארישע תנאים האבן אפט א גרעסעדן באטײט פאר דעם גורל פון ביכער אין זײער רןןלע אין דער װעלט, װי דער סאלאנט םון זײערע םארםאםערם. איז דערםאר גופא שוין נישט גענוג גו װיםן דעם װערט םון א ליסערא• רישן פראדוקס אלײן פאר זיך, כדי גו קאנען באשסימען די װירקונג, װאם ער װעט האבן, און דעם שםח, איבער װעלכן ער װעט פארשפרײט װערן. אן אויםגעגײכנטער בײשפיל דערגו איז אונזער אײגענע אלטע ליםעראטור, די ביבל און דער תלםוד. די ביבל איז שוין לאננ געװארן א טײל (און שיער נישט א װינקלשטײן אין דעם פונדאמענס) פון דער װעלט־ליטעראטור. דער חגלםוד איז עד־היום נאך, װי די גוים רופן עם ןןן, ,דער נײער םעם• טאמענט פון די ײדן•—א ו ן נ א ר פ ו ן ד י ײדן. אין דער װעלט-ליטעראטור איז ער נישט אײנגעבירגערט געװןןרן, נישס געקוקס אויף דעם, װאס ער איז איבערגעזעגט אויף א היפש ביםל אײראפעישע שפראכן. מיט װאס קאן מען עם דערקלערןז דערמיט, װאס תנ־ך איז א העכערער סןןרט שאםוגג, װי הלכד״ אנדה און מדרשז אבער דאס איז נןןך גןןרנישט אזױ זיכער. אין דער ביבל זענען, אמת טאקע, דא טײלן. װי, גומבײשפיל, די רײד םון די נביאים און א טײל כרןןניקעם, װעלכע הןןבן קײן גלײכן נישט גו זיך אין דער ליםעדאסור םון אנדערע םעלקער אין אנדערע גײטן און אויך נישס אין דער תלמודי• שער ליטעראטור. ןןבער נישם אלץ אין תניך האט אזא גרויםן װערט. א סך זאכן דארט לעבן נןןר אין זכות םון דעם 2.?7־אע זן־ז ■א־זײ״ע 77־׳1?ש־?יעעד־^ע?ד? אין װאסער זינען געברויכן מיר דאס װארט ,װעלט־לי־ טעראסור״ז די שײכות צװישן :אגיאנאלער און װעלט־ליטעראטור הןןב איך םארגליכן מיט דער באגיונג, װןןס איז דא צוױשן נאציע און װעלט. נאגיע און װעלט. האב איך געזאגט. זענען נישט קײן צזײ גאר באזונדערע זאכען. יעדע נאציע איז די מענשהײט אין מיניאטור. יעדעס פאלק שפילט אויף זײן נא־ ציאנאלן אינדסרוםענט דעם ניגון פון דער גארער װעלס. אבער... סען קןןן אים שפילן אזױ שלעכט, אז די װעלט זאל אים נישט װעלן הערן. נישט קאנען הערן. און עם איז בכלל נאך א גרויםע פראגע, גי קאן מען מאכן א פולשטענריקן םארגלײך צװישן נאגיע און מענשהײט, פון אײן זײם. און נאגיאנאלע ליםעראסור און װעלט־ליטערא• טור. םון דער גװײטער זײס. אלע נאגיעס אינאײנעפ זענען די מענשהײט. קאן סען זאגן מיט דער זעלביקער זיכערקײט. אז װעלט-ליסעראטור - דןןס איז דער םך-הבל פין אלע עק־ זיםטירענדיקע ליטעראםורןז עס זענען דא אזוינע .געשיכטעם פון דער װעלט־ליטע• ראטור׳, װעלכע ענטסערן אויף דער פראגע: יא. ז־יערע סאר־ פאסעדס מאלן אויס אויף א זײער פאדקירצטן אופן דעם אנםװיקלונגס־װעג םון אלערלײ ליטעראטורן אויף אלערלײ שפראכן און רופן עם אן ,װעלט־געשיכטע פון ליטעראטורי. אבער מיר דוכט, אז דאס איז נישט די אמתע היססאריע סון דער װעלט ליטעראטור. דאס זענען מעכאניש־צונױפגע־ קלעפםע קאפיטלעך געשיכטע פון אײנגיקע ליטעראטורן. די אלװעלסלעכע װארמשאפונג אין דעם ארתן זינען פון װארט איז נישס די ס ו מ ע, װאלט איך געזאגט. נאר די ע ם ע נ ץ פון דעם ליסערארישן שאפן אױף אלע לשונות. — יענער תוך. װעלכער האס א װערדע פאר אלע אדער פאר א סך פעלקער׳ נישט נאר םאר דער נאציאנאלער סביבה, פון װעלכער ער שטאמס. די אלװעלטלעכע ליטעראטור װאלט אין דעם זינען באטײט א זאמלוננ פון פארשידן־שפראכקיע װערק, װע=כע האבן א גאנץ באשטימטע קװאליטעט. א גאנץ באשטיםטע אײגנשאפט — און דאס איז די אײגנשאסמ גו זײן פאר• שטענדלעך און װערספול פאד אלע מענשן און אלע פעלקער, װעלכע האבן דערגרײכט א געװיסע םדרגה פון קולסור. בדי גו קאנען אנשרײבן א געש־כםע םון דער װעלט■ ליםעראסור אין אט דעם זינען, װאלט םען פריער געדארפט שאפן אזא מין דיזיקע אנטןןלזןגיע, װעלכע זאל א־ײננעמען אין זיך די אלע װןןרטשאםונגן, װןןם זענען אריבער די גרע• נעץ פון זײערע נאגיאנאלע װירקונגם-סםערן און געװןןרן דןןם שותסותע אײגנטום פון דער מענשהײס ןןדער פון א גרויסן טײל אידן. די געשיכםע פון ןןס די אויף דער גאנצער װעלט װירקנדיקע ליטערארישע שאפונגען װןןלם װערס געװען גו טראגן דעם נאםען ״געשיכטע םון דעד װעלט־ליטעראםור. ןןבער אזא אנסןןלאגיע ןןדער אםילו נןןר א ביבליןןגרא• םישע רשיםה פון ןןט די אלע ביכער, װעלכע זענען געװןןרן